თქვენ არ ეცნობით კონსტიტუციური სარჩელის/წარდგინების სრულ ვერსიას. სრული ვერსიის სანახავად, გთხოვთ, ვერტიკალური მენიუდან ჩამოტვირთოთ მიმაგრებული დოკუმენტი

1. სადავო ნორმატიული აქტ(ებ)ი

ა. საქართველოს ორგანული კანონი -საქართველოს საარჩევნო კოდექსი

2. სასარჩელო მოთხოვნა

3. საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის მიმართვის სამართლებრივი საფუძვლები

საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტი და მე-60 მუხლის მეოთხე პუნქტის ,,ა” ქვეპუნქტი, ,,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ” საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის ,,ე” ქვეპუნქტი, 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის ,,ა” ქვეპუნქტი, 31-ე და 31¹ მუხლები.

4. განმარტებები სადავო ნორმ(ებ)ის არსებითად განსახილველად მიღებასთან დაკავშირებით

ა) სარჩელი ფორმით და შინაარსით შეესაბამება „საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31¹ მუხლის მოთხოვნებს;

ბ) სარჩელი შეტანილია უფლებამოსილი პირის მიერ:

მოსარჩელეები წარმოდგენენ საქართველოს მოქალაქეებს, ეს გარემოება დასტურდება მათი საქართველოს მოქალაქის პასპორტით. იმავდროულად ისინი ცხოვრობენ საფრანგეთში. ეს გარემოება დასტურდება მომჩივნების საკონსულო აღრიცხვის დამდასტურებელი მტკიცებულებებით. „საკონსულო საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონის 21-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, საკონსულო თანამდებობის პირი აწარმოებს მისი საკონსულო ოლქის ფარგლებში მყოფი საქართველოს ფიზიკური პირების საკონსულო აღრიცხვას. „საქართველოს მოქალაქეთა და საქართველოში მცხოვრებ უცხოელთა რეგისტრაციის, პირადობის (ბინადრობის) მოწმობისა და საქართველოს მოქალაქის პასპორტის გაცემის წესის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის მე-7 პუნქტის თანახმად, საზღვარგარეთ მყოფი საქართველოს მოქალაქე უფლებამოსილია დადგეს საკონსულო აღრიცხვაზე. ამგვარად, საკონსულო აღრიცხვა ადასტურებს საქართველოს მოქალაქის საზღვარგარეთ ყოფნის ფაქტს. სადავო ნორმების თანახმად, მოსარჩელეები ვალდებულნი არიან, არჩევნების დღეს გამოცხადდნენ საქართველოში მათ ბოლო საცხოვრებელ ადგილის მიხედვით გახსნილ საარჩევნო უბანში ხმის მისაცემად. სადავო ნორმები გამორიცხავს საარჩევნო უბნის გახსნას საზღვარგარეთ საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებაში, მოსარჩელეთა საცხოვრებელ ადგილთან ყველაზე ახლოს. ამ სარჩელით დავის საგანს სწორედ წარმოადგენს საპარლამენტო არჩევნების იმგვარად ჩატარება, რაც გამორიცხავს საარჩევნო უბნების გახსნას საქართველოს საზღვრებს მიღმა საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულების შენობაში.

გ)სარჩელში მითითებული საკითხი არის საკონსტიტუციო სასამართლოს განსჯადი;

დ) სარჩელში მითითებული საკითხი არ არის გადაწყვეტილი საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ;

ე) სარჩელში მითითებული საკითხი რეგულირდება კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით

ვ) კანონით არ არის დადგენილი სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა აღნიშნული ტიპის დავისათვის და შესაბამისად, არც მისი არასაპატიო მიზეზით გაშვების საკითხი დგება დღის წესრიგში;

ზ) კონსტიტუციური სარჩელით გასაჩივრებულია ორგანული კანონი, შესაბამისად, სადავო ნორმების კონსტიტუციურობაზე მსჯელობა შესაძლებელია იერარქიულად მაღალი ნორმატიული აქტის გასაჩივრების გარეშე.

5. მოთხოვნის არსი და დასაბუთება

1.სადავო ნორმების არსი

ამ სარჩელით დავის საგნად არის ქცეული ის გარემოება, რომ საპარლამენტო არჩევნებზე საარჩევნო უბნები არ იქმნება საზღვარგარეთ საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში, რის გამოც სხვა ქვეყანაში მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეები მოკლებულნი არიან შესაძლებლობას, მათ მუდმივ საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს განახორციელონ საარჩევნო უფლება.

საარჩევნო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-2 ნაწილის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ამომრჩეველთა ერთიან სიაში შეიტანება ამომრჩევლის შესახებ შემდეგი მონაცემები: „მისამართი (საქართველოს მოქალაქის პირადობის მოწმობის ან სააგენტოს მონაცემთა ბაზის მიხედვით, რომელიც მოიცავს აგრეთვე საზღვარგარეთ რეგისტრაციის ადგილს);“ ხოლო ამავე ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, ერთიან სიაში შეიტანება ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილი, რაც ნიშნავს, მათ შორის, საზღვარგარეთ რეგისტრირებული პირის საცხოვრებელ ადგილს.

საარჩევნო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-4 ნაწილის თანახმად, ამომრჩეველი, რომელსაც აქვს იურიდიული ძალის მქონე საქართველოს მოქალაქის პირადობის მოწმობა ან საქართველოს მოქალაქის პასპორტი და რომელიც მოიხსნა საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით რეგისტრაციიდან ან რომლის რეგისტრაციაც ძალადაკარგულად გამოცხადდა სააგენტოს გადაწყვეტილებით, ამომრჩეველთა ერთიან სიაში შეიყვანება ბოლო რეგისტრაციის ადგილის (მისამართის) ან ფაქტობრივი (დროებითი) საცხოვრებელი ადგილის (მისამართის) მიხედვით. სააგენტოს მონაცემთა ელექტრონულ ბაზაში ფაქტობრივი (დროებითი) საცხოვრებელი ადგილის (მისამართის) არარსებობის შემთხვევაში შესაბამისი ამომრჩეველი არჩევნებში მონაწილეობისთვის ვალდებულია არჩევნების დანიშვნის დღიდან არჩევნების დღემდე არაუგვიანეს 21-ე დღისა გამოცხადდეს სააგენტოში, მიუთითოს თავისი ფაქტობრივი (დროებითი) საცხოვრებელი ადგილი (მისამართი) და გადაიღოს ფოტოსურათი ციფრული ფორმატით. ამ შემთხვევაში აღნიშნული ამომრჩეველი თავისუფლდება ფოტოსურათის გადაღებისთვის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი შესაბამისი მომსახურების საფასურის გადახდისგან.

საქართველოს მოქალაქეთა და საქართველოში მცხოვრებ უცხოელთა რეგისტრაციისა და რეგისტრაციიდან მოხსნის, პირადობის (ბინადრობის) მოწმობის, პასპორტის, სამგზავრო პასპორტისა და სამგზავრო დოკუმენტის გაცემის წესის დამტკიცების შესახებ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2011 წლის 27 ივლისის №98 ბრძანების მე-20 მუხლის პირველი პუნქტის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, საცხოვრებელი ადგილის შეცვლის გამო პირის რეგისტრაციიდან მოხსნა ხორციელდება: პირისათვის საქართველოდან ემიგრაციის (სხვა სახელმწიფოში მუდმივად საცხოვრებლად გამგზავრების) ნებართვის გაცემისთანავე;

ამგვარად, პირი საქართველოში არსებულ კონკრეტულ მისამართზე რეგისტრაციიდან მოიხსნება, თუკი ის მუდმივად საცხოვრებლად მიდის სხვა ქვეყანაში. ასეთი ადამიანის ახალი მისამართი სხვა ქვეყანაში შეიტანება ამომრჩეველთა ერთიან სიაში, როგორც იურიდიული მისამართი. იმავდროულად ასეთი ადამიანი ამომრჩეველთა ერთიან სიაში შედის საქართველოში მისი ბოლო საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით.

რაც შეეხება იმ მოქალაქეებს, რომლებიც მუდმივად არ გადადიან სხვა ქვეყანაში საცხოვრებლად, აქ შეიძლება გამოიყოს ადამიანების ორი კატეგორია: ადამიანები, რომლებიც საზღვარგარეთ საკონსულო აღრიცხვაზე დგანან და ადამიანები, რომლებმაც გადაკვეთეს საქართველოს საზღვარი, თუმცა საკონსულო აღრიცხვაზე არ დამდგარან. ამ საკითხს არეგულირებს საარჩევნო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-2 პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი, სადაც აღნიშნულია: სხვა სახელმწიფოში მყოფი პირის შემთხვევაში (ამომრჩეველთა ერთიანი სიის ფაქტობრივი საცხოვრებლის გრაფაში აღინიშნება „საკონსულო აღრიცხვაზეა“ (ეს ჩანაწერი არ არის საქართველოში რეგისტრაციის ადგილის მიხედვით კენჭისყრაში მონაწილეობის უფლების შეზღუდვის საფუძველი), ხოლო თუ ასეთი პირი არ დგას საქართველოს საკონსულო აღრიცხვაზე – „იმყოფება უცხოეთში“); საარჩევნო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-7 ნაწილის „თ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ამომრჩეველთა ერთიანი სია დგება: საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მიერ გადაცემული იმ პირთა შესახებ მონაცემების საფუძველზე, რომლებმაც გადაკვეთეს საქართველოს სახელმწიფო საზღვარი და რომელთა საქართველოში დაბრუნება არ დაფიქსირებულა. ამ მონაცემების საფუძველზე, ამომრჩეველთა ერთიანი სიის გრაფაში „ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილი“ კეთდება ჩანაწერი „იმყოფება უცხოეთში“. აღნიშნული ჩანაწერი არ არის კენჭისყრაში მონაწილეობის უფლების შეზღუდვის საფუძველი.“

ამგვარად, თუკი ადამიანი დადგა საკონსულო აღრიცხვაზე ან არ დადგა საკონსულო აღრიცხვაზე, მაგრამ გადაკვეთა საქართველოს სახელმწიფო საზღვარი, არჩევნებში მონაწილეობის მისაღებად უნდა მიაკითხოს საქართველოში იმ საარჩევნო უბანს, სადაც ის იყო რეგისტრირებული სხვა ქვეყანაში გამგზავრებამდე. შესაძლოა სხვა ქვეყანაში გამგზავრების შემდეგ, საქართველოს მოქალაქეს იმის მიუხედავად მიმართა თუ არა მან საქართველოს საკონსულოს აღრიცხვისათვის, არ გაუუქმდეს გამგზავრებამდე საქართველოში მისი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით რეგისტრაცია. ასეთ შემთხვევაში, მიუხედავად იმისა, რომ ამ მისამართის მიხედვით გახსნილ საარჩევნო უბნის ერთიან სიაში გვხდება წარწერა, „საკონსულო აღრიცხვაზეა“ ან „იმყოფება უცხოეთში,“ ასეთი მოქალაქე მაინც მისცემს ხმას იმ მისამართის მიხედვით გახსნილ საარჩევნო უბანში, სადაც ის საზღვარგარეთ გამგზავრებამდე ცხოვრობდა და სადაც მას აქვს რეგისტრაცია.

საქართველოს მოქალაქეთა და საქართველოში მცხოვრებ უცხოელთა რეგისტრაციისა და რეგისტრაციიდან მოხსნის, პირადობის (ბინადრობის) მოწმობის, პასპორტის, სამგზავრო პასპორტისა და სამგზავრო დოკუმენტის გაცემის წესის დამტკიცების შესახებ საქართველოს იუსტიციის მინისტრის 2011 წლის 27 ივლისის №98 ბრძანების მე-20 მუხლის პირველი პუნქტი შეიცავს პირის რეგისტრაციიდან მოხსნის სხვა საფუძველსაც, მაგალითად, ამ პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის შესაბამისად, რეგისტრაციიდან იხსნება პირი ნებისმიერი სრულწლოვანი, ქმედუნარიანი პირის წერილობითი განცხადების საფუძველზე, რომელშიც მითითებულია, რომ რეგისტრაციიდან მოსახსნელი პირი კონკრეტულ მისამართზე არ ცხოვრობს უკანასკნელი ექვსი თვის განმავლობაში. თუ განმცხადებელი საცხოვრისის მესაკუთრეა, იგი წარადგენს მხოლოდ წერილობით განცხადებას, ხოლო თუ განმცხადებელი იმ საცხოვრისის მესაკუთრე არ არის, სადაც რეგისტრაციიდან მოსახსნელი პირია რეგისტრირებული, განცხადებას უნდა ერთოდეს ორი სრულწლოვანი, ქმედუნარიანი პირის (მოწმის) წერილობითი ახსნა-განმარტება, რომლითაც დასტურდება, რომ რეგისტრაციიდან მოსახსნელ პირს უკანასკნელი ექვსი თვის განმავლობაში არ უცხოვრია კონკრეტულ მისამართზე. რეგისტრაციიდან მოხსნის ან მასზე უარის თქმის შესახებ გადაწყვეტილების მიღება ხდება განცხადების წარდგენიდან 10 სამუშაო დღის ვადაში;

შესაძლოა პირი წავიდეს საზღვარგარეთ, იქ არ დადგეს საკონსულო აღრიცხვაზე და მისმა მეზობლებმა (ორმა მოწმემ) განაცხადონ, რომ პირი არ ცხოვრობს კონკრეტულ მისამართზე 6 თვის განმავლობაში. ამ შემთხვევაში რეგისტრაცია უქმდება და პირი, რეგისტრაციიდან მოხსნილად ჩაითვლება, თუმცა საარჩევნო კოდექსის 34-ე მუხლის მე-4 ნაწილი ასეთ მოქალაქეს მაინც ანიჭებს ბოლო რეგისტრაციის ადგილის მიხედვით გახსნილ საარჩევნო უბანში ხმის მიცემის შესაძლებლობას.

თუკი საქართველოს მოქალაქე იმდენად დიდი ხნის წინ წავიდა ქვეყნიდან, რომ სახელმწიფო სერვისების განვითარების სააგენტოსა და საარჩევნო ადმინისტრაციისათვის უცნობია მისი ბოლო რეგისტრაციის ადგილი, ასეთ მოქალაქეს დამატებითი ადმინისტრაციული ტვირთი ეკისრება. ის ვალდებულია არჩევნების დანიშვნიდან არჩევნების დღემდე არაუგვიანეს 21-ე დღისა გამოცხადდეს სააგენტოში, მიუთითოს თავისი ფაქტობრივი (დროებითი) საცხოვრებელი ადგილი (მისამართი) და გადაიღოს ფოტოსურათი ციფრული ფორმატით. სწორედ ასეთი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით შეძლებს სხვა ქვეყანაში მცხოვრები მოქალაქე არჩევნებში მონაწილეობას.

ამგვარად, სხვა ქვეყანაში მის საცხოვრებელ ადგილთან ყველაზე ახლოს საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებაში ხმის მიცემის ნაცვლად, უცხოეთში მყოფ საქართველოს მოქალაქეებს ეკისრებათ ვალდებულება, არჩევნების დღეს დაბრუნდნენ საქართველოში და ხმა მისცენ იმ მისამართის მიხედვით გახსნილ საარჩევნო უბანში, სადაც ისინი იყვნენ რეგისტრირებული სხვა ქვეყნაში გამგზავრებამდე ან თუ ამგვარი საცხოვრებელი ადგილი უცნობია, არჩევნებამდე არაუგვიანეს 21 დღისა, საქართველოს ტერიტორიაზე ნებისმიერ მისამართზე მოითხოვონ რეგისტრაცია, სადაც ექნებათ ხმის მიცემის შესაძლებლობა. ამ სარჩელით დავის საგანს სწორედ ის წარმოადგენს, რომ სახელმწიფომ გააუქმა სხვა ქვეყნებში საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში საქართველოს მოქალაქე ემიგრანტებისათვის ხმის მიცემის შესაძლებლობა და მათ აკისრებს საქართველოში გამომგზავრების და აქ მათი საარჩევნო უფლების რეალიზების შესაძლებლობას. მოსარჩელე მხარეს მიაჩნია, რომ ეს მოთხოვნა წარმოადგენს აქტიური საარჩევნო უფლების საყოველთაობის ასპექტის შელახვას, ვინაიდან, სათანადო დასაბუთების გარეშე, ძალიან მძიმე დაბრკოლებას უქმნის საქართველოს მიგრანტ მოქალაქეებს განახორციელონ აქტიური საარჩევნო უფლება,

2.რამდენად გამომდინარეობს პრობლემა სადავო ნორმებიდან

სადავო ნორმები, სიტყვა-სიტყვით არ მიუთითებს იმაზე, რომ საპარლამენტო არჩევნებზე სხვა ქვეყნებში მდებარე საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნები არ იხსნება. ერთადერთი დებულება, საიდანაც ეს დასკვნა გამომდინარეობს, არის განმარტებითი ბარათი და დეფინიციის დამდგენი ნორმა. განმარტებით ბარათს მოგვიანებით დავუბრუნდებით, ამ ნაწილში კი დეფინიციის დამდგენ ნორმაზე ვისაუბრებთ. საარჩევნო კოდექსის მე-2 მუხლი დასათაურებულია როგორც „ტერმინთა განმარტება.“ ამ მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, არჩევნები – საარჩევნო პროცესი, რომელიც იმართება საქართველოს სახელმწიფო საზღვრებში და რომლის დანიშნულება და შედეგია საჯარო ხელისუფლების წარმომადგენლობითი ორგანოებისა და საჯარო ხელისუფლების თანამდებობის პირთა არჩევა; ეს ნორმა მიუთითებს საქართველოს სახელმწიფო საზღვრებში წარმომადგენლობითი ორგანოების, მათ შორის პარლამენტის არჩევაზე. ეს არის ერთადერთი ნორმა, რაც გამორიცხავს არჩევნების ჩატარებას საზღვარგარეთ საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში. დეფინიციის დამდგენი ნორმა, ზოგადად, არ წარმოადგენს კონსტიტუციური კონტროლის საგანს და არ საჩივრდება საკონსტიტუციო სასამართლოში.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო 2020 წლის 30 აპრილის N1/16/1480 განჩინებაში ეხება შეკრების ცნების კონსტიტუციურობას და აცხადებს: „მოსარჩელეთა მიერ მითითებული სადავო ნორმა არ შეიცავს შეზღუდვას შეკრების უფლებით სარგებლობასთან დაკავშირებით. განსახილველი სადავო ნორმა ადგენს „შეკრების“ საკანონმდებლო დეფინიციას. მისი მიზანია „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონის სხვადასხვა ნორმაში გამოყენებული ცნების - „შეკრების“ შინაარსის განსაზღვრა. სადავო ნორმა არ ადგენს რაიმე სამართლებრივ შედეგს იმგვარ შეკრებებთან მიმართებით, რომლებიც არ მოიაზრება „შეკრებებისა და მანიფესტაციების შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრულ „შეკრების“ ცნებაში და, ამ თვალსაზრისით, არ ქმნის უფლებაში ჩარევის დამოუკიდებელ, თვითმყოფად საფუძველს. უფრო მეტიც, სადავო ნორმა არც „შეკრების“ ცნების ქვეშ მოაზრებული ქმედებების განხორციელების უფლებამოსილების მინიჭებას შეეხება. მოცემულ შემთხვევაში საკანონმდებლო დეფინიცია გამოიყენება კანონის ინტერპრეტაციისთვის და წარმოადგენს მექანიზმს, საშუალებას იმისა, რომ მოხდეს კონკრეტული სამართლებრივი ტერმინის განმარტება. როგორც უკვე აღინიშნა, შეკრების კონსტიტუციური უფლების განხორციელება უზრუნველყოფილია იმისაგან დამოუკიდებლად, ექცევა თუ არა იგი კანონით დადგენილი „შეკრების“ საკანონმდებლო დეფინიციის ქვეშ. ამდენად, თავისთავად, დასახელებული ტერმინის დეფინიცია და ამა თუ იმ ქმედების შეკრებად არმიჩნევა, შესაბამისი იურიდიული შედეგების განსაზღვრის გარეშე, ვერ განაპირობებს მოსარჩელეთა კონსტიტუციური უფლების შეზღუდვას.“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2020 წლის 30 აპრილის N1/16/1480 განჩინება საქმეზე ბონდო თედორაძე, ანზორ გუბაევი და ხათუნა ბერიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-8).

კიდევ ერთი საქმე, სადაც საკონსტიტუციო სასამართლომ არ მიიღო სარჩელის ის ნაწილი არსებითად განსახილველად, რომლითაც გასაჩივრებული იყო ცნებების დამდგენი ტერმინი, იყო ანი გაჩეჩილაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ საქმე. აქ გასაჩივრებული იყო რეკლამის და არაეთიკური რეკლამის საკანონმდებლო დეფინიცია. ამ საოქმო ჩანაწერში საკონსტიტუციო სასამართლომ განაცხადა შემდეგი:

„როგორც უკვე აღინიშნა, განსახილველი სადავო ნორმები ადგენს „რეკლამის“ და „არაეთიკური რეკლამის“ საკანონმდებლო დეფინიციებს. მათი მიზანია „რეკლამის შესახებ“ საქართველოს კანონის სხვადასხვა ნორმაში გამოყენებული ცნებების - „რეკლამის“ და „არაეთიკური რეკლამის“ შინაარსის განსაზღვრა. სადავო ნორმა არ ადგენს რეკლამის ან არაეთიკური რეკლამის წარმოების, გავრცელების ან განთავსების მომწესრიგებელ თვითმყოფად წესს. კონსტიტუციურ სარჩელში არ არის წარმოდგენილი სათანადო არგუმენტაცია, რომელიც წარმოაჩენდა, რომ, თავისთავად, დასახელებული ტერმინების დეფინიცია და ამა თუ იმ შინაარსის შემცველი ინფორმაციის რეკლამად ან/და არაეთიკურ რეკლამად კვალიფიცირება, შესაბამისი იურიდიული შედეგის განსაზღვრის გარეშე, განაპირობებს მოსარჩელის უფლების შეზღუდვას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 24 ოქტომბრის N2/15/1423 საოქმო ჩანაწერი საქმეზე ანი გაჩეჩილაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-4).

ამ საქმეში, ერთი მხრივ, „შეკრების“ დეფინიცია, მეორე მხრივ, „რეკლამის“ და „არაეთიკური რეკლამის“ დეფინიცია თავისთავად არავითარ სამართლებრივ შედეგს არ წარმოშობდა. ამის ნაცვლად, საკანონმდებლო დეფინიციის განმსაზღვრელი ნორმები ორივე შემთხვევაში განსაზღვრავდა იმ ნორმების შინაარსს, რომელიც პასუხისმგებლობას აწესებდა კონკრეტული ქმედებისათვის - ეს იყო ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 77¹ მუხლი, რომელიც დღე-ღამის განმავლობაში საცხოვრებელ სახლთან შეკრებაზე ხმაურის გადამეტებისათვის აწესებდა ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობას (იხილეთ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2020 წლის 30 აპრილის N1/16/1480 განჩინება საქმეზე ბონდო თედორაძე, ანზორ გუბაევი და ხათუნა ბერიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II- 9), მეორე შემთხვევაში, არაეთიკური რეკლამის ცნება მნიშვნელოვანი იყო ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსის 159-ე მუხლის ინტერპრეტაციისათვის, რომელიც აწესებდა არაეთიკური რეკლამისათვის პასუხისმგებლობას. ანი გაჩეჩილაძის საქმეში საკონსტიტუციო სასამართლომ არსებითად განსახილველად მიიღო სწორედ ის მუხლი, რომელიც ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობას აწესებდა არაეთიკური რეკლამის გავრცელებისათვის (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 24 ოქტომბრის N2/15/1423 საოქმო ჩანაწერი საქმეზე ანი გაჩეჩილაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ სარეზოლუციო ნაწილის პირველი პუნქტი), ამის საპირისპიროდ, საკონსტიტუციო სასამართლომ არსებითად განსახილველად არ მიიღო ნორმა, რომელიც მხოლოდ იმით შემოიფარგლებოდა, რომ არაეთიკური რეკლამის ცნებას განსაზღვრავდა, თუმცა სამართლებრივ პასუხისმგებლობას ან სხვა სამართლებრივ შედეგს არ ადგენდა (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 24 ოქტომბრის N2/15/1423 საოქმო ჩანაწერი საქმეზე ანი გაჩეჩილაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ სარეზოლუციო ნაწილის პირველი პუნქტი).

სადავო ნორმის შემთხვევაში სრულიად სხვა ვითარება გვაქვს. საარჩევნო კოდექსში არ არსებობს ნორმა, რომელიც საზღვარგარეთ საკონსულოებში და საელჩოებში საარჩევნო უბნების გახსნას კრძალავს. საარჩევნო კოდექსის მე-2 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტში ჩაწერილ საკანონმდებლო დეფინიციას, კერძოდ სიტყვებს „საარჩევნო პროცესი ... იმართება საქართველოს სახელმწიფო საზღვრებში“ თვითაღსრულების ეფექტი გააჩნია. ეს ნორმა საკმარისია იმისათვის, რომ ცესკომ საარჩევნო უბნები არ შექმნას საქართველოს საზღვრებს გარეთ მდებარე საელჩოებსა და საკონსულოებში. ამისათვის პარლამენტს არ მოეთხოვება, შემოიღოს ცალკე ამკრძალავი ნორმა, რომელიც სიტყვიერად ასე ჩამოყალიბდება: „დაუშვებელია საარჩევნო უბნების შექმნა საქართველოს ფარგლებს გარეთ საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებაში.“ კანონმდებელს არ ევალება ამგვარი დამატებითი ნორმის ფორმულირება, იმიტომ რომ ეს ნორმატიული შინაარსი უკვე მიცემული აქვს საარჩევნო კოდექსის მე-2 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტს, რაც სრულიად საკმარისია იმისათვის, რომ დამატებითი რეგულაციის გარეშე, ცესკომ თავი შეიკავოს, საარჩევნო უბნის გახსნისაგან საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში. მხოლოდ და მხოლოდ ამ ერთი საკანონმდებლო დეფინიციის დამდგენი ნორმის საფუძველზე.

არაეთიკური რეკლამის საკანონმდებლო დეფინიციის დამდგენი ნორმა არ წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს, თუ არაეთიკური რეკლამის გავრცელებისათვის არ დაწესდა პასუხისმგებლობა. სრულიად სხვა ვითარებაა მაშინ, როდესაც არჩევნების თაობაზე დეფინიციის დამდგენი ნორმა, განსაზღვრავს იმას, რომ არჩევნები იმართება საქართველოს საზღვრებში. ეს ჩანაწერი, არაეთიკური რეკლამისაგან განსხვავებით წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს - ცესკოს აკისრებს ვალდებულებას, თავი შეიკავოს საქართველოს საზღვრებს მიღმა საარჩევნო უბნის გახსნისაგან. შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაში საკონსტიტუციო სასამართლოს მიდგომა ამ საქმეში განსხვავებული უნდა იყოს ბონდო თევდორაძის და ანი გაჩეჩილაძის საქმეში არსებული მიდგომისაგან და საკონსტიტუციო სასამართლომ უნდა იმსჯელოს არჩევნების დეფინიციის დამდგენი ნორმის კონსტიტუციურობაზე, ვინაიდან გაჩეჩილაძის საქმისაგან განსხვავებით, ამ საქმეში დეფინიციის დამდგენი ნორმა წარმოშობს სამართლებრივ შედეგებს. შესაბამისად, ეს ნორმა უნდა დაექვემდებაროს სრულყოფილ კონსტიტუციურ კონტროლს.

იმ შემთხვევაში, თუ საკონსტიტუციო სასამართლომ მკაცრად მიჰყვება თევდორაძის და გაჩეჩილაძის საქმეზე დადგენილ სტანდარტს და გადაწყვეტს, რომ საქმის განსხვავებული სამართლებრივი გარემოებების მიუხედავად, დეფინიციის დამდგენი ნორმები არ უნდა იყოს მსჯელობის საგანი, ასეთ შემთხვევაში საკონსტიტუციო სასამართლომ უნდა იმსჯელოს ამ სარჩელით გასაჩივრებულ ყველა სხვა ნორმაზე. საქართველოს ორგანული კანონის-საქართველოს საარჩევნო კოდექსის მე-3 მუხლის „ა.“ „ა.ა“ ქვეპუნქტი განამტკიცებს არჩევნების საყოველთაობის პრინციპს, ხოლო საქართველოს ორგანული კანონის -საქართველოს საარჩევნო კოდექსის მე-3 მუხლის „ბ“ „ბ.ა“ ქვეპუნქტი თანასწორობის პრინციპს. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 29 ნოემბერს მიღებული N3/7/1848,1849 განჩინებით, კანონით გათვალისწინებული საყოველთაობის და თანასწორობის პრინციპები განიხილა საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებაში. საკონსტიტუციო სასამართლოს განჩინებიდან ირკვევა: „მოსარჩელე მხარე სადავოდ ხდის საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს საარჩევნო კოდექსის“ მე-3 მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტების (ძველი კოდექსი, რომლის მე-3 მუხლის „ა“ ქვეპუნქტით გარანტირებული იყო საყოველთაო საარჩევნო უფლების პრინციპი, ხოლო „ბ“ ქვეპუნქტით თანასწორი საარჩევნო პრინციპი) ... კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის .. 24-ე მუხლის პირველ პუნქტთან ... მიმართებით (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინება II-2). სადავო ნორმების არაკონსტიტუციურობის წარმოსაჩენად მოსარჩელე მხარე არსებითად მიუთითებს ორ არგუმენტზე. იგი აღნიშნავს, რომ საზღვარგარეთ ცესკომ ვერ/არ უზრუნველყო საარჩევნო უბნების საქართველოს მოქალაქეთა საცხოვრებელ ადგილთან ახლოს გახსნა, რითაც მათთვის ხელმიუწვდომელი გახადა არჩევნებში მონაწილეობა (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინება II -3).

საკონსტიტუციო სასამართლომ არ მიიღო არსებითად განსახილველად საქართველოს ორგანული კანონის „საქართველოს საარჩევნო კოდექსის“ მე-3 მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტები კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებაში, თუმცა საკონსტიტუციო სასამართლოს არგუმენტი ის არ ყოფილა, რომ საქართველოს საარჩევნო კოდექსით გათვალისწინებულ არჩევნების საყოველთაობის და თანასწორობის პრინციპის დამდგენ ნორმებს არ ჰქონდა მიმართება სახელმწიფოს მიერ თავისი კონსტიტუციური ვალდებულების შეუსრულებლობასთან - საზღვარგარეთ შეექმნა საარჩევნო უბნები, რაც ამ სარჩელითაც სადავოა. ამის ნაცვლად, საკონსტიტუციო სასამართლოს არგუმენტაცია იყო შემდეგი:

„არსებითად განსახილველად მიღების საკითხის გადასაწყვეტად, საკონსტიტუციო სასამართლომ უნდა შეაფასოს, რამდენად საფუძვლიანია, რომ სადავო ნორმიდან გამომდინარეობს მოქალაქეთა საარჩევნო უფლების დარღვევის შესაძლებლობა საზღვარგარეთ გახსნილი საარჩევნო უბნების გეოგრაფიის გამო. ხსენებულთან მიმართებით, უპირველეს ყოვლისა, უნდა აღინიშნოს, რომ მოქალაქეთა არჩევნებში მონაწილეობა, თავისთავად, დაკავშირებულია გარკვეული მოთხოვნების დაკმაყოფილებასთან, მოქალაქეებს, ბუნებრივია, უწევთ საარჩევნო უბნებთან მისვლა, მოქმედი პირადობის დამადასტურებელი მოწმობის ფლობა, მარკირების გავლა და სხვა. შესაბამისად, ხმის მისაცემად გარკვეული მოთხოვნების დაკმაყოფილება გარდაუვალი, რიგ შემთხვევებში კი სამართლიანი არჩევნების უზრუნველყოფის აუცილებელი წინაპირობაა. ამდენად, არჩევნებში მონაწილეობაზე გარკვეული ბარიერის დაწესება, მათ შორის, ამა თუ იმ ადგილას საარჩევნო უბნის გაუხსნელობა, თავისთავად, საარჩევნო უფლების დარღვევაზე არ მიუთითებს. უფლების დარღვევა შესაძლოა, სახეზე იყოს იმ შემთხვევაში, თუ დადგინდა, რომ სახელმწიფოს, გონივრული რესურსების გაწევის პირობებში, ჰქონდა შესაძლებლობა, საზღვარგარეთ მოეხდინა საარჩევნო გეოგრაფიის უფრო ფართო დაფარვა, დამატებით ლოკაციებზე საარჩევნო უბნების გახსნა არჩევნების სათანადოდ ორგანიზების პირობით და მან ეს არ განახორციელა. სწორედ ხსენებული გარემოება უნდა ყოფილიყო სათანადოდ დასაბუთებული კონსტიტუციურ სარჩელში.“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინება II -4).

საქართველოს კონსტიტუციის თანახმად, საქართველოს პარლამენტი აირჩევა „საყოველთაო, თავისუფალი, თანასწორი და პირდაპირი საარჩევნო უფლების საფუძველზე“ ჩატარებული არჩევნების შედეგად. შესაბამისად, საარჩევნო უფლების სათანადოდ რეალიზებისათვის საკმარისი არ არის, ამომრჩეველს, საარჩევნო უბნის გახსნის გზით, ფორმალურად მიეცეს ხმის მიცემის საშუალება. ამავე დროს აუცილებელია, რომ არჩევანი განხორციელდეს თავისუფალ გარემოში, არასათანადო ზეწოლის შედეგად. ხსენებულის უზრუნველყოფა კი შეიძლება მოიცავდეს მრავალ კომპლექსურ საკითხს, მათ შორის, არჩევნების სათანადოდ ორგანიზებას, ორგანიზაციის პროცესში დაინტერესებულ პირთა ჩართვას, დაკვირვების ხელმისაწვდომობას, პოლიტიკური პარტიებისათვის წინასაარჩევნო კამპანიის სათანადოდ წარმართვის შესაძლებლობის უზრუნველყოფას და ა.შ. (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინება II-5).

„ამავე დროს, აღსანიშნავია, რომ ამომრჩეველთა გარკვეული ნაწილის მიერ საკუთარი საარჩევნო უფლების არასათანადო გარემოში განხორციელება არსებით გავლენას ახდენს, ზოგადად, არჩევნების პროცესზე, მის სამართლიანობაზე და, შესაბამისად, შესაძლოა, ასევე გამოიწვიოს სხვა ამომრჩეველთა უფლების დარღვევაც კი. ბუნებრივია, თუ ამომრჩეველთა ნაწილი დაექვემდებარება ზეწოლას, არასათანადო ზეგავლენას ან/და სხვა ისეთ ზემოქმედებას, რომელიც არ არის შესაფერისი თავისუფალ საარჩევნო გარემოსთან, ეს დააკნინებს სხვა, თუნდაც თავისუფალ გარემოში მოქმედ ამომრჩეველთა შესაძლებლობას, სამართლიან პირობებში აირჩიონ მათთვის სასურველი კანდიდატი. შესაბამისად, საზღვარგარეთ, ამა თუ იმ მოქალაქეთა ფაქტობრივ საცხოვრებელთან ახლოს, არასათანადოდ ორგანიზებული უბნის ფორმალურად გახსნა ვერ იქნება კონსტიტუციით დაცული საარჩევნო უფლების მოთხოვნა. უბნის გახსნასთან ერთად, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ამ უბანზე არჩევნების სათანადოდ ორგანიზება და მოქალაქეთა მიერ არჩევანის თავისუფალ გარემოში გაკეთების შესაძლებლობა. შესაბამისად, საქართველოს დიპლომატიური დაწესებულების არმქონე ქალაქებში დამატებითი უბნების სწორედ ზემოხსენებული პირობებით გახსნის შესაძლებლობა უნდა დასაბუთდეს, რათა წარმოჩინდეს, რომ უბნების გაუხსნელობა პოტენციურად ქმნის საარჩევნო უფლების დარღვევის სერიოზულ რისკს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინება II-5).

„საზღვარგარეთ საარჩევნო უბნის გახსნა და არჩევნების სათანადოდ ორგანიზება, ბუნებრივია, დაკავშირებულია მნიშვნელოვან ტექნიკურ და, რაც მთავარია, ადამიანურ რესურსებთან. უპირველეს ყოვლისა, უნდა მოხერხდეს სათანადო შენობის მოძებნა, რომელშიც შესაძლებელი იქნება საარჩევნო უბნის მოწყობა. ამავე დროს, მნიშვნელოვანია, მოხდეს საარჩევნო კომისიის დაკომპლექტება და მისი გადამზადება, რათა უზრუნველყოფილი იყოს არჩევნების სათანადოდ ორგანიზება. ამავე დროს, საქართველოს საარჩევნო კოდექსი, კომისიის დაკომპლექტებისას ითვალისწინებს პოლიტიკური პარტიების ჩართულობას. საარჩევნო კომისიის უმრავლესობას ნიშნავენ საარჩევნო სუბიექტები, შესაბამისად, ხსენებული ადამიანური რესურსის მობილიზება უნდა უზრუნველყოს არა მხოლოდ სახელმწიფომ, არამედ პოლიტიკურმა პარტიებმაც. შესაბამისად, მოსარჩელე მხარე ვალდებული იყო სარჩელში დაესაბუთებინა, რომ უცხოეთში საქართველოს დიპლომატიური წარმომადგენლობის არმქონე დასახლებებში, სახელმწიფოსა და პოლიტიკურ პარტიებს მსგავსი რესურსის მობილიზების გონივრული შესაძლებლობა გააჩნიათ. საზოგადოდ, უცხოეთში მცხოვრებ საქართველოს მოქალაქეთა რაოდენობის ან/და სხვა ფაქტორიდან გამომდინარე, მათთვის საარჩევნო უბნამდე გასავლელი მანძილის შესამცირებლად, ამა თუ იმ ქალაქში კომისიის წევრების მოძებნა/ჩაყვანის დავალდებულება გონივრული მოთხოვნაა. აღნიშნულის საპირისპიროდ, მოსარჩელე მხარე უბრალოდ მიუთითებს, რომ ცესკოს მიერ რიგ ქალაქებში საარჩევნო უბნების გაუხსნელობის გამო, უცხოეთში მცხოვრებ საქართველოს მოქალაქეებს გაურთულდათ არჩევნებში მონაწილეობა. აღნიშნული, ბუნებრივია, არ გამოდგება სასარჩელო მოთხოვნის ხსენებულ ნაწილში სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღებისათვის საკმარის დასაბუთებად (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინება II-6).“

ამგვარად, საკონსტიტუციო სასამართლომ პრეზიდენტისა და პარლამენტის წევრების სარჩელი არსებითად განსახილველად იმიტომ კი არ მიიღო, რომ საარჩევნო კოდექსით გათვალისწინებული არჩევნების საყოველთაობის და თანასწორობის პრინციპები არ არეგულირებს/არ ზღუდავს სხვა ქვეყანაში, თუნდაც საელჩოში ან საკონსულოში საარჩევნო უბნის გახსნას, არამედ იმის გამო, რომ თუ საარჩევნო უბანი საელჩოსა და საკონსულოს გარდა გაიხსნებოდა კიდევ სხვა ადგილზე, სახელმწიფოს და პოლიტიკურ პარტიებს არ ექნებოდათ ადამიანური ანდა ტექნიკური რესურსები უზრუნველეყოთ ამომრჩევლის ნების თავისუფლად განხორციელება. ამავე განჩინებით, საკონსტიტუციო სასამართლომ მიუთითა, რომ სახელმწიფოს შეუძლია საელჩოსა და საკონსულოში გახსნილ საარჩევნო უბანზე შექმნას იმგვარი პირობები, რითაც უზრუნველყოფს ამომრჩევლის ნების თავისუფალ განხორციელებას, ხმის მიცემის ფარულობას. ამგვარად, საქართველოს ორგანული კანონის - საქართველოს საარჩევნო კოდექსის მე-3 მუხლის „ა.“ „ა.ა“ ქვეპუნქტს, რაც ადგენს არჩევნების უფლების საყოველთაობის პრინციპს და საქართველოს ორგანული კანონის - საქართველოს საარჩევნო კოდექსის მე-3 მუხლის „ბ“ „ბ.ა“ ქვეპუნქტს, რაც ადგენს არჩევნების თანასწორობის პრინციპს, გააჩნია მიმართება კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებულ ვალდებულებასთან - გახსნას საარჩევნო უბნები საზღვარგარეთ საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში, როცა ამ დაწესებულებებში სრული შესაძლებლობა არსებობს საიმისოდ, რომ მოქალაქემ ისარგებლოს საყოველთაო, თანასწორი, პირდაპირი და ფარული არჩევნების შესაბამისი ნების თავისუფალი გამოხატვის უფლებით.

ამასთან, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ სხვა კონტექსტში (ხმის მიცემის ფარულობასთან დაკავშირებით) პრეზიდენტის და პარლამენტის სარჩელთან დაკავშირებით განაცხადა: შემდეგი: „ამავე დროს, საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, იმ შემთხვევაში, თუ ხმის ფარულობის ხელყოფა დადგენილი არ არის კანონით, თუმცა გამოწვეულია საკითხის მოუწესრიგებლობით, ფარულობის დაცვის სათანადო მექანიზმების თაობაზე კანონის განუსაზღვრელობით, მაშინ მოსარჩელემ შეიძლება იდავოს ე.წ. „ინსტიტუტის დამდგენი“ ნორმების კონსტიტუციურობაზე. მაგალითად, იმ ნორმების კონსტიტუციურობაზე, რომლებიც ამ პირობებში არჩევნების ჩატარების უფლებამოსილებას ან/და ჩატარებული არჩევნების შედეგებს განსაზღვრავს.“(საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინება II-16).

ამ შემთხვევაში ირღვევა არა ხმის მიცემის ფარულობა, არამედ საყოველთაობა იმით, რომ არ არსებობს ნორმა, რაც საზღვარგარეთ საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გახსნას კრძალავს. საპარლამენტო არჩევნებზე არ გაიხსნება საარჩევნო უბნები საელჩოებსა და საკონსულოებში იმის გამო, რომ ეს საკითხი არ არის განსაზღვრული საარჩევნო კოდექსით. ასეთ პირობებში ხდება ინსტიტუტის დამდგენი ნორმების გასაჩივრება, კერძოდ, საჩივრდება საარჩევნო კოდექსის ის ნორმა, რაც ადგენს არჩევნების საყოველთაობის და თანასწორობის ინსტიტუტს, იმ პირობებში, როცა საზღვარგარეთ საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოში არ იხსნება საარჩევნო უბანი და ამით, სხვა ქვეყანაში მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეები მოკლებულნი არიან საარჩევნო ხმის უფლებას.

ამასთან საქართველოს ორგანული კანონის -საქართველოს საარჩევნო კოდექსის 122-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, .საქართველოს პარლამენტის მორიგი არჩევნები ტარდება საქართველოს პარლამენტის უფლებამოსილების ვადის ამოწურვის კალენდარული წლის ოქტომბრის ბოლო შაბათს. ამავე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, „საქართველოს პარლამენტის მორიგი არჩევნების თარიღს ნიშნავს საქართველოს პრეზიდენტი არჩევნების დღემდე 60 დღით ადრე.“ ეს ნორმები არის „ინსტიტუტის დამდგენი“ იმ თვალსაზრისით, რომ ითვალისწინებს საპარლამენტო არჩევნების ჩატარების შესაძლებლობას, ისე რომ არ არის დაცული საყოველთაობის მოთხოვნები. ეს სადავო ნორმები ისე ადგენს საპარლამენტო არჩევნების დანიშვნის და ჩატარების შესაძლებლობას, რომ არ ითვალისწინებს საარჩევნო უბნების გახსნას სხვა ქვეყანაში არსებულ საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში.

საქართველოს ორგანული კანონის - საქართველოს საარჩევნო კოდექსის 135 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, „ცესკო საოლქო და საუბნო საარჩევნო კომისიებისგან მიღებული ოქმებისა და სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილებების საფუძველზე არჩევნების დღიდან არაუგვიანეს 26-ე დღისა თავის სხდომაზე აჯამებს საქართველოს პარლამენტის არჩევნების შედეგებს და ადგენს საქართველოს პარლამენტის არჩევნების საბოლოო შედეგების შემაჯამებელ ოქმს.“ ეს ნორმა ადგენს საპარლამენტო არჩევნების შედეგების განსაზღვრის და გამოქვეყნების წესს. ეს ნორმაც „ინსტიტუტის დამდგენია.“ ეს სადავო ნორმა ითვალისწინებს ცესკოს მიერ საქართველოს საზღვრებს შიგნით გახსნილი ყველა საარჩევნო ოლქის (საარჩევნო უბნის) მონაცემების შეჯამებას და ამის შედეგად შემაჯამებელი ოქმის მიღებას, რაც ისეთი ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ სამართლებრივი აქტია, რომლითაც განისაზღვრება რომელმა პოლიტიკურმა პარტიამ რამდენი ხმა და ამის შედეგად რამდენი საპარლამენტო მანდატი მიიღო. ვინაიდან საზღვარგარეთ საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნები არ შეიქმნა, ცესკო ვერ დაითვლის და არჩევნების საბოლოო შედეგებში ვერ გაითვალისწინებს ამ უბანზე არმისული საზღვარგარეთ მყოფი საქართველოს მოქალაქის ხმას. საარჩევნო კოდექსის 135 მუხლის პირველი ნაწილი საპარლამენტო არჩევნების შედეგების განმსაზღვრელი, ინსტიტუტის დამდგენი ნორმაა, რაზედაც საუბრობს საკონსტიტუციო სასამართლო 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინების მეორე თავის მე-16 პუნქტში. სადავო ნორმა საყოველთაობის უფლებას ზღუდავს იმის გამო, რომ ითვალისწინებს საპარლამენტო არჩევნების შედეგების შეჯამებას, ისე რომ სხვა ქვეყნებში არსებულ საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში არ იხსნება საარჩევნო უბნები და სხვა ქვეყანაში მაცხოვრებელ საქართველოს მოქალაქეებს არა აქვთ არჩევნებში მონაწილეობის შესაძლებლობა აქტიური საარჩევნო უფლების რეალიზების კუთხით. ამით არჩევნების შედეგები განისაზღვრება საზღვარგარეთ მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეების მიერ ნების გამოვლენის გარეშე. ამგვარი შინაარსით არის ეს ნორმა სადავო ამ საქმეში.

3.კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით დაცული სფერო

საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლით დაცულია საარჩევნო უფლება. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, საარჩევნო უფლება პირდაპირ და უშუალო კავშირშია კონსტიტუციის მე-3 მუხლით განმტკიცებულ დემოკრატიის პრინციპთან და ამ უფლების შეუფერხებლად განხორციელება მნიშვნელოვნად განაპირობებს დემოკრატიის პრაქტიკულ რეალიზებას (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2020 წლის 25 სექტემბრის №3/3/1526 გადაწყვეტილება საქმეზე ა(ა)იპ მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება „ახალი პოლიტიკური ცენტრი“, ჰერმან საბო, ზურაბ გირჩი ჯაფარიძე და ანა ჩიქოვანი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-8). „არჩევნები უზრუნველყოფს დემოკრატიული სახელმწიფოს პრინციპის პრაქტიკულ რეალიზაციასა და მოქალაქეთა მონაწილეობას სახელმწიფო ხელისუფლების განხორციელებაში. სამართლიანი საარჩევნო პროცესი ხელს უწყობს თანამედროვე, პლურალისტური საზოგადოების ჩამოყალიბებას და ქმნის დემოკრატიული საზოგადოებრივი წესწყობილების ფუნდამენტს. დემოკრატიული საზოგადოებრივი წესწყობილება ეფუძნება თითოეული მოქალაქის თავისუფალი თვითგამორკვევისა და ღირსების პატივისცემის იდეას. თანამედროვე სახელმწიფოში ხალხის სახელით მოქმედი სახელმწიფო ორგანოების ლეგიტიმაცია უშუალოდ ხალხის ნებიდან უნდა მომდინარეობდეს. არჩევნები არის ის მექანიზმი, რომელიც სახალხო სუვერენიტეტის რეალიზაციის შესაძლებლობას ქმნის. სწორედ კონსტიტუციური სტანდარტების შესაბამისი, თავისუფალი, საყოველთაო და თანასწორი არჩევნები წარმოადგენს დემოკრატიული სისტემის საყრდენს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 28 მაისის №1/3/547 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები უჩა ნანუაშვილი და მიხეილ შარაშიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-2). საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო განმარტავს, რომ საარჩევნო უფლების სათანადოდ გარანტირება და მისი რეალიზების საფუძველზე დემოკრატიული მმართველობის ფორმირება არის ის ბაზისი, რომელსაც უნდა დაეფუძნოს სხვა კონსტიტუციური უფლებების ადეკვატური განმტკიცება სახელმწიფოში. აღნიშნული თვალსაზრისით, საარჩევნო უფლების სათანადო გარანტირების არარსებობამ, შესაძლოა დააზიანოს და ილუზორულად აქციოს დანარჩენ კონსტიტუციურ უფლებათა მთლიანი სპექტრი (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 22 დეკემბრის N3/6/813 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მელქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-9).

თავის მხრივ, საარჩევნო უფლების ერთ-ერთი მთავარი შემადგენელი ნაწილია აქტიური საარჩევნო უფლება, რომლის შესაბამისი განმტკიცების გარეშე, წარმოუდგენელია, საარჩევნო უფლების სრულყოფილი რეალიზება. დემოკრატიულ საზოგადოებაში აქტიური საარჩევნო უფლებით სარგებლობისას, ამომრჩეველი ხმას აძლევს იმ პირებს, რომელთა მიერ მიღებული კანონმდებლობით, შემდგომში თავად უნდა შეიბოჭოს. ამასთან, არჩევნები წარმოადგენს ხელისუფლების ფორმირების საწყის ეტაპს, როდესაც იწყება მოქალაქესა და ხელისუფლებას შორის ნდობის ჩამოყალიბება. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ამ ეტაპზე აქტიური საარჩევნო უფლების სათანადოდ დაცვა, ხშირ შემთხვევაში, გადამწყვეტ როლს თამაშობს არჩეული ხელისუფლების მიმართ მოქალაქეთა ნდობის ჩამოყალიბების თვალსაზრისით. დასახელებული გარემოებების გათვალისწინებით, ნათელია, რომ დემოკრატიული მმართველობის ფორმირებისათვის, განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია აქტიური საარჩევნო უფლების სრულყოფილი იმპლემენტაცია. ამისათვის საქართველოს კონსტიტუცია კანონმდებელს აკისრებს არაერთ ვალდებულებას. ამ ვალდებულებათაგან ერთ-ერთი უპირველესია, კანონმდებლის მხრიდან ყველა შესაძლო ზომის მიღება იმისათვის, რომ არჩევნებზე მისვლა და ხმის მიცემით საკუთარი აზრის დაფიქსირება შეეძლოს ყველა იმ პირს, რომელიც საქართველოს კონსტიტუციით აღიარებულია აქტიური საარჩევნო უფლების მქონე სუბიექტად (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 22 დეკემბრის N3/6/813 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მელქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-10).

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს არაერთხელ განუმარტავს, რომ საარჩევნო უფლება არ მოითხოვს რომელიმე კონკრეტული საარჩევნო მოდელის არსებობას, არამედ გულისხმობს ისეთი საარჩევნო სისტემის შექმნას, რომელიც უზრუნველყოფს ხალხის ნების თავისუფალ, თანასწორ და მაქსიმალურად ადეკვატურ ასახვას სახელმწიფო ხელისუფლების ფორმირების პროცესში და რომელიც მისცემს მოქალაქეს შესაძლებლობას, გავლენა მოახდინოს არჩევნების შედეგებზე (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2015 წლის 28 მაისის №1/3/547 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები უჩა ნანუაშვილი და მიხეილ შარაშიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-4). ამგვარი საარჩევნო სისტემის ჩამოყალიბებისთვის, პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია, რომ თავად საარჩევნო კანონმდებლობა შეიცავდეს საკმარის და საჭირო გარანტიებს, რათა საარჩევნო უფლების სრულყოფილი რეალიზების საფუძველზე, სახელმწიფომ და მისმა მოქალაქეებმა მიიღონ „ხალხის მმართველობა“ (იხ. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2010 წლის 27 დეკემბრის №1/1/493 გადაწყვეტილება საქმეზე „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებები „ახალი მემარჯვენეები“ და „საქართველოს კონსერვატიული პარტია“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-8). ამავდროულად, ნათელია, რომ არჩევნების გზით, სახელმწიფო ხელისუფლების ფორმირების პროცესში ხალხის ნების თავისუფალი და თანასწორი ასახვის უზრუნველყოფის კუთხით, ამა თუ იმ საარჩევნო მოდელზე მსჯელობა იმთავითვე საფუძველს მოკლებულია, თუ თავად არჩევნებში მონაწილეობა და აქტიური საარჩევნო უფლებით სარგებლობა არ იქნება სათანადოდ ხელმისაწვდომი ამ უფლების მქონე სუბიექტებისათვის. აღნიშნულიდან გამომდინარე, ნებისმიერი შეზღუდვა, რომელიც გამორიცხავს ცალკეული ამომრჩევლის, განსაკუთრებით კი ამომრჩეველთა კონკრეტული კატეგორიის არჩევნებში მონაწილეობის მიღების შესაძლებლობას, განსაკუთრებული სიფრთხილით უნდა იქნეს შერჩეული და უნდა დაექვემდებაროს მკაცრ კონსტიტუციურ-სამართლებრივ შემოწმებას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 22 დეკემბრის N3/6/813 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მელქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-11).

საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტი: „საქართველოს ყოველ მოქალაქეს 18 წლის ასაკიდან აქვს რეფერენდუმში, სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების არჩევნებში მონაწილეობის უფლება. უზრუნველყოფილია ამომრჩევლის ნების თავისუფალი გამოვლენა.“ საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკით, „საქართველოს კონსტიტუცია და უპირველეს ყოვლისა, მისი 24-ე მუხლი თავად ითვალისწინებს კონკრეტულ კრიტერიუმებს და განსაზღვრავს, თუ ვინ არის აქტიური საარჩევნო უფლებით მოსარგებლე სუბიექტი და ვის არ აქვს ამ უფლებით სარგებლობის შესაძლებლობა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, აქტიური საარჩევნო უფლებით სარგებლობისათვის კონსტიტუციით დადგენილისაგან განსხვავებული ყველა დამატებითი კრიტერიუმი აღნიშნული უფლების შეზღუდვას განაპირობებს და გადამოწმებადია კონსტიტუციასთან“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 22 დეკემბრის N3/6/813 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მელქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-20). კონსტიტუცია პირდაპირ არ მიუთითებს იმას, რომ საარჩევნო უფლება გააჩნია იმ პირს, რომელიც არჩევნების დღეს საქართველოში იმყოფება, საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკით, „მაშასადამე, საცხოვრებელი ადგილის ... საფუძვლით, აქტიური საარჩევნო უფლების შეზღუდვას საქართველოს კონსტიტუცია expressis verbis არ ითვალისწინებს.“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 22 დეკემბრის N3/6/813 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მელქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-20).

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო საქმეში SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM ციტირებს ვენეციის კომისიის პრინციპებს. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო აღნიშნავს: კანონის მეშვეობით დემოკრატიის ევროპულმა კომისიამ (ვენეციის კომისია) 2002 წლის 5-6 ივლისს 51-ე პლენარულ სესიაზე მიიღო სახელმძღვანელო დებულებები არჩევნების შესახებ. რაც შეეხება საყოველთაო საარჩევნო უფლებას. სახელმძღვანელო დებულებაში აღნიშნულია: საყოველთაო საარჩევნო უფლება, ზოგადად, ნიშნავს, ყველა ადამიანს აქვს უფლება, მისცეს ხმა და არჩეული იქნეს თანამდებობაზე. ეს უფლება შესაძლოა და მართლაც, უნდა დააქვემდებაროს განსაზღვრულ პირობებს. (SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM Application no. 19840/09 §60 7 May 2013)

პირობები, რაც საარჩევნო უფლების არ არსებობას განაპირობებს, არის ასაკი, მოქალაქეობა, ბინადრობის ცენზი და სხვა ნიშანი. რაც შეეხება ბინადრობის ცენზს, სახელმძღვანელო დებულებებში მითითებულია: საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქის უფლება, მონაწილეობა მიიღოს არჩევნებში (SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM Application no. 19840/09 §61 7 May 2013).

ვენეციის კომისიის ანგარიში სრულდება დასკვნით, რომლის მიხედვითაც, ევროპაში სახელმწიფოების მიდგომა სხვა ქვეყანაში მცხოვრები მოქალაქეების ხმის მიცემის უფლებასთან დაკავშირებით შორს დგას ერთგვაროვნებისგან. ამის მიუხედავად, კანონმდებლობის პროგრესი აჩვენებს საზღვარგარეთ ხმის მიცემის უფლების სასარგებლო ტენდენციას, სულ მცირე, ეროვნულ არჩევნებთან მიმართებაში მაინც. არჩევნებში ხმის მიცემის უფლება აქვთ მოქალაქეებს, რომლებსაც შენარჩუნებული აქვთ კავშირი თავისი მოქალაქეობის სახელმწიფოსთან. ვენეციის კომისიამ აღიარა, რომ საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქეებისათვის ხმის მიცემის უფლების ჩამორთმევა ან ამ უფლებაზე შეზღუდვის დაწესება, წარმოადგენს საყოველთაო საარჩევნო უფლებაში ჩარევას (SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM Application no. 19840/09 §71 7 May 2013)..

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ასევე განაცხადა: „სასამართლო იმეორებს, რომ პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლი მოიცავს ეფექტიანი პოლიტიკური დემოკრატიის პრინციპებს, რასაც კონვენციის სისტემაში უპირველესი მნიშვნელობა გააჩნია. ეს მუხლი, ერთი შეხედვით, განსხვავდება კონვენციის და მისი დამატებითი ოქმების სხვა დებულებებისაგან, ვინაიდან ის ფორმულირებულია, როგორც მაღალი ხელშემკვრელი სახელმწიფოს მიმართ დაკისრებული ვალდებულება, ჩაატაროს არჩევნები ისეთ პირობებში, რაც უზრუნველყოფს ხალხის მიერ მათი აზრის თავისუფალ გამოხატვას. ეს დებულება არ მიუთითებს კონკრეტულ უფლებაზე ან თავისუფლებაზე. ამის მიუხედავად, კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლის მოსამზადებელი სამუშაოების მხედველობაში მიღებით, და ამ დებულების კონვენციის მთელ კონტექსტთან ინტერპრეტაციის გზით, ის ასევე მოიცავს ინდივიდუალურ უფლებას, მათ შორის ხმის მიცემის და თანამდებობაზე არჩევის უფლებას. სასამართლომ ასევე დაადგინა, რომ კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლთან ღონისძიების შესაბამისობის დასადგენად გამოსაყენებელი სტანდარტი კონვენციის მე-8-მე-11 მუხლებთან შედარებით ნაკლებად მკაცრია.“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §63 15 March 2012)

პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლით გათვალისწინებულია „ნავარაუდები შეზღუდვების” კონცეფცია, რაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ მიზნის რელევანტურების განსაზღვრისათვის, რომლის მიღწევასაც ემსახურება უფლება, რაც ამ დებულებით არის გათვალისწინებული. იმ გარემოების გათვალისწინებით, რომ კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლი არ არის შეზღუდული „ლეგიტიმური მიზნების“ კონკრეტული ჩამონათვალით, როგორც ეს ხდება კონვენციის მე-8-დან მე-11 მუხლით გათვალისწინებულ შემთხვევაში, ხელშემკვრელი მხარეები არიან თავისუფლები, დაასახელონ ნებისმიერი, კონვენციით პირდაპირ გაუთვალისწინებელი მიზანი, რაც ამართლებს უფლებაზე დაწესებულ შეზღუდვას, იმ პირობით, თუ ეს მიზანი შეესაბამება კანონის უზენაესობის და კონვენციის ზოგად მოთხოვნებს. ნებისმიერ შემთხვევაში, საბოლოოდ სასამართლოს გადასაწყვეტია, რამდენად მოხდა კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლის დაცვა. სასამართლო უნდა დარწმუნდეს იმაში, პირობა, რასაც ხმის მიცემის ან თანამდებობაზე არჩევის უფლება დაექვემდებარა, არ ამცირებს უფლებას იმგვარად, რომ მას შინაარსი და ეფექტიანობა გამოეცალოს. შეზღუდვა უნდა აკმაყოფილებდეს კანონირების მოთხოვნას, პასუხობდეს ლეგიტიმურ მიზანს და გამოყენებული საშუალება უნდა იყოს პროპორციული (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §64 15 March 2012)

რაც შეეხება საარჩევნო სისტემის შერჩევას, სასამართლო იმეორებს, რომ ხელშემკვრელი მხარეები სარგებლობენ შეფასების ზღვარით ამ სფეროში. ამასთან დაკავშირებით, პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლი არ მიდის იმაზე შორს, ვიდრე ეს ეხება „თავისუფალ“ არჩევნებს,“ რაც ტარდება „გონივრული ინტერვალით,“ „ფარული კენჭისყრით,“ ისეთ პირობებში, რაც უზრუნველყოფს ხალხის ნების თავისუფალ გამოხატვას. ამ პირობების გათვალისწინებით, ეს დებულება არ ადგენს „სპეციფიკური სისტემის“ შემოღების ვალდებულებას, ისეთის, როგორიცაა პროპორციული წარმომადგენლობა ან ერთი ან რამდენიმე ბიულეტენის მეშვეობით მაჟორიტარული სისტემით ხმის მიცემა (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §65 15 March 2012).

არსებობს საარჩევნო სისტემის ორგანიზებისა და მართვის უამრავი გზა. ევროპა მდიდარია თავისი განსხვავებულობით მათ შორის, სხვადასხვა ისტორიული და კულტურული განვითარების დონით, საპირისპირო პოლიტიკური იდეოლოგიებით. სწორედ ამის გამო თითოეულ ხელშემკვრელ სახელმწიფოზეა დამოკიდებული დემოკრატიის საკუთარი ვერსიის გამოძერწვა. კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლის მიზნებისათვის ნებისმიერი საარჩევნო კანონმდებლობა უნდა შეფასდეს შესაბამისი ქვეყნის პოლიტიკური განვითარების კონტექსტში. ერთი კონკრეტული მახასიათებელი, რაც მიუღებელი შეიძლება იყოს ერთ სისტემაში, შესაძლოა გამართლებული იყოს სხვაგან, ამისათვის, სულ მცირე, შერჩეული სისტემა უნდა უზრუნველყოფდეს პირობებს, რომლითაც საკანონმდებლო ორგანოს არჩევისას ხალხის ნების თავისუფლად გამოხატვა იქნება შესაძლებელი. უფრო მეტიც, ვინაიდან კონვენცია არის ადამიანის უფლებების დაცვის უპირველესი და უმთავრესი სისტემა, სასამართლომ მხედველობაში უნდა მიიღოს მოპასუხე სახელმწიფოში და, ზოგად, ხელშემკვრელ სახელმწიფოებში შეცვლილი პირობები, იმისათვის, რათა, მაგალითად, უპასუხოს დამკვიდრებულ სტანდარტთან დაკავშირებით ახლად აღმოცენებულ კონსესუსს. ამასთან დაკავშირებით, სახელმწიფო ხელისუფლების შეფასების ზღვარის ფარგლების განსაზღვრის ერთ-ერთი რელევანტური ფაქტორია ის, რამდენად არსებობს ან არ არსებობს ხელშემკვრელი სახელმწიფოების სამართლის საერთო მიდგომა განსახილველ საკითხთან დაკავშირებით (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §68 15 March 2012).

შესაბამისად, ხმის მიცემის უფლებაში მოსახლეობის რომელიმე ჯგუფის ან განსაზღვრული კატეგორიის ჩართულობის ინტერესი თავსებადი უნდა იყოს პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლის ფუძემდებლურ პრინციპებთან. სასამართლომ დაადგინა, რომ ქვეყნის შიდა კანონმდებლობა, რაც ხმის მიცემის უფლებას უქვემდებარებს მინიმალურ ასაკს ან ბინადრობის ცენზს, პრინციპში, შესაბამისობაში მოდის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლთან. ამასთან სასამართლომ აღიარა საყოველთაო საარჩევნო უფლების პრინციპიდან ზოგადი, ავტომატური და განურჩეველი გადახვევა საფრთხის ქვეშ აყენებს ამგვარად არჩეული საკანონმდებლო ორგანოს და მის მიერ მიღებული კანონების დემოკრატიულ ლეგიტიმაციას (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §69 15 March 2012).

ამგვარად, სადავო ნორმები გამორიცხავს სხვა ქვეყანაში არსებულ საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში საარჩევნო უბნების გახსნას. ამით სადავო ნორმები სხვა ქვეყანაში მაცხოვრებელ ადამიანებს უქმნის დაბრკოლებას თავიანთი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით ყველაზე ახლოს საელჩოსა და საკონსულოში მისცენ ხმა. სადავო ნორმა ბინადრობის ცენზის მიხედვით აწესებს შეზღუდვას საარჩევნო უფლებაზე. ამით, მოქალაქეთა განსაზღვრული კატეგორია - სხვა ქვეყანაში მცხოვრები მოქალაქეები იზღუდებიან მათი აქტიური საარჩევნო უფლების განხორციელებაში. როცა მოქალაქეთა ერთ კატეგორიას ჩამორთმეული ან შეზღუდული აქვს აქტიური საარჩევნო უფლება საპარლამენტო არჩევნებზე, ამით სახეზეა აქტიური საარჩევნო უფლების საყოველთაობის კომპონენტში ჩარევას. საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, ყველას აქვს საპარლამენტო არჩევნებში მონაწილეობის უფლება. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, არჩევნებსა და რეფერენდუმში მონაწილეობის უფლება არა აქვს მოქალაქეს, რომელიც სასამართლოს განაჩენით განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულისთვის იმყოფება სასჯელის აღსრულების დაწესებულებაში ან სასამართლოს გადაწყვეტილებით ცნობილია მხარდაჭერის მიმღებად და მოთავსებულია შესაბამის სტაციონარულ სამედიცინო დაწესებულებაში.

მოცემულ შემთხვევაში, საქმე ეხება არა მხოლოდ საარჩევნო პროცესის ორგანიზებას, არამედ კონსტიტუციური დემოკრატიის საფუძველს, ხალხის წარმომადგენლობას. შეუძლია თუ არა სახელმწიფოს მოქალაქეთა მთელი კატეგორია, საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქეები, ფაქტობრივად გამორიცხოს დემოკრატიული გადაწყვეტილების მიღების პროცესიდან, თუ პასუხი უარყოფითია, მაშინ ასეთი რეგულაცია ეწინააღმდეგება კონსტიტუციური დემოკრატიის პრინციპს. სახელმწიფო ხელისუფლება მომდინარეობს ხალხისგან, ამ პრინციპს აქვს ორი აუცილებელი ელემენტი: ინკლუზიურობა და პოლიტიკური თანასწორობა, თუ მოქალაქეთა ნაწილი ვერ მონაწილეობს არჩევნებში, მაშინ პოლიტიკური თანასწორობა ირღვევა. კონსტიტუციური უფლება უნდა იყოს ეფექტური და არა მხოლოდ ფორმალური. თუ კონსტიტუცია ამბობს რომ ყველა მოქალაქეს აქვს არჩევნებში მონაწილეობის უფლება, მაშინ სახელმწიფოს არ შეუძლია შექმნას ისეთი სისტემა, სადაც, უფლება არსებობს ფორმალურად, მაგრამ მისი განხორციელება პრაქტიკულად შეუძლებელია. საარჩევნო უფლება არის არა მხოლოდ ინდივიდუალური უფლება, არამედ ეს ნიშნავს, რომ, არჩევნები ქმნის პოლიტიკურ სისტემას. თუ მოქალაქეთა ჯგუფი გამორიცხულია, მაშინ, სისტემა აღარ წარმოადგენს მთელ ხალხს. მოქალაქეობა არ წყდება ემიგრაციით. ამიტომ მოქალაქე, რომელიც ცხოვრობს საზღვარგარეთ, კვლავ ექვემდებარება სახელმწიფოს კანონებს, კვლავ რჩება პოლიტიკური საზოგადოების წევრად. შესაბამისად მისი გამორიცხვა არჩევნებიდან ნიშნავს პოლიტიკური საზოგადოების ხელოვნურ შემცირებას, სახელმწიფომ უნდა შექმნას ისეთი სისტემა, რომელიც რეალურად შესაძლებელს ხდის ხმის მიცემას. თუ მოქალაქე ფორმალურად ფლობს უფლებას, მაგრამ პრაქტიკულად ვერ იყენებს მას, მაშინ უფლება ხდება მოჩვენებითი ანუ უფლება არ არის ფორმალურად ჩამორთმეული, მაგრამ, გეოგრაფიული, ეკონომიკური, ადმინისტრაციული ბარიერები ხდის უფლებას არარეალიზებადს. თუ ემიგრანტმა მოქალაქემ უნდა, გადაიხადოს ძვირი ავიაბილეთი, დაფაროს ათასობით კილომეტრი და კიდევ გადალახოს ბევრი სხვა ფაქტობრივი სირთულე, ეს პრაქტიკულად ნიშნავს უფლების დაკარგვას. დღეს მსოფლიოს დემოკრატიების უმეტესობაში არსებობს, საზღვარგარეთ ხმის მიცემა, ფოსტით ხმის მიცემა, ელექტრონული ხმის მიცემა, ეს ქმნის საერთაშორისო კონსენსუსის ტენდენციას. ამიტომ სახელმწიფოს არგუმენტი, რომ ეს შეუძლებელია, არის მიუღებელი. რამდენად ლეგიტიმურია პარლამენტი, რომელიც არჩეულია მოქალაქეთა მნიშვნელოვანი ნაწილის მონაწილეობის გარეშე. ჩვენს შემთხვევაში ემიგრანტების რაოდენობა დიდია, შესაბამისად არჩევნების შედეგი ამ პირობებში არ ასახავს მთელი ხალხის ნებას, რაც დემოკრატიის ლეგიტიმაციას ანადგურებს. კონსტიტუციური დემოკრატიის არსი არის მოქალაქეთა პოლიტიკური თანასწორობა. როდესაც საარჩევნო სისტემა ქმნის ისეთ პირობებს, რომლებიც პრაქტიკულად გამორიცხავს მოქალაქეთა კატეგორიას არჩევნებში მონაწილეობისგან, კონსტიტუციური უფლება კარგავს ეფექტურობას. ასეთ შემთხვევაში საკონსტიტუციო სასამართლოს ევალება უზრუნველყოს კონსტიტუციური ნორმის რეალური ამოქმედება, რათა დაადგინოს ისეთი სამართლებრივი რეჟიმი, რომელიც უზრუნველყოფს მოქალაქეთა რეალურ მონაწილეობას დემოკრატიულ პროცესში.

3.7 მილიონიანი ქვეყნის პირობებში, მილიონამდე მოქალაქის ფაქტობრივი გამორიცხვა საარჩევნო პროცესიდან წარმოადგენს საარჩევნო უფლების სისტემურ შეზღუდვას და არღვევს პოლიტიკური თანასწორობის პრინციპს. საზღვარგარეთ მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეები – დაახლოებით 800 000-დან 1 მილიონამდეა. დიასპორას საკმაოდ დიდი კავშირი აქვს საქართველოსთან, ეს კავშირი წლიდან წლამდე იზრდება და არ სუსტდება. მაგალითად, 2024 წლის საპარლამენტო არჩევნებში პარიზში გახსნილ ორ საარჩევნო უბანში ხმა მისცა 1700-მა ამომრჩეველმა. 2020 წლის საპარლამენტო არჩევნებში პარიზში გახსნილ საარჩევნო უბანში არჩევნებში მონაწილე ამომრჩევლების რაოდენობა იყო 200.

ამგვარად, კონსტიტუციის 24-ე მუხლის თანახმად, საარჩევნო უფლებით არ სარგებლობენ 18 წელს მიუღწეველი პირები, განსაკუთრებით მძიმე დანაშაულის ჩადენისათვის სასჯელაღსრულების დაწესებულებაში მოთავსებული პირები და სამედიცინო დაწესებულებაში მოთავსებული მხარდაჭერის მიმღები პირები. ყველა სხვა კატეგორიის მქონე მოსახლეობის ჯგუფის გამორიცხვა აქტიური საარჩევნო უფლების მქონე სუბიექტთა წრიდან, წარმოადგენს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული საყოველთაო საარჩევნო უფლებაში ჩარევას. ნათელია, რომ საზღვარგარეთ მცხოვრები საქართველოს მოქალაქეები არ არიან მოსახლეობის ის სეგმენტი, რომელსაც კონსტიტუცია პირდაპირ გამორიცხავს საყოველთაო საარჩევნო უფლების მქონე პირთა წრიდან. შესაბამისად, სადავო ნორმებით დადგენილი შეზღუდვა წარმოადგენს კონსტიტუციის 24-ე მუხლით გათვალისწინებულ უფლებაში ჩარევას და მოითხოვს სათანადო კონსტიტუციურ-სამართლებრივ გამართლებას.

4. განმარტებითი ბარათი

ლეგიტიმური მიზნის განსაზღვრა მჭიდროდ არის დაკავშირებული განმარტებით ბარათში ჩაწერილი იმ მიზეზების გარკვევასთან, რის გამოც გაუქმდა სხვა ქვეყანაში საქართველოს საელჩოსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გახსნის შესაძლებლობა. საარჩევნო კოდექსის განმარტებით ბარათში (https://info.parliament.ge/file/1/BillReviewContent/404611) აღნიშნულია შემდეგი:

იცვლება სხვა სახელმწიფოში მყოფი ამომრჩევლის არჩევნებში მონაწილეობის წესები და მუნიციპალიტეტის ორგანოთა არჩევნების მსგავსად, საქართველოს პარლამენტის არჩევნები მხოლოდ საქართველოს სახელმწიფო საზღვრებში გაიმართება. კერძოდ, საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტის შესაბამისად, საქართველოს ყოველ მოქალაქეს 18 წლის ასაკიდან აქვს რეფერენდუმში, სახელმწიფო, ავტონომიური რესპუბლიკისა და ადგილობრივი თვითმმართველობის ორგანოების არჩევნებში მონაწილეობის უფლება. უზრუნველყოფილია ამომრჩევლის ნების თავისუფალი გამოვლენა.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, აუცილებელია, რომ არჩევანი განხორციელდეს თავისუფალ გარემოში, არასათანადო ზეწოლის გარეშე. ხსენებულის უზრუნველყოფა კი შეიძლება მოიცავდეს მრავალ კომპლექსურ საკითხს, მათ შორის, არჩევნების სათანადოდ ორგანიზებას, ორგანიზაციის პროცესში დაინტერესებულ პირთა ჩართვას, დაკვირვების ხელმისაწვდომობას, პოლიტიკური პარტიებისათვის წინასაარჩევნო კამპანიის სათანადოდ წარმართვის შესაძლებლობის უზრუნველყოფას და ა.შ. (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2024 წლის 29 ნოემბრის №3/7/1848,1849 განჩინება, II-5). თავის მხრივ, ამომრჩეველთა გარკვეული ნაწილის მიერ საკუთარი საარჩევნო უფლების არასათანადო გარემოში განხორციელება არსებით გავლენას ახდენს, ზოგადად, არჩევნების პროცესზე, მის სამართლიანობაზე და, შესაბამისად, შესაძლოა, ასევე გამოიწვიოს სხვა ამომრჩეველთა უფლების დარღვევაც კი. უბნის გახსნასთან ერთად, სახელმწიფომ უნდა უზრუნველყოს ამ უბანზე არჩევნების სათანადოდ ორგანიზება და მოქალაქეთა მიერ არჩევანის თავისუფალ გარემოში გაკეთების შესაძლებლობა. (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2024 წლის 29 ნოემბრის №3/7/1848,1849 განჩინება, II-5). ამრიგად, აღნიშნული ცვლილება ხელს უწყობს საზღვარგარეთ თავისუფალი ნების გამოვლენის ხელშეშლის პრევენციას.

როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს ერთ-ერთ გადაწყვეტილებაში აღინიშნა (საქმე სიტაროპულოსი და გიაკუმოპულოსი საბერძნეთის წინააღმდეგ (განაცხადი no. 42202/07), პარაგრაფი 63), რომ არც შესაბამისი საერთაშორისო და რეგიონული ხელშეკრულებები - როგორიც არის სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა საერთაშორისო პაქტი, ადამიანის უფლებათა ამერიკული კონვენცია და ადამიანის და ხალხთა უფლებების აფრიკული ქარტია - არც კომპეტენტური საერთაშორისო ორგანოების მიერ მათი ინტერპრეტაცია არ ქმნის დასკვნის საფუძველს, რომ თავიანთი მოქალაქეობის ქვეყნის ფარგლებს გარეთ დროებით ან მუდმივად გასული პირების საარჩევნო უფლებები მოქმედებს ისეთ ფარგლებში, რომ შესაბამის სახელმწიფოს მოეთხოვება ამ უფლებებით საზღვარგარეთ სარგებლობის უზრუნველყოფა.

შესაბამისად, იმ პირობებში როდესაც სხვა სახელმწიფოში მყოფი ამომრჩევლები იმყოფებიან უცხო ქვეყნის იურისდიქციის ქვეშ და ეფექტურად ვერ ხორციელდება მათი ნების თავისუფალი გამოვლენის უზრუნველყოფა, მიზანშეწონილია მუნიციპალიტეტის ორგანოთა არჩევნების მსგავსად, საქართველოს პარლამენტის არჩევნები მხოლოდ საქართველოს სახელმწიფო საზღვრებში გაიმართოს. მსგავსი მოწესრიგების შედეგად, ამომრჩეველს რომელიც იმყოფება საზღვარგარეთ, შესაძლებლობა ექნება არჩევნებში მონაწილეობა მიიღოს საქართველოს ტერიტორიაზე არსებული მისივე რეგისტრაციის ან ფაქტობრივი საცხოვრებელი ადგილის მისამართის მიხედვით;

ამგვარად, საკანონმდებლო ცვლილებების მიღების მიზეზი გახდა: საკონსტიტუციო სასამართლოს ზემოთ მითითებული განჩინება, ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება სიტაროპულოსი და გიაკუმოპულოსი საბერძნეთის წინააღმდეგ, საპარლამენტო და ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნების ერთ კალაპოტში მოქცევის ინტერესი და სხვა ქვეყანაში მცხოვრები საქართველოს მოქალაქის უცხო ქვეყნის გავლენის ქვეშ მოქცევა, რითაც, კანონშემოქმედის აზრით, ასეთი მოქალაქეები ნების თავისუფალ გამოვლენის უნარს კარგავენ.

რას ნიშნავს უცხო სახელმწიფოების მიერ საქართველოს მოქალაქის ნების შეზღუდვა, ეს გარემოება დააკონკრეტა შალვა პაპუაშვილმა რადიო „თავისუფლებაზე“ გამოქვეყნებული შემდეგი განცხადებით: „ჩვენ ვნახეთ, რომ უცხოეთში მყოფი ჩვენი თანამოქალაქეების გამოყენების რისკი არსებობს, რომ საკუთარი პოლიტიკური დღის წესრიგი გაატარონ უცხო ძალებმა. ერთი მაგალითია, როგორ იყო ჩართული გერმანიის პარლამენტის საგარეო კომიტეტის თავმჯდომარე ამომრჩეველზე აგიტაციის და ზეწოლის საკითხში, ის თავად აორგანიზებდა ამომრჩეველთა აქტივობას გერმანიაში. ვიხილეთ, როგორ იყენებდნენ დიასპორის წარმომადგენლებს, ქართველებს ქართველების წინააღმდეგ, როგორ დგებოდა სიები უცხო ქვეყნებში ქართველებისა იმისთვის, რომ შემდეგ ისინი ჩაეშვათ სხვადასხვა სახელმწიფო უწყებებში, რომ მათი დეპორტაცია წაექეზებინათ, დაეშინებინათ, თუ არ მოიქცეოდნენ და ხმას არ მისცემდნენ ისე, როგორც მიუთითებდნენ შესაძლოა, მათი დეპორტაცია ყოფილიყო შედეგი. ჩვენ ვხედავთ ასევე გამოცდილებას სხვა ქვეყნებში“, – განაცხადა შალვა პაპუაშვილმა (https://www.radiotavisupleba.ge/a/33599612.html).

სარჩელში პასუხს გავცემთ განმარტებით ბარათში მითითებულ თითოეულ არგუმენტს.

5. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება საქმეზე სიტაროპულოსი და გიაკუმოპულოსი საბერძნეთის წინააღმდეგ

თავდაპირველად უნდა დავადგინოთ ამ საქმის ფაქტობრივი და სამართლებრივი გარემოებები, ამის შემდეგ, უნდა გავარკვიოთ, რამდენად რელევანტურია ამ საქმეში ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ დადგენილი მიდგომა საზღვარგარეთ არსებულ საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში საარჩევნო უბნების გახსნის აკრძალვასთან დაკავშირებით.

2007 წელის 18 აგვისტოს საბერძნეთის პრეზიდენტის 154/2007 დეკრეტით, 2007 წლის 16 სექტემბერს საბერძნეთში დანიშნა საპარლამენტო არჩევნები (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §11 15 March 2012). ამ საქმეში ორი მომჩივანი არის საბერძნეთის მოქალაქე. ისინი ცხოვრობენ სტრასბურგში და მუშაობენ ევროპის საბჭოში (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §10 15 March 2012). 2007 წლის 10 სექტემბერს მომჩივნებმა საფრანგეთში საბერძნეთის ელჩს გაუგზავნეს წერილი. მათ, როგორც საფრანგეთის მუდმივმა მცხოვრებლებმა გამოხატეს 2007 წლის 16 სექტემბერს ჩანიშნულ საბერძნეთის საპარლამენტო არჩევნებში მონაწილეობის მიღების სურვილი (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §12 15 March 2012).

2007 წლის 17 სექტემბერს საბერძნეთის ელჩმა, საპასუხო წერილში, მიუთითა, რა შინაგან საქმეთა მინისტრის მიერ მიწოდებულ ინსტრუქციასა და ინფორმაციაზე, განაცხადა შემდეგი: „საბერძნეთის სახელმწიფო ადასტურებს თავის სურვილს, რაც ხშირად გამოხატულია ინსტიტუციურ დონეზე - შესაძლებლობა მისცეს საბერძნეთის მოქალაქეებს, რომლებიც საზღვარგარეთ ცხოვრობენ, ხმა მისცენ მათი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით. ამის მიუხედავად, ნათელია, რომ ამისათვის აუცილებელია საკანონმდებლო წესები, რაც მოცემული დროისათვის არ არსებობს. ამგვარი წესი ვერ აისახება ადმინისტრაციულ აქტებში. ვინაიდან უნდა არსებობდეს სპეციალური წესი საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გახსნასთან დაკავშირებით. ზემოთ ხსენებული გარემოების და სახელმწიფოს მიერ გამოხატული სურვილის მიუხედავად, თქვენი მოთხოვნა - მომავალ არჩევნებში მონაწილეობასთან დაკავშირებით - ობიექტური მიზეზის გამო ვერ დაკმაყოფილდება (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §13 15 March 2012). საბერძნეთში საპარლამენტო არჩევნების ჩატარდა 2007 წლის 16 სექტემბერს. მომჩივანები არ წასულან საბერძნეთში თავიანთი საარჩევნო უფლების განსახორციელებლად (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §14 15 March 2012).

საბერძნეთის 1975 წლის კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტში აღნიშნულია: „საპარლამენტო არჩევნები იმართება ერთდროულად მთელი ქვეყნის მასშტაბით; საზღვარგარეთ მყოფი მოქალაქის მიერ ხმის მიცემის უფლების განხორციელების პირობები რეგულირდება კანონით გათვალისწინებული წესით.“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §15 15 March 2012). 2001 წელს ცვლილებები შევიდა საბერძნეთის კონსტიტუციაში და კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტი ჩამოყალიბდა შემდეგი რედაქციით: „საპარლამენტო არჩევნები მთელი ქვეყნის ტერიტორიაზე ტარდება ერთდროულად. სხვა ქვეყანაში მცხოვრები ადამიანის მიერ ხმის მიცემის პირობები შეიძლება მოწესრიგდეს კანონით, რაც მიღებული უნდა იქნეს პარლამენტის სრული შემადგენლობის ორი მესამედის უმრავლესობით. ამ პირებთან მიმართებაში არჩევნების ერთდროულად ჩატარების პრინციპი არ გამორიცხავს ფოსტით ან სხვა შესაბამისი საშუალებით საარჩევნო უფლების განხორციელებას. იმ პირობით, რომ ხმების დათვლა და შედეგების გამოცხადება ქვეყნის შიგნით მოხდება ერთდროულად.“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §15 15 March 2012).

2009 წლის 19 თებერვალს საბერძნეთის პარლამენტში დაინიცირდა კანონპროექტი სახელწოდებით „საპარლამენტო არჩევნებში საზღვარგარეთ მცხოვრები ბერძენის მიერ საარჩევნო უფლების განხორციელების თაობაზე.“ ამ კანონპროექტის განმარტებითი ბარათი მიუთითებს კანონპროექტის მიზნებზე, რაც გამოიხატება მთავრობის ერთ-ერთი მთავარი ისტორიული ვალდებულების შესრულებაში, რითაც გაძლიერდება ბერძენი მიგრანტების კავშირი თავიანთ სამშობლოსთან. განმარტებით ბარათში აღნიშნულია, რომ საზღვარგარეთ მცხოვრები საბერძნეთის მოქალაქის საარჩევნო უფლება გამომდინარეობს საბერძნეთის კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მოთხოვნებიდან. ბერძენი მიგრანტის მიერ საპარლამენტო არჩევნებზე ხმის მიცემის პირობების დადგენა უეჭველად ხელს შეუწყობს რეალური კავშირის ფორმირებას ბერძენ მიგრანტებსა და მათ სამშობლოს შორის. განმარტებით ბარათში მითითებულია სპეციფიკურ კონსტიტუციურ დებულებებზე, კერძოდ, კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტზე. განმარტებითი ბარათი კანონპროექტს უწოდებს კონსტიტუციის აღსრულების ძალისხმევას. ბოლოს, განმარტებითი ბარათი მიუთითებს: გლობალიზაციის ეპოქაში თავისთავად ცხადია, ბერძენ მიგრანტს უნდა ჰქონდეს გადამწყვეტი სიტყვის თქმის შესაძლებლობა, თავისი ქვეყნის განვითარებასთან დაკავშირებით (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §18 15 March 2012).

საბერძნეთის პარლამენტის სამეცნიერო საბჭო არის საკონსულტაციო ორგანო, რომელიც ანგარიშვალდებულია პარლამენტის თავმჯდომარის წინაშე. ის შედგება 10 წევრისაგან. მათ შორის არიან პროფესორები სამართლის, პოლიტიკის მეცნიერების, ეკონომიკის, სტატისტიკის და საინფორმაციო ტექნოლოგიების საკითხებში და საერთაშორისო ურთიერთობის ექსპერტები. სამეცნიერო საბჭომ შეიმუშავა დასკვნა 2009 წლის 31 მარტს ზემოხსენებულ კანონპროექტთან დაკავშირებით. დასკვნაში აღნიშნულია, რომ წარსულში რამდენიმე ავტორი მიუთითებდა, რომ კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტი აკისრებდა საკანონმდებლო ორგანოს ვალდებულებას, უფლება მიეცა ბერძენი მიგრანტებისათვის ქვეყნის საზღვრებს გარედან ხმის მისაცემად. ამის მიუხედავად, დასკვნა მიუთითებდა სხვა ავტორებზე და კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტის მოსამზადებელ სამუშაოზე, რაზე დაყრდნობითაც, დასკვნის ავტორები ამტკიცებდნენ, რომ ეს იყო კანონმდებლის ერთ-ერთი არჩევანი და არა ვალდებულება, რაც კანონმდებელს შესაძლებლობას მისცემდა, სხვა ქვეყანაში მაცხოვრებლებისათვის მიენიჭებინა ხმის მიცემის უფლება. დასკვნაში ასევე აღნიშნული, რომ 2001 წლის კონსტიტუციურ ცვლილებებს გავლენა არ მოუხდენია ამ ნორმის არჩევით ბუნებაზე (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §19 15 March 2012).

2009 წლის 7 აპრილს კანონპროექტი უარყო პარლამენტმა, ვინაიდან მის მისაღებად საჭირო პარლამენტის წევრთა სრული შემადგენლობის ორი მესამედის უმრავლესობა ვერ მოგროვდა, როგორც ეს გათვალისწინებული იყო კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტით. პარლამენტის წევრებმა, განსაკუთრებით კი ოპოზიციონერებმა მიუთითეს საზღვარგარეთ მცხოვრები საბერძნეთის მოქალაქეების რაოდენობაზე, შეადარეს ისინი ქვეყნის შიგნით მცხოვრებ ბერძნებს და მიუთითეს იმ შედეგზე, რაც მიგრანტებს ექნებოდათ საკანონმდებლო ორგანოს დაკომპელქტების პროცესზე (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §20 15 March 2012).

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდი პალატა SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE საქმეზე ციტირებს: ვენეციის კომისიის დოკუმენტებზე, კერძოდ, სასამართლოს გადაწყვეტილებაში აღნიშნულია: ვენეციის კომისიის 190/2002 საარჩევნო საკითხებზე სანიმუშო ქცევის კოდექსის თანახმად, ხმის მიცემის უფლება და თანამდებობაზე არჩევა უნდა იყოს უზრუნველყოფილი საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქისათვის. ამ კოდექსის რელევანტური ნაწილის თანახმად:

„1) ხმის მიცემის პროცედურა უნდა იყოს მარტივი;

2) ამომრჩევლებს ყოველთვის საარჩევნო უბნებზე უნდა ჰქონდეთ ხმის მიცემის შესაძლებლობა; სხვა საშუალებით ხმის მიცემა დასაშვებია შემდეგ შემთხვევაში:

ა) ფოსტით ხმის მიცემა დაშვებული უნდა იყოს მაშინ, როცა საფოსტო მომსახურება უსაფრთხო და სანდოა. ფოსტის მეშვეობით ხმის მიცემის უფლება უნდა შეიზღუდოს იმ ხალხით, რომლებიც იმყოფებიან საავადმყოფოებში ან საპატიმროებში, არ შეუძლიათ გადაადგილება ან ამომრჩეველი იმყოფება საზღვარგარეთ. ფოსტით ხმის მიცემისას სიყალბე და მუქარა არ უნდა იყოს შესაძლებელი.

ბ) ელექტრონულად ხმის მიცემა დასაშვები უნდა იყოს, თუ ის უსაფრთხო და საიმედოა; ამომრჩევლებს შესაძლებლობა უნდა ჰქონდეთ, მიიღონ დადასტურება, რომ მათ მიერ მიცემული ხმა მიღებულია. ამომრჩეველს უნდა ჰქონდეს ტექნიკური ხარვეზის გამოსწორების შესაძლებლობა ხმის მიცემის ფარულობის შეულახავად. სისტემა უნდა იყოს გამჭვირვალე.

გ) მკაცრი წესები უნდა იქნეს გამოყენებული წარმომადგენლის მეშვეობით ხმის მიცემისას. ერთი ამომრჩევლის წარმომადგენლების რაოდენობა უნდა იყოს შეზღუდული (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §23 15 March 2012).

„ევროპაში საარჩევნო სამართლის და არჩევნების ადმინისტრირების შესახებ“ ვენეციის კომისიის 352/2005 კვლევაში აღნიშნულია: „საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქისათვის ხმის მიცემის უფლების მინიჭება შედარებით ახალი ფენომენია. თვით დემოკრატიის დიდი ტრადიციის მქონე ქვეყნებიც კი არ აძლევდნენ მათ საზღვარგარეთ მცხოვრებ მოქალაქეებს საარჩევნო ხმის მიცემის უფლებას 1980-იან წლებამდე (მაგალითად, გერმანიის ფედერალური რესპუბლიკა და გაერთიანებული სამეფო) ან 1990-იან წლებამდე (მაგალითად, კანადა და იაპონია). იმავდროულად, ბევრმა განვითარებადმა და ახალმა დემოკრატიებმა შეიმუშავეს სამართლებრივი დებულებები საზღვარგარეთიდან ხმის მიცემასთან დაკავშირებით. ამის მიუხედავად, ევროპაში არ არის საერთო მიდგომა, რა უსაფრთხოების გარანტიები უნდა იქნეს გამოყენებული სხვა ქვეყნიდან ხმის მიცემის შემთხვევაში. ასეთი საყოველთაოდ აღიარებული უსაფრთხოების გარანტიები ჯერ არ არსებობს (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §24 15 March 2012).

სხვა ქვეყნიდან ხმის მიცემის შესახებ 580/2010 კვლევაში, რაც აისახა ვენეციის კომისიის 2011 წელს გამოქვეყნებულ ანგარიშში, დასკვნის სახით აღნიშნულია:

„97. საელჩოში და საკონსულოში ხმის მიცემის ვალდებულება მნიშვნელოვნად ზღუდავს საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქეების ხმის მიცემის უფლებას. ასეთი შეზღუდვა შესაძლოა გამართლდეს მაშინ, როცა სხვა საშუალებით (ფოსტით, წარმომადგენლის მეშვეობით, ელექტრონულად,) ხმის მიცემა არ არის ყოველთვის სანდო.

98. დასკვნის სახით შეიძლება ითქვას, რომ სხვა ქვეყანაში მცხოვრები მოქალაქისათვის ხმის მიცემაზე უარის თქმა ან ამ უფლებაზე შეზღუდვის დაწესება, ზოგადად წარმოადგენს საყოველთაო საარჩევნო უფლებაში ჩარევას, ვენეციის კომისია თვლის, რომ ამ ეტაპზე, ამ უფლების არსებობა არ წარმოადგენს ევროპული საარჩევნო მემკვიდრეობის მოთხოვნას.

99. მართალია, სხვა ქვეყანაში მცხოვრები მოქალაქის მიერ ხმის მიცემა, არ წარმოადგენს საერთო ევროპული საარჩევნო მემკვიდრეობის პრინციპის მოთხოვნას, ვენეციის კომისია ურჩევს სახელმწიფოებს, მოქალაქეების გაზრდილი მობილობის და კონკრეტულ ქვეყანაში არსებული განსაკუთრებული სიტუაციის გათვალისწინებით, შეიმუშაოს პოზიტიური მიდგომა საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქეების ხმის მიცემის უფლების უზრუნველსაყოფად, ვინაიდან ამ უფლების დაცვა ხელს უწყობს ეროვნული და ევროპული მოქალაქეობის ცნების განვითარებას.“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §25 15 March 2012)

ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს დიდ პალატას საბერძნეთის წინააღმდეგ შეტანილი საჩივრის ფარგლებში უნდა გადაეწყვიტა შემდეგი საკითხი: „ევროპული კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლი რამდენად აკისრებს სახელმწიფოს ვალდებულებას, შემოიღოს ისეთი სისტემა, რაც მიგრანტს მიანიჭებს ხმის მიცემის უფლებას სხვა ქვეყნიდან.“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §70 15 March 2012).

ზოგადად, კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლი არ აკისრებს ხელშემკვრელ სახელმწიფოს ვალდებულებას, გაატაროს ისეთი ღონისძიება, რაც მიგრანტს მისცემს თავისი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით ხმის მიცემის უფლებას. ამის მიუხედავად, ვინაიდან დემოკრატიულ საზოგადოებაში მოქმედებს საზოგადოების მაქსიმალური ჩართულობის სასარგებლო პრეზუმფცია, მიგრანტებისათვის საარჩევნო უფლების მინიჭების ღონისძიება შესაბამისობაშია პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლთან. საკითხი იმაში მდგომარეობს, პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლი იმდენად შორის ხომ არ მიდის, რომ ითხოვს ამ ზომის გამოყენებას. ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად, პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლი განმარტებული უნდა იქნეს შესაბამის საერთაშორისო და შედარებით სამართალთან კავშირში (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §71 15 March 2012).

პირველი, რაც შეეხება საერთაშორისო სამართალს, სასამართლო მიუთითებს, რომ არც რელევანტური საერთაშორისო და არც რეგიონული ხელშეკრულებები, ისეთი, როგორიცაა სამოქალაქო და პოლიტიკურ უფლებათა პაქტი, ადამიანის უფლებათა ამერიკული კონვენცია, ასევე ადამიანის და ხალხის უფლებათა აფრიკული პაქტი არ მიუთითებს იმ პირის საარჩევნო უფლებაზე, რომელიც დროებით ან სამუდამოდ არ იმყოფება თავისი მოქალაქეობის სახელმწიფოში. ამგვარი უფლების არსებობის შესახებ დასკვნა ასევე არ გამომდინარეობს უფლებამოსილი საერთაშორისო ორგანოების მიერ ზემოხსენებულ საერთაშორისო (რეგიონული) ხელშეკრულებების განმარტების შედეგად. შესაბამისად, ამ ხელშეკრულებებით სახელმწიფოებს არ მოეთხოვებათ პირობების დადგენა, რომლითაც საზღვარგარეთ მყოფი მათი მოქალაქეები განახორციელებენ ხმის მიცემის უფლებას (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §72 15 March 2012).

მართალია, რომ საპარლამენტო არჩევნებზე ხმის მიცემის უფლებისათვის დიდი მნიშვნელობის მისაცემად, ევროპის საბჭოს ინსტიტუტები მოუწოდებდნენ წევრ ქვეყნებს, მათი საზღვარგარეთ მცხოვრები მოქალაქეების საარჩევნო პროცესში ჩართულობისაკენ, 1459 (2005) რეზოლუციაში ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეა აცხადებს, რომ წევრმა ქვეყნებმა უნდა მიიღონ სათანადო ზომები, რათა, რამდენადაც ეს შესაძლებელია, ხელი შეუწყონ საარჩევნო უფლების განხორციელებას, განსაკუთრებით კი ფოსტით ხმის მიცემას. უფრო მეტიც, 1714 (2005) რეკომენდაციით საპარლამენტო ასამბლეა მოუწოდებს ევროპის საბჭოს ინსტიტუტებს თავისი საქმიანობა განავითაროს იმ მიმართულებით, რაც გააუმჯობესებს განსაკუთრებით რთულ მდგომარეობაში მყოფი ჯგუფების, მათ შორის მიგრანტების, მიერ საარჩევნო უფლების განხორციელების ეფექტიანობას. ვენეციის კომისიამ, თავის მხრივ, დაასკვნა, რომ 1980-იანი წლებიდან სხვა ქვეყნიდან ხმის მიცემის უფლების აღიარებამ ადგილი დაიმკვიდრა ევროპაში. მართალია, ვენეციის კომისია რეკომენდაციით მიმართავს წევრ ქვეყნებს, ხელი შეუწყონ მიგრანტების საარჩევნო უფლების განხორციელებას, ეს კომისია არ თვლის, რომ სახელმწიფო ვალდებულია ეს გააკეთოს. ამის ნაცვლად, ვენეციის კომისია იმ აზრისაა, რომ თითოეული ქვეყნის საკანონმდებლო ორგანომ უნდა განიხილოს ამგვარი ნაბიჯის გადადგმის შესაძლებლობა, რომლითაც ბალანსი დამყარდება, ერთი მხრივ, საყოველთაო საარჩევნო უფლებასა და მეორე მხრივ, ხმის მიცემის ფარულობის უსაფრთხოებას, ასევე სხვა პრაქტიკული ხასიათის საკითხების გადაწყვეტის ინტერესებს შორის (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §73 15 March 2012).

უფრო მეტიც, ევროპის საბჭოს წევრი ქვეყნების კანონმდებლობის შედარებით-სამართლებრივი კვლევა ადასტურებს, რომ, მართალია ქვეყნების დიდი უმრავლესობა აძლევს მის მოქალაქეებს სხვა ქვეყნებიდან ხმის მიცემის უფლებას, თუმცა ზოგიერთი ამას არ აკეთებს. იმ ქვეყნებში, რომლებიც იძლევიან სხვა ქვეყანაში მცხოვრები მოქალქისათვის არჩევნებში ხმის მიცემის უფლებას, კვლევის დეტალური გამოკვლევა ადასტურებს იმას, რომ მიგრანტების მიერ ხმის მიცემის პირობები ერთნაირი არ არის. ზოგიერთი ქვეყანა ხსნის საარჩევნო უბნებს სხვა ქვეყანაში ან/და აწესებს ფოსტის მეშვეობით ხმის მიცემის შესაძლებლობას, ითვალისწინებს ხმის მისაცემად მინდობილობის გაცემას ან ხმის მიცემას ელექტრონული ფოსტით. კიდევ ერთი ფაქტორია საზღვარგარეთ ცხოვრების ხანგრძლივობა, რასაც წევრი ქვეყნები იღებენ მხედველობაში. ზოგიერთი მხოლოდ ისეთ მიგრანტს ანიჭებს ხმის მიცემის უფლებას, რომელიც საზღვარგარეთ დროებით ცხოვრობს, მაშინ როდესაც განსაზღვრული დროის გასვლის შემდეგ, სხვა ტიპის მიგრანტები კარგავენ ხმის მიცემის უფლებას. ზოგიერთი ქვეყანა მიგრანტებს ანიჭებს ეროვნულ პარლამენტში მხოლოდ მათი წარმომადგენლის არჩევის უფლებას, ამისთვის ქვეყნის გარეთ უქმნის მათ საარჩევნო ოლქებს. ბოლოს, ქვეყნების უმრავლესობა, რომელიც უშვებს სხვა ქვეყანაში მცხოვრები მოქალაქის მიერ ხმის მიცემას, აკისრებს იმ ადამიანებს ვალდებულებას, ვისაც არჩევნებში მონაწილეობის სურვილი გააჩნია, განსაზღვრულ ვადამდე დარეგისტრირდნენ მათი წარმოშობის სახელმწიფოს უფლებამოსილი ორგანოს, საზღვარგარეთ დიპლომატიური ან საკონსულო დაწესებულების მიერ წარმოებულ საარჩევნო სიაში, იმისათვის, რომ არჩევნებში მონაწილეობის მიღება შეძლონ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §74 15 March 2012).

მოკლედ არც ერთი ზემოთ გამოკვლეული ინსტრუმენტები არ ქმნიან სათანადო საფუძველს, იმგვარი დასკვნის გასაკეთებლად, რომ ამჟამად მოქმედი სამართალი სახელმწიფოს აკისრებს ვალდებულებას, მისცეს თავის იმ მოქალაქეებს, რომლებიც საზღვარგარეთ ცხოვრობენ, ხმის მიცემის უფლების განხორციელების შესაძლებლობა. რაც შეეხება პირობებს, რომლის დაცვითაც უნდა განხორციელდეს სხვა ქვეყნებში ხმის მიცემა, ამასთან დაკავშირებით ევროპის საბჭოს წევრებს ერთმანეთისაგან მნიშვნელოვნად განსხვავებული მკვეთრად მრავალფეროვანი მიდგომები გააჩნიათ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §75 15 March 2012).

მეორე, რაც შეეხება ამ საქმეში განსახილველ ქვეყნის შიდა კანონმდებლობას, ევროპული სასამართლო მხედველობაში იღებს საბერძნეთის კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტს, რომლის თანახმად, „სხვა ქვეყანაში მოქალაქის მიერ საარჩევნო უფლების განხორციელების პირობები განისაზღვრება კანონით.“ პარლამენტის სამეცნიერო საბჭომ, თავის მხრივ, 2009 წლის 31 მარტის დასკვნაში „საზღვარგარეთ მცხოვრები ბერძენის მიერ სხვა ქვეყანაში ხმის მიცემის უფლების განხორციელების შესახებ“ კანონპროექტთან დაკავშირებით განაცხადა, რომ სხვა ქვეყნიდან ხმის მიცემის დაშვება არის საკანონმდებლო ორგანოს დისკრეცია და არა ვალდებულება. ეს სამართლებრივი მოსაზრება ამ საკითხზე არ იყო ერთსულოვანი. დასკვნის სახით, იკვეთება, რომ მართალია, კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტი კანონმდებელს უტოვებს არჩევანის შესაძლებლობას - უზრუნველყოს მიგრანტი ბერძენის მიერ თავისი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით საარჩევნო უფლების რეალიზება - თუმცა კონსტიტუცია არ აკისრებს კანონმდებელს ვალდებულებას ეს გააკეთოს. სასამართლო იმ აზრისაა, რომ მის ამოცანას არ წარმოადგენს, ეროვნულ ხელისუფლებას მიუთითოს კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტის აღსრულების დრო და საშუალება (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §76 15 March 2012).

უფრო მეტიც, 2001 წლიდან საბერძნეთის მთავრობას რამდენიმე მცდელობა ჰქონდა კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტის აღსასრულებლად. 2001 წელს კონსტიტუციის გადასინჯვის პროცესში, მაგალითად დაზუსტდა კონსტიტუციის დებულებების შინაარსი და ჩაიწერა, რომ სინქრონულად ხმის მიცემის შესაძლებლობა არ გამორიცხავს არჩევნებში მონაწილეობას ფოსტით ან სხვა შესაფერისი საშუალებით, თუკი ხმების დათვლა და შედეგების გამოცხადება ქვეყნის შიგნით ერთდროულად მოხდება (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §77 15 March 2012).

ყურადღება ასევე უნდა მიექცეს 2009 წლის საკანონმდებლო ინიციატივას, როდესაც შემუშავებული იქნა კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტით გათვალისწინებული კანონპროექტი, რაც პარლამენტს წარედგინა 2009 წლის 19 თებერვალს შინაგან საქმეთა, იუსტიციის და ეკონომიკის მინისტრების მიერ. კანონპროექტი განსაზღვრავდა მიგრანტი ბერძენის მიერ საპარლამენტო არჩევნებზე ხმის მიცემის პირობებს. კანონპროექტი არ იქნა მიღებული, ვინაიდან მან ვერ მოაგროვა პარლამენტის წევრთა საერთო რაოდენობის ხმების ორი მესამედი, როგორც ეს გათვალისწინებულია კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტის 2001 წლის რედაქციაში (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §78 15 March 2012).

ამ და სხვა გარემოებებზე დაყრდნობით ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ ჩათვალა, რომ ადგილი არ ჰქონდა ჩარევას კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლით დაცულ სფეროში SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §81 15 March 2012).

ამ საქმის დეტალური განხილვა საჭიროდ მივიჩნიეთ იმისათვის, რომ წარმოგვეჩინა მნიშვნელოვანი განსხვავება საბერძნეთის წინააღმდეგ წარდგენილი საჩივრის დავის საგანსა და ამ სარჩელით გათვალისწინებულ დავის საგანს შორის. პირველ რიგში, სიტაროპულოს და გიაკომოპულოსის საქმეში დავის საგანს წარმოადგენდა ის, რომ საბერძნეთის ხელისუფლებამ არ შეასრულა თავისი ვალდებულება და არ მისცა სხვა ქვეყანაში მცხოვრებ საბერძნეთის მოქალაქეს, მისი საცხოვრებელი ადგილი მიხედვით ხმის მიცემის უფლება, ანუ საბერძნეთმა არ შექმნა სისტემა, რომ სხვა ქვეყანაში მცხოვრებ მოქალაქეს საბერძნეთის ფარგლებს გარეთ ტერიტორიიდან ხმა მიეცა. ამ სარჩელით დავის საგანს წარმოადგენს არა სახელმწიფოს მხრიდან პოზიტიური ნაბიჯების გადადგმის გზით სხვა ქვეყანიდან ხმის მიცემის პირობების შექმნა, არამედ ის, რომ საქართველოს პარლამენტმა 2025 წლის 17 დეკემბერს მიღებული საარჩევნო კოდექსით გააუქმა საზღვარგარეთ საქართველოს საკონსულოებსა და საელჩოებში მიგრანტი საქართველოს მოქალაქეების მიერ ხმის მიცემის შესაძლებლობა, რასაც ითვალისწინებდა 2011 წლის 27 დეკემბრის და 2001 წლის 1 აგვისტოს საარჩევნო კოდექსები. იმის მიუხედავად, რომ საბერძნეთის კონსტიტუცია 1975 წლიდან ითვალისწინებდა სხვა ქვეყანაში მცხოვრები საბერძნეთის მოქალაქის მიერ მისი საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით ხმის მიცემის შესაძლებლობას, 1975 წლიდან სხვა ქვეყანაში მცხოვრებ ბერძნებს არასოდეს ჰქონიათ ხმის მიცემის შესაძლებლობა და სიტაროპულოს და გიაკომოპულოსის საჩივარი ამგვარი შესაძლებლობის შექმნას ემსახურებოდა. საქართველოს შემთხვევაში სადავო არა ამგვარი სისტემის შექმნა, არამედ არსებულის გაუქმებაა. ეს ორი მომენტი მნიშვნელოვნად განსხვავდება ერთმანეთისაგან და ამასთან დაკავშირებით ერთნაირი მიდგომა ვერ იქნება გამოყენებული. მეტი კონსტიტუციურ-სამართლებრივი დასაბუთებაა აუცილებელი, როცა სახელმწიფო აუქმებს ნორმას, რაც სხვა ქვეყანაში მცხოვრებ მოქალაქეს ართმევს საელჩოებსა და საკონსულო დაწესებულებაში ხმის მიცემის შესაძლებლობას, რითაც ისინი წლების განმავლობაში სარგებლობდნენ, ვიდრე მაშინ, ამგვარი შესაძლებლობა რომ არასოდეს არსებულიყო და მოქალაქეებს სახელმწიფოსაგან მოეთხოვათ მისი შექმნა.

ჯერ კიდევ 1995 წლის 9 აგვისტოს „საქართველოს პარლამენტის არჩევნების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი შეიცავდა დებულებას, რაც ითვალისწინებდა სხვა ქვეყანაში საარჩევნო უბნის გახსნის შესაძლებლობას. მაგალითად, ამ ორგანული კანონის 22-ე მუხლის მე-2 პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტი ანიჭებდა ცესკოს უფლებამოსილებას, განკარგულებით საქართველოს ფარგლებს გარეთ შექმნილი საარჩევნო უბანი მიეწერა ერთ-ერთი საარჩევნო ოლქისათვის (იხილეთ 1995 წლის ორგანული კანონი https://matsne.gov.ge/ka/document/view/1229706?publication=9) უფრო დეტალური რეგულაცია გვხდებოდა შემდგომში მიღებულ საარჩევნო კანონმდებლობაში, 2001 წლის 2 აგვისტოს საარჩევნო კოდექსის მე-13 მუხლის პირველი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტში აღნიშნული იყო: ამომრჩეველთა სპეციალურ სიაში შეჰყავთ (სიაში შეაქვთ ამ კანონის მე-9 მუხლის მე-2 პუნქტში აღნიშნული მონაცემები): კენჭისყრის დღეს სხვა სახელმწიფოში მყოფი ამომრჩევლები, რომლებიც საქართველოს საკონსულო აღრიცხვაზე დგანან, აგრეთვე ამომრჩევლები, რომლებიც არ დგანან საკონსულო აღრიცხვაზე, მაგრამ არჩევნების დღემდე არა უგვიანეს 21-ე დღისა რეგისტრაციას გაივლიან სხვა სახელმწიფოში შექმნილ საუბნო საარჩევნო კომისიაში ან საკონსულო დაწესებულებაში; 2001 წლის 2 აგვისტოს საარჩევნო კოდექსის მე-16 მუხლის მე-6 პუნქტის თანახმად, სხვა სახელმწიფოში საარჩევნო უბნებს ქმნის საქართველოს ცენტრალური საარჩევნო კომისია არჩევნების დღემდე არა უგვიანეს 30-ე დღისა საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს მონაცემების საფუძველზე. ეს საარჩევნო უბნები დამოუკიდებელი საარჩევნო ოლქია და მათ შედეგებს აჯამებს ცესკო (2001 წლის საარჩევნო კოდექსი იხილეთ შემდეგ ბმულზე https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/15622?publication=50)

2011 წლის 27 დეკემბრის საარჩევნო კოდექსის 32-ე მუხლის პირველი ნაწილის „ე“ ქვეპუნქტის თანახმად: „ამომრჩეველთა სპეციალურ სიაში შეჰყავთ: კენჭისყრის დღეს სხვა სახელმწიფოში მყოფი ამომრჩევლები, რომლებიც დგანან საქართველოს საკონსულო აღრიცხვაზე, ამომრჩევლები, რომლებიც რეგისტრირებული არიან საზღვარგარეთ და არ დგანან საქართველოს საკონსულო აღრიცხვაზე, აგრეთვე ამომრჩევლები, რომლებიც არ დგანან საქართველოს საკონსულო აღრიცხვაზე და არ არიან რეგისტრირებული საზღვარგარეთ, მაგრამ არჩევნების დღემდე არაუგვიანეს მე-19 დღისა რეგისტრაციას გაივლიან სხვა სახელმწიფოში შექმნილ საუბნო საარჩევნო კომისიაში, საზღვარგარეთ საქართველოს დიპლომატიურ წარმომადგენლობაში ან საქართველოს საკონსულო დაწესებულებაში. ამ პირთა (გარდა საზღვარგარეთ რეგისტრირებული პირებისა) სიას ადგენს საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტრო და კენჭისყრის დღემდე არაუგვიანეს მე-18 დღისა გადასცემს ცესკოს. საქართველოს პარლამენტის არჩევნების პერიოდში, არჩევნების დანიშვნიდან არჩევნების დღემდე არაუგვიანეს მე-19 დღისა, ამომრჩეველი თავისუფლდება საკონსულო აღრიცხვისთვის დაწესებული საკონსულო მოსაკრებლის გადახდისგან. საზღვარგარეთ რეგისტრირებულ პირთა სიას ადგენს სააგენტო და კენჭისყრის დღემდე არაუგვიანეს მე-18 დღისა გადასცემს ცესკოს;“ 2011 წლის 27 დეკემბრის საარჩევნო კოდექსის 23-ე მუხლის მე-7 ნაწილის თანახმად, სხვა სახელმწიფოში საარჩევნო უბნებს ქმნის ცესკო არჩევნების დღემდე არაუგვიანეს 30-ე დღისა საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს მონაცემების საფუძველზე, არანაკლებ 50 და არაუმეტეს 3 000 ამომრჩევლისათვის. ამ საარჩევნო უბნების შედეგებს ცალკე ოქმით აჯამებს ცესკო (2011 წლის 27 დეკემბრის საარჩევნო კოდექსი იხილეთ https://www.matsne.gov.ge/ka/document/view/1557168?publication=101)

ამგვარად, საქართველოს დამოუკიდებლობის გამოცხადებიდან და 1995 წლის კონსტიტუციის მიღებიდან მალევე, სულ მცირე, კანონმდებლობის დონეზე გაჩნდა საქართველოს სახელმწიფოს ვალდებულება სხვა ქვეყანაში საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში გაეხსნა საარჩევნო უბნები, სადაც ემიგრანტი საქართველოს მოქალაქეები განახორციელებდნენ საარჩევნო ხმის უფლებას. ეს უფლება მას შემდეგ ჩატარებულ ყველა საპარლამენტო არჩევნებზე პრაქტიკულადაც ხორციელდებოდა. SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE საქმეში ევროპული სასამართლოს დიდმა პალატამ სხვა ქვეყნიდან მიგრანტის მიერ ხმის მიცემის უფლება არ მოაქცია პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლით დაცულ სფეროში იმის გამო, რომ ეს საბერძნეთის სახელმწიფოს ვალდებულება კი არა, არჩევანი იყო. საბერძნეთის კანონმდებლობა არ ითვალისწინებდა სახელმწიფოს ვალდებულებას - სხვა ქვეყანაში გაეხსნა საარჩევნო უბნები ან ფოსტით უზრუნველეყო მიგრანტი ბერძნების საპარლამენტო არჩევნებში მონაწილეობის შესაძლებლობა. ამგვარ ვალდებულებას საბერძნეთს არც შიდა და არც საერთაშორისო კანონმდებლობა არ აკისრებდა. ამის საპირისპიროდ, საქართველოს საარჩევნო კოდექსმა, იმის მიუხედავად, რომ ჩვენს ქვეყანას ამას საერთაშორისო სამართალი არ ავალებდა, 20 წელზე მეტი ხნის წინ შიდა კანონმდებლობაში დაამკვიდრა სახელმწიფოს ვალდებულება - სხვა ქვეყნებში არსებულ საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში გაეხსნა საარჩევნო უბნები. როდესაც ქვეყნის შიდა კანონმდებლობა ითვალისწინებს ამგვარ უფლებას, თუნდაც მას საერთაშორისო სამართალი ჯერ არ აღიარებდეს, SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE საქმეზე დიდი პალატის მიერ მიღებული გადაწყვეტილება გვეუბნება: „დემოკრატიულ საზოგადოებაში მოქმედებს საზოგადოების მაქსიმალური ჩართულობის სასარგებლო პრეზუმფცია, მიგრანტებისათვის საარჩევნო უფლების მინიჭების ღონისძიება შესაბამისობაშია პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლთან.“

საბერძნეთისაგან განსხვავებით, საქართველოს ხელისუფლებამ 2025 წლის 17 დეკემბერის საარჩევნო კოდექსით გააუქმა საქართველოს მიგრანტი მოქალაქის უფლება - საკონსულოებსა და საელჩოებში გახსნილ საარჩევნო უბნებში მიეცა ხმა. ვინაიდან 2011 წლის 27 დეკემბრის საარჩევნო კოდექსით სხვა ქვეყნებში საარჩევნო უბნების გახსნა ემსახურებოდა საზოგადოების ფართო ჯგუფების ჩართულობას ქვეყნის მმართველობის პროცესში, ამიტომ ეს ვალდებულება მოექცა პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლით დაცულ სფეროში, 2025 წლის 17 დეკემბერის საარჩევნო კოდექსით საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გაუქმება წარმოადგენდა ჩარევას პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლით დაცულ სფეროში, რაც საქართველოს პარლამენტის მხრიდან სათანადო გამართლებას მოითხოვს,

ამასთან აღსანიშნავია ის გარემოება, რომ ეს სარჩელი შემოიფარგლება სხვა ქვეყანაში საქართველოს დიპლომატიური და საკონსულო დაწესებულებებში საარჩევნო უბნების გახსნის ვალდებულების გაუქმების/არარსებობის კონსტიტუციურობით. აღსანიშნავია ის გარემოება, რომ SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE საქმეში საბერძნეთის კონსტიტუციის 2001 წლის რედაქცია, საელჩოებსა და საკონსულოებში ხმის მიცემის გარდა, ითვალისწინებდა ფოსტით ხმის მიცემის შესაძლებლობას. საბერძნეთის წინააღმდეგ საჩივრის დაკმაყოფილება გამოიწვევდა სახელმწიფოს ვალდებულებას, მათ შორის ამ გზით უზრუნველეყო მიგრანტების მიერ ხმის მიცემის შესაძლებლობა. ეს იმ პირობებში, როცა ვენეციის კომისია აკისრებდა სახელმწიფოებს ვალდებულებას, რომ ფოსტით ხმის მიცემისას დაცული ყოფილიყო ხმის მიცემის ფარულობა და ამომრჩეველი არ გამხდარიყო ანგარიშსწორების ობიექტი ფოსტით მის მიერ გაკეთებული არჩევანის გამჟღავნების გამო. საბოლოო ჯამში, სახელმწიფოს გადასაწყვეტი იყო, შეექმნა ტექნიკური საშუალებები, რაც ფოსტით ხმის მიცემისას ფარულობას უზრუნველყოფდა. სწორედ ამიტომ ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საჭიროდ მიიჩნია სახელმწიფოსათვის დაეტოვებინა შესაძლებლობა, თავად გადაეწყვიტა, როდის და რა საშუალებების გამოყენებით მისცემდა მიგრანტებს სხვა ქვეყნიდან საპარლამენტო არჩევნებზე ხმის მიცემის შესაძლებლობას (იხილეთ SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS საქმეზე მიღებული გადაწყვეტილების 76-ე პუნქტი).

საქართველოს შემთხვევაში ფოსტით ხმის მიცემა არასოდეს იყო დაშვებული არც მიგრანტებისათვის, არც ქვეყნის შიგნით მყოფი პირებისათვის. ამ სარჩელის დაკმაყოფილებაც არ/ვერ გამოიწვევს ხმის მიცემის ამ ფორმის დამკვიდრებას. ეს სარჩელიც არ არის მიმართული ამ ფორმით ხმის მიცემის უფლების აღიარებისაკენ. საელჩოებსა და საკონსულოებში გახსნილ საარჩევნო უბნებზე ისევეა ხმის მიცემის ფარულობა დაცული, როგორც ქვეყნის შიგნით გახსნილ საარჩევნო უბნებში, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ბოლოს სხვა ქვეყნებში გახსნილ საარჩევნო უბნებში ელექტრონული საშუალების გამოყენებით არ ჩატარებულა კენჭისყრა. აქედან გამომდინარე, სიტაროპულოს და გიაკოუმოპულოს საჩივრისაგან განსხვავებით ეს სარჩელი არ ქმნის ფოსტით ხმის მიცემის ინსტიტუტის დამკვიდრების საფრთხეს, როდესაც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ აღიარა, რომ ქვეყნის შიდა ორგანოებს უნდა ჰქონდეთ საარჩევნო უფლების დროის და საშუალების არჩევის თავისუფლება.

SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS საქმეზე ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ დაადგინა, რომ საბერძნეთის კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტი აკისრებდა პარლამენტს არა ვალდებულებას, არამედ მას ანიჭებდა დისკრეციას სხვა ქვეყანაში მცხოვრები მოქალაქისათვის უცხო ქვეყნიდან მიეცა ხმის მიცემის შესაძლებლობას. როგორია ამ კუთხით საქართველოს კონსტიტუციის მიდგომა? ამ კითხვაზე პასუხის გაცემა დაკავშირებულია საარჩევნო კოდექსის განმარტებით ბარათში კანონპროექტის ინიციატორების მეორე არგუმენტისათვის პასუხის გაცემასთან. ამ არგუმენტის თანახმად, საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გახსნის ვალდებულების გაუქმება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2024 წლის 29 ნოემბრის №3/7/1848,1849 განჩინებიდან გამომდინარეობს. ეს არგუმენტი რომ მცდარია ამაზე პასუხს შემდეგ თავში გავცემთ.

6. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკა სხვა ქვეყნებში საარჩევნო უბნების გახსნასთან დაკავშირებით

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS საქმეზე ის, რომ საბერძნეთის კონსტიტუციის 51-ე მუხლის მე-4 პუნქტი საბერძნეთის ხელისუფლებას არ აკისრებდა იმპერატიულ ვალდებულებას, უზრუნველეყო სხვა ქვეყანიდან მიგრანტის მიერ ხმის მიცემის მექანიზმის შექმნა, დაადგინა პარლამენტის სამეცნიერო საბჭოს მიერ ამ კონსტიტუციური დებულების განმარტების საფუძველზე. სწორედ ამ განმარტების გამო ევროპულმა სასამართლომ მიიჩნია რომ ქვეყნის შიდა კანონმდებლობით არ იყო დადგენილი სხვა ქვეყნებში მცხოვრები მოქალაქეებისათვის ხმის მიცემის შესაძლებლობის შექმნა და ამიტომ ეს საკითხი არ ექცეოდა კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლით დაცულ სფეროში. საბერძნეთის პარლამენტის სამეცნიერო საბჭოს დასკვნა მიჩნეული იქნა საბერძნეთის კონსტიტუციის ავტორიტეტულ განმარტებად. ამ კონტექსტში საინტერესოა, როგორია სხვა ქვეყნებში საარჩევნო უბნების შექმნის თაობაზე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს, როგორც საქართველოს კონსტიტუციის ავტორიტეტულ განმარტებაზე პასუხისმგებელი ორგანოს მიდგომა, თუნდაც 2024 წლის 29 ნოემბრის №3/7/1848,1849 განჩინების საფუძველზე, რომელზეც მიუთითებ სადავო ნორმების შემქმნელები განმარტებით ბარათში.

საკონსტიტუციო სასამართლოს მიდგომა ასახულია 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინების მეორე თავის მე-4 პუნქტში და ეს სტანდარტი ასე გამოიყურება: „უფლების დარღვევა შესაძლოა, სახეზე იყოს იმ შემთხვევაში, თუ დადგინდა, რომ სახელმწიფოს, გონივრული რესურსების გაწევის პირობებში, ჰქონდა შესაძლებლობა, საზღვარგარეთ მოეხდინა საარჩევნო გეოგრაფიის უფრო ფართო დაფარვა, დამატებით ლოკაციებზე საარჩევნო უბნების გახსნა არჩევნების სათანადოდ ორგანიზების პირობით და მან ეს არ განახორციელა.“

საკონსტიტუციო სასამართლოს მიდგომა ცხადია. სახელმწიფო არღვევს თავის კონსტიტუციურ ვალდებულებას, სხვა ქვეყანაში შექმნას საარჩევნო უბანი, როდესაც მას გააჩნია სათანადო მატერიალური და ადამიანური რესურსი საიმისოდ, რომ გახსნას სხვა ქვეყანაში ისეთი საარჩევნო უბანი, სადაც უზრუნველყოფილია ხმის მიცემის ფარულობა, ამომრჩევლის მიერ ნების თავისუფალი გამოვლენა და ის ამას არ აკეთებს. ამგვარად. საბერძნეთის შემთხვევისაგან განსხვავებით, საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილ ვალდებულებას წარმოადგენს საქართველოს სახელმწიფოს მიერ სხვა ქვეყნებში, მათ შორის დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში საარჩევნო უბნების გახსნა, როცა მას ამის რესურსი გააჩნია. აქედან გამომდინარე, საარჩევნო კოდექსის ავტორებს განმარტებით ბარათში უნდა დაესაბუთებინათ რომ 20 წელზე მეტი ხნის პრაქტიკის მიუხედავად, 2025 წელს სახელმწიფოს აღარ აქვს მატერიალური და ადამიანური რესურსი საზღვარგარეთ საელჩოსა და საკონსულო დაწესებულებაში გახსნას საარჩევნო უბანი, სადაც უზრუნველყოფილი იქნება ხმის მიცემის ფარულობა და ამომრჩევლის მიერ ნების თავისუფალი გამოვლენა.

ამის მტკიცება რთულია თუ შეუძლებელი არა. მართლაც, მძიმე ეკონომიკური კრიზისის წლებშიც კი, მე-20 საუკუნის 90-იანი წლებიდან მოყოლებული, სახელმწიფოს ყოველთვის ჰქონდა მატერიალური და ადამიანური რესურსი საიმისოდ, რომ უწყვეტად, საპარლამენტო არჩევნებზე საზღვარგარეთ საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში გაეხსნა ისეთი საარჩევნო უბნები, სადაც უზრუნველყოფილი იქნებოდა ნების თავისუფალი გამოვლენა. განმარტებით ბარათში არ არის მოყვანილი ერთი შემთხვევაც კი, როცა სხვა ქვეყანაში საქართველოს საელჩოში ან საკონსულოში გახსნილ საარჩევნო უბანზე დაირღვა ხმის მიცემის ფარულობა, რაც არ მოხდებოდა იმ შემთხვევაში, კენჭისყრა ქვეყნის შიგნით რომ გამართულიყო. მოქმედი საარჩევნო კოდექსის ავტორებს არ მიუთითებიათ შემთხვევებზე, როცა ფუძემდებლური საარჩევნო პრინციპების - საყოველთაობის, თანასწორობის, პირდაპირობის, ფარულობის და ნების თავისუფალი გამოვლენის დარღვევის გამო გაუქმებულიყო საქართველოს საელჩოსა და საკონსულოში შექმნილი თუნდაც ერთი საარჩევნო უბანის შედეგები ან წლების განმავლობაში ადამიანური რესურსების არ არსებობის გამო, საქართველოს დიპლომატიურ ან საკონსულო დაწესებულებაში გახსნილ საარჩევნო უბანზე ჩაშლილიყო არჩევნები. ამ გარემოების მტკიცება აუცილებელია, რათა დასაბუთდეს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინების მეორე თავის მე-4 პუნქტში გათვალისწინებული მატერიალური და ადამიანური რესურსების არ არსებობის ფაქტი. საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკით გათვალისწინებული, რესურსების არ არსებობის დასაბუთების გარეშე საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გახსნაზე უარის თქმა არათუ კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველ პუნქტით გათვალისწინებულ დაცულ სფეროში ჩარევაა, არამედ მისი დარღვევაა, საკონსტიტუციო სასამართლოს 2024 წლის 29 ნოემბერის N3/7/1848,1849 განჩინების თანახმად.

საარჩევნო პროცედურის მრავალწლიან პრაქტიკას, რომელიც ხელშესახებ ზიანს არ აყენებს რაიმე ლეგიტიმურ მიზნებს, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს კონკრეტული ღონისძიების კონსტიტუციურობისათვის. ალექსანდრე მელქაძის საქმეზე, რაც ეხებოდა მისამართის გარეშე რეგისტრირებული ამომრჩევლის ამომრჩეველთა ერთიან სიაში რეგისტრაციის სპეციალურ წესს, საკონსტიტუციო სასამართლომ განაცხადა: „კანონმდებლის მიერ, დამკვიდრებულია აქტიური საარჩევნო უფლებით სარგებლობის დროებითი მექანიზმი, რომელიც, როგორც მრავალწლიანი გამოცდილება აჩვენებს, კვლავაც შესაძლებელს ხდის დასახელებული ლეგიტიმური მიზნების მიღწევას და, ამავდროულად, მოცემული საქმის ფარგლებში განსახილველი კატეგორიის პირებისათვის უზრუნველყოფს აქტიური საარჩევნო უფლების განხორციელებას. შესაბამისად, აშკარაა, რომ სადავო ნორმით დაწესებული შეზღუდვა განპირობებული არ არის საარჩევნო პროცესში არსებული გადაულახავი პრაქტიკული წინააღმდეგობებით (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 22 დეკემბრის N3/6/813 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მელქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-42). უმისამართო პირების ერთიან სიაში რეგისტრაციის წესის მსგავსად, საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გახსნის მრავალწლიანი პრაქტიკაც მეტყველებს, რომ ამით შესაძლებელია ლეგიტიმური მიზნების დაკმაყოფილება, საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გახსნით პრაქტიკაში არ წარმოიშობოდა გადაულახავი წინააღმდეგობები, შესაბამისად, ამ შესაძლებლობის გაუქმება არღვევს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებულ აქტიურ საყოველთაო საარჩევნო უფლებას.

რაც შეეხება იმას, რომ სხვა ქვეყნებში საარჩევნო უბნების დაკომპლექტება დამოკიდებულია პოლიტიკურ პარტიებზე, რომელთა მიერ დანიშნული წევრები საარჩევნო კომისიების უმრავლესობას ქმნიან და შესაძლოა პოლიტიკურ პარტიას არ აღმოაჩნდეს ადამიანური რესურსი, სხვა ქვეყნაში გახსნილ საარჩევნო უბანზე წევრის დასანიშნად, კიდევ ერთხელ განმარტებით ბარათში არ არის მოყვანილი კონკრეტული მაგალითები, საზღვარგარეთ გახსნილ რომელ უბანზე ჩაიშალა არჩევნები იმის გამო, რომ პოლიტიკურმა პარტიებმა ვერ დანიშნეს საარჩევნო კომისიის წევრები. ასეთი კონკრეტული მაგალითების არ არსებობის პირობებში მხოლოდ თეორიულად მოგვიწევს ამ საკითხზე მსჯელობა. საარჩევნო კოდექსის მე-17 მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ცესკო: უფლებამოსილია აუცილებლობის შემთხვევაში, ამ კანონით გათვალისწინებულ საკითხთა გადასაწყვეტად განკარგულებით, რომელიც მიიღება სრული შემადგენლობის სულ ცოტა ორი მესამედით, შექმნას სპეციალური ჯგუფი, განსაზღვროს მისი უფლებამოსილების ფარგლები და მოქმედების ვადა; საარჩევნო კოდექსის 67-ე მუხლის მე-2 ნაწილის თანახმად, თუ ამ მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული დროისთვის საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრთა რაოდენობა 9-ზე ნაკლები აღმოჩნდა, ითვლება, რომ შესაბამისი საუბნო საარჩევნო კომისია სპეციალურ ჯგუფად გარდაიქმნა, და სპეციალურ ჯგუფს უფლება აქვს, ჩაატაროს კენჭისყრა. სპეციალური ჯგუფის კვორუმად განისაზღვრება მისი არსებული შემადგენლობის უმრავლესობა. სპეციალური ჯგუფის წევრებს ფუნქციები სპეციალური ჯგუფის თავმჯდომარემ წილისყრის გარეშე უნდა მიანიჭოს.

ამგვარად, როდესაც პარტიები ვერ/არ ნიშნავენ საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრთა საჭირო რაოდენობას და ცესკოს/საოლქო საარჩევნო კომისიას გააჩნია სპეციალური ჯგუფის შექმნის უფლებამოსილება, ამით შესაძლებელია არჩევნების ჩაშლის რისკების თავიდან აცილება. ამასთან პრაქტიკაში ჯერ არ ყოფილა შემთხვევა, როცა პარტიის მიერ საუბნო საარჩევნო კომისიის წევრის არ/ვერ დანიშვნის გამო რომელიმე ქვეყანაში გახსნილ საარჩევნო უბანში ჩაშლილიყო არჩევნები. პრეცედენტების არ არსებობის და სათანადო დაზღვევის მექანიზმების არსებობის პირობებში, პარტიების მიერ ადამიანური რესურსის არქონის არგუმენტი არარელევანტურია სხვა ქვეყანაში საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებაში საარჩევნო უბნის გახსნის შესაძლებლობის გაუქმების გასამართლებლად.

ამგვარად, საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ საქართველოს კონსტიტუციის განმარტება იმგვარია, რომ როცა სახელმწიფოს აქვს სათანადო რესურსი სხვა ქვეყანაში ჩაატაროს სამართლიანი არჩევნები, უბნების გაუხსნელობა არათუ კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებულ აქტიურ საარჩევნო უფლებაში ჩარევას, არამედ მის დარღვევას წარმოდგენს. ორ ათწლეულზე მეტი პრაქტიკა ადასტურებს იმას, რომ საქართველოს სახელმწიფოს გააჩნია სათანადო რესურსი ჩაატაროს კონსტიტუციის მოთხოვნების შესაბამისი არჩევნები საზღვა რგარეთ არსებულ დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში. ამ კუთხითაც ამ სარჩელით დავის საგანი განსხვავებულია SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS საქმისაგან, ვინაიდან მსგავს შემთხვევებში საზღვარგარეთ საარჩევნო უბნების გახსნა საქართველოს კონსტიტუციის იმპერატიულ მოთხოვნას წარმოადგენს.

7. ერთნაირი მიდგომა ადგილობრივი და საპარლამენტო არჩევნების მიმართ

განმარტებით ბარათში მოყვანილ კიდევ ერთ არგუმენტს წარმოადგენს ის, რომ ვინაიდან ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებში სხვა ქვეყნებში არსებულ საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში არ იხსნება საარჩევნო უბნები და მუნიციპალური არჩევნები ტარდება საქართველოს სახელმწიფო საზღვრების შიგნით, ამიტომ იგივე მიდგომა უნდა გავრცელდეს საპარლამენტო არჩევნების მიმართაც და ამ ტიპის არჩევნებიც მხოლოდ საქართველოში გახსნილ საარჩევნო უბნებში უნდა ჩატარდეს. რა თქმა უნდა, საქართველოს პარლამენტს აქვს დისკრეცია ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებში მონაწილეობის უფლება მისცეს მის მიგრანტ მოქალაქეებს, თუმცა იდენტური მიდგომა მუნიციპალური და საპარლამენტო არჩევნების მიმართ არც საერთაშორისო სტანდარტებიდან არ გამომდინარეობს და ეს არც კონსტიტუციის მოთხოვნას არ წარმოადგენს. დავიწყოთ საერთაშორისო სტანდარტებით.

SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS-ის ზემოთ ხსენებულ საქმეში ციტირებულია სხვა ქვეყნიდან ხმის მიცემის შესახებ ვენეციის კომისიის 580/2010 კვლევა, სადაც დასკვნის სახით აღნიშნულია: „94. ასევე აუცილებელია სხვადასხვა ტიპის არჩევნების განსხვავება ერთმანეთისაგან. სხვა ქვეყანაში მცხოვრებ მოქალაქისათვის ადვილია ეროვნულ, არჩევნებში, სადაც მთელი ქვეყანა ერთი საარჩევნო ოლქია (მთელი ქვეყანა ირჩევს ერთი და იმავე სიას ან კანდიდატს) მონაწილეობა. ადგილობრივი არჩევნები ვერ იქნება მათთვის ხელმისაწვდომი, განსაკუთრებით იმის გამო, რომ ადგილობრივ პოლიტიკასთან კავშირი შესუსტებულია.“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §25 15 March 2012)

საქართველოს კონსტიტუციის მე-7 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, საქართველოს უმაღლეს სახელმწიფო ორგანოთა განსაკუთრებულ გამგებლობას მიეკუთვნება: კანონმდებლობა ადამიანის უფლებების, საქართველოს მოქალაქეობის, მიგრაციის, ქვეყანაში შემოსვლისა და ქვეყნიდან გასვლის, საქართველოში სხვა სახელმწიფოს მოქალაქეთა და მოქალაქეობის არმქონე პირთა დროებით ან მუდმივად ყოფნის შესახებ; კონსტიტუციის 32-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საქართველო მფარველობს თავის მოქალაქეს განურჩევლად მისი ადგილსამყოფლისა. კონსტიტუციის 36-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საქართველოს პარლამენტი განსაზღვრავს საგარეო პოლიტიკის ძირითად მიმართულებებს; კონსტიტუციის 54-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, საქართველოს მთავრობა ახორციელებს საგარეო პოლიტიკას. კონსტიტუცია განამტკიცებს სხვა ქვეყანაში საქართველოს მოქალაქეობის მფარველობის საკითხს, სხვა ქვეყენაში მყოფ საქართველოს მოქალაქეს აქვს იმის ინტერესი, მოითხოვოს საქართველოს სახელმწიფოსაგან მფარველობა, ეს კი მოიცავს საქართველოს უმაღლესი სახელმწიფო ორგანოების მიერ იმ უცხო სახელმწიფოსთან ურთიერთობის დამყარების საჭიროებას, სადაც საქართველოს მოქალაქე იმყოფება. სხვა ქვეყანასთან ურთიერთობის დამყარება საქართველოს მოქალაქისათვის მფარველობის გაწევის მიზნით არის საგარეო პოლიტიკის განხორციელება. ეს კი საქართველოს მთავრობის კომპეტენციაა. როგორი ურთიერთობა ჰქონდეს საქართველოს მთავრობას სხვა ქვეყანასთან. ამას განსაზღვრავს საქართველოს პარლამენტი. შესაბამისად, საზღვარგარეთ მყოფ საქართველოს მოქალაქეზე გავლენას ახდენს ორი სახელმწიფო ორგანო - ესენია საქართველოს პარლამენტი და საქართველოს მთავრობა. საქართველოს პარლამენტს აქვს მოქალაქეობის შესახებ კანონის შემუშავების უფლება და ისეთი კრიტერიუმის დადგენის შესაძლებლობა, რაც სხვა ქვეყანაში მყოფ პირს დააკარგვინებს საქართველოს მოქალაქეობას. ამგვარად სხვა ქვეყანაში მყოფ საქართველოს მოქალაქეზე მხოლოდ ქვეყნის უმაღლესი - საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ორგანო შეიძლება ახდენდეს გავლენას. ამის გამო, გამართლებულია სხვა ქვეყანაში მცხოვრებმა საქართველოს მოქალაქემ მონაწილეობა მიიღოს საპარლამენტო არჩევნებში, რომლითაც გავლენას მოახდენს როგორც პარლამენტის, ისე მთავრობის ფორმირებაზე. საქართველოს კონსტიტუციის მიხედვით, საპარლამენტო არჩევნების შედეგი განსაზღვრავს იმასაც, როგორი მთავრობა ეყოლება ქვეყანას. შესაბამისად, იმის გამო, რომ სხვა ქვეყანაში მყოფ საქართველოს მოქალაქეზე გავლენას ახდენს საქართველოს პარლამენტი და მთავრობა, გამართლებულია ასეთი მოქალაქეების საპარლამენტო არჩევნებში მონაწილეობა, რომლითაც ხდება როგორც საკანონმდებლო, ისე აღმასრულებელი ორგანოს ფორმირება.

რაც შეეხება მუნიციპალურ ორგანოებს, მათ კომპეტენციას წარმოადგენს ადგილობრივი ტრანსპორტის ორგანიზება, ნარჩენების გატანა, სკოლამდელი დაწესებულების ორგანიზება, წყლის მიწოდება, ადგილობრივი ქონებით სარგებლობა და განკარგვა და ა.შ. იმის გამო, რომ საქართველოს მიგრანტი მოქალაქე ფიზიკურად არ იმყოფება ქვეყანაში, შეუძლებელია მან ისარგებლოს ნებისმიერი იმ მომსახურებით, რასაც მუნიციპალიტეტის ორგანოები ადამიანებს სთავაზობენ. მუნიციპალურ დონეზე მიღებული გადაწყვეტილებები თითქმის არანაირ გავლენას არ ახდენს საქართველოს იმ მოქალაქეზე, რომელიც ქვეყანაში არ იმყოფება. მუნიციპალურ ორგანოებს ნულოვანი საგარეო პოლიტიკური კომპეტენცია გააჩნიათ და მათ მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები არავითარ გავლენას არ ახდენს საზღვარგარეთ მცხოვრებ საქართველოს მოქალაქეზე.

შესაბამისად, საარჩევნო კოდექსის განმარტებით ბარათში შემოთავაზებული არგუმენტი, რომლის მიხედვითაც, საელჩოებსა და საკონსულოებში საპარლამენტო არჩევნებისათვის არ გაიხსნება საარჩევნო უბნები, იმის გამო ამგვარი უბნები არ იქმნება ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნებისათვის, დაუსაბუთებელია. კონსტიტუციურად გაუმართლებელია ერთნაირი მიდგომა მიგრანტების მიერ თვითმმართველობის არჩევნებში და საპარლამენტო არჩევნებში ხმის მიცემის უფლებასთან დაკავშირებით, ვინაიდან საპარლამენტო არჩევნების შედეგად არჩეული საკანონმდებლო ორგანო და მთავრობა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს მიგრანტის ცხოვრებაზე, ხოლო ადგილობრივი თვითმმართველობის არჩევნების შედეგად არჩეული საკრებულო, მერი და მაჟორიტარი დეპუტატი არანაირ ზემოქმედებას არ ახდენს ადამიანზე, რომელიც ქვეყანაში ფიზიკურად არ იმყოფება. შესაბამისად, განმარტებით ბარათში მოყვანილი ყველა სახის არჩევნების მიმართ ერთგვაროვანი მიდგომის არგუმენტი ყოვლად დაუსაბუთებელია და არანაირ კრიტიკას არ უძლებს.

განმარტებით ბარათში მოყვანილი მეოთხე არგუმენტი მდგომარეობს იმაში, რომ სხვა ქვეყანაში საარჩევნო უბნები არ გაიხსნება იმის გამო, რომ უცხო ქვეყნის სახელმწიფომ მის ტერიტორიაზე მცხოვრები საქართველოს მოქალაქე არ გამოიყენოს მისი ინტერესებისათვის და საქართველოს ინტერესების საწინააღმდეგოდ. ეს საკითხია, რომელიც განხილული უნდა იყოს შეზღუდვის ლეგიტიმური მიზნების შეფასების ნაწილში, თანაზომიერების ტესტის შესაბამისი საფეხურის გამოყენების გზით. როგორც ზემოთ უკვე აღვნიშნეთ, სხვა ქვეყანაში საქართველოს საკონსულოებსა და საელჩოებში საარჩევნო უბნების არ გახსნა წარმოადგენს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებულ აქტიურ საარჩევნო უფლებაში ჩარევას. შესაბამისად, უნდა გადავიდეთ იმის გარკვევაზე, რამდენად არის დაცული თანაზომიერების ტესტის მოთხოვნები.

8. ლეგიტიმური მიზანი

დემოკრატიული მმართველობის არსებობისათვის საარჩევნო უფლების ფუნდამენტური მნიშვნელობის მიუხედავად, იგი არ არის აბსოლუტური ხასიათის. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, ხშირ შემთხვევებში, ძირითადი უფლებების დამდგენი კონსტიტუციური ნორმები თავად მიუთითებენ მათი შეზღუდვის საფუძვლებზე. ამ ნორმებისგან განსხვავებით, საქართველოს კონსტიტუციის 24-ე მუხლი არ შეიცავს მისი შესაძლო შეზღუდვის ლეგიტიმური მიზნების ჩამონათვალს. თუმცა ეს ხსენებული საარჩევნო უფლების აბსოლუტურობაზე არ მიუთითებს. საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, სხვა უფლებების მსგავსად, თანაზომიერების პრინციპის განუხრელი დაცვით, საარჩევნო უფლების შეზღუდვაც დასაშვებია იმგვარად, რომ არ დაირღვეს ამ უფლების არსი (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 22 დეკემბრის N3/6/813 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მელქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-21)

ამდენად, სხვა უფლებების მსგავსად, დემოკრატიის პრინციპთან შესაბამისი აქტიური საარჩევნო უფლების შეზღუდვის შეფასების მასშტაბს თანაზომიერების პრინციპი ქმნის (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 22 დეკემბრის N3/6/813 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მელქაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-22). „აღნიშნული პრინციპი წარმოადგენს ადამიანის უფლების შეზღუდვისას კანონმდებლის შებოჭვის მექანიზმს და, შესაბამისად, კონსტიტუციური კონტროლის ელემენტს. თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნაა, რომ უფლების მზღუდავი საკანონმდებლო რეგულირება უნდა წარმოადგენდეს ღირებული საჯარო (ლეგიტიმური) მიზნის მიღწევის გამოსადეგ და აუცილებელ საშუალებას. ამავე დროს, უფლების შეზღუდვის ინტენსივობა მისაღწევი საჯარო მიზნის პროპორციული, მისი თანაზომიერი უნდა იყოს. დაუშვებელია, ლეგიტიმური მიზნის მიღწევა განხორციელდეს ადამიანის უფლების მომეტებული შეზღუდვის ხარჯზე” (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2012 წლის 26 ივნისის №3/1/512 გადაწყვეტილება საქმეზე „დანიის მოქალაქე ჰეიკე ქრონქვისტი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ”, II-60).

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილი პრაქტიკის შესაბამისად, იმისათვის, რათა გასაჩივრებული საკანონმდებლო ღონისძიება შეესაბამებოდეს თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნებს, პირველ რიგში, აუცილებელია, იგი ემსახურებოდეს ღირებული საჯარო ლეგიტიმური მიზნის მიღწევას. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „ლეგიტიმური მიზნის არარსებობის პირობებში, ადამიანის უფლებაში ნებისმიერი ჩარევა თვითნებურ ხასიათს ატარებს და უფლების შეზღუდვა საფუძველშივე გაუმართლებელი, არაკონსტიტუციურია“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 5 ნოემბრის №3/1/531 გადაწყვეტილება „ისრაელის მოქალაქეები - თამაზ ჯანაშვილი, ნანა ჯანაშვილი და ირმა ჯანაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-15). ამდენად უნდა დადგინდეს რა ლეგიტიმურ მიზანს შეიძლება ემსახურებოდეს სხვა ქვეყნებში არსებულ საქართველოს დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში საპარლამენტო არჩევნებზე საარჩევნო უბნების გახსნის აკრძალვა.

SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS-ის ზემოთ ხსენებულ საქმეში დასახელებულ ლეგიტიმურ მიზნებს წარმოადგენდა: „რაც შეეხება მიგრანტების ხმის მიცემის უფლების შეზღუდვას ბინადრობის ცენზზე დაყრდნობით, კონვენციის ინსტიტუტებმა წარსულში გაიზიარეს ის მოსაზრება, რომ ეს გამართლებულია რამდენიმე მიზეზით: არარეზიდენტ მოქალაქეს ნაკლებად პირდაპირ და ნაკლებად განგრძობითად ეხება ქვეყნის ყოველდღიური პრობლემები და მისი ნაკლები ცოდნა გააჩნია. მეორე, არარეზიდენტ მოქალაქეს ნაკლები გავლენა გააჩნია კანდიდატის შერჩევაზე და მისი პროგრამის ფორმულირებაზე, მესამე პოლიტიკური ორგანოს მიერ მიღებული აქტები გავლენას უნდა ახდენდეს იმათზე, ვინც საპარლამენტო არჩევნებში აძლევს ხმას; მეოთხე არსებობს ლეგიტიმური წუხილი იმ საკითხის გადაწყვეტისას, რომელიც გავლენას ახდენს ქვეყნის შიგნით მაცხოვრებელ ადამიანებზე, გავლენა არ მოახდინოს ადამიანებმა, რომლებიც საზღვარგარეთ ცხოვრობენ. ბოლო პერიოდში სასამართლომ გამოთქვა მოსაზრება, რომლითაც გამოხატა კმაყოფილება ბინადრობის ან ბინადრობის ხანგრძლივობის ცენზთან დაკავშირებით, რომლის დაცვითაც ადამიანს ენიჭება საარჩევნო უფლება ან ხდება ამ უფლებაზე შეზღუდვის დაწესება. ამგვარი ცენზის დადგენა, ზოგადად, არ წარმოადგენს არჩევნებზე ხმის მიცემის უფლების თვითნებურ შეზღუდვას და, ამგვარად, არ არის შეუსაბამო პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლთან.“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §68 15 March 2012)

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM კონვენციის პირველ დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლით გარანტირებული საარჩევნო უფლების პროპორციულ შეზღუდვად მიიჩნია კანონი, რომელიც ქვეყნის დატოვებიდან 15 წლის განმავლობაში სხვა ქვეყენაში მცხოვრებ ბრიტანეთის მოქალაქეს უნარჩუნებდა საარჩევნო უფლებას, ხოლო 15 წლის გასვლის შემდეგ ბრიტანეთის მოქალაქე ამ უფლებას კარგავდა, იმიტომ რომ ივარაუდებოდა, რომ მან ქვეყანასთან კავშირი გაწყვიტა, მასზე გავლენას არ ახდენს საკანონმდებლო ორგანოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები და მას ნაკლები ცოდნა გააჩნია ქვეყნის შიგნით მიმდინარე მოვლენებზე (SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM Application no. 19840/09 §116 May 2013).

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ ამ საქმეში მიუთითა ბრიტანეთის შიდა სასამართლოების პრაქტიკაზე, 2011 წლის 1 დეკემბერს ინგლისის პირველი ინსტანციის სასამართლომ მიიღო გადაწყვეტილება საქმეზე პრესტონი ვენდსვორსის ქალაქის საბჭოსა და საბჭოს ლორდ პრეზიდენტის წინააღმდეგ. ამ საქმეში მოსამართლემ განაცხადა: 15 წლიანი წესი შექმნილია იმისათვის, რომ განსაზღვროს, მოქალაქის ქვეყანაში არყოფნა რამდენად შეიძლება მიჩნეული იქნეს, გაერთიანებულ სამეფოსთან კავშირის იმგვარად შესუსტებად, რაც ამართლებს საარჩევნო უფლების ჩამორთმევას. ის ფაქტი, რომ საცხოვრებელი ადგილის ზოგიერთი ცენზი არასათანადოდ ან არაპროპორციულად ზომავს იმ ღვაწლს, რაც საზღვარგარეთ მყოფ ბრიტანეთის მოქალაქეს თავისი ქვეყნის მიმართ გააჩნია, არ გულისხმობს იმას, რომ საცხოვრებელი ცენზის სრული გაუქმება იქნება სწორი პასუხი შემთხვევაზე, როცა ბრიტანეთის მოქალაქეს თავისი ქვეყნის მიმართ შესუსტებული კავშირი გააჩნია. ეს წესი შეზღუდვას აწესებს იმის გამო, რომ მოქალაქე მუდმივად არ იმყოფება ქვეყანაში დროის გარკვეული პერიოდის მანძილზე. ჩემი აზრით, ეს არის გამართლებული გზა იმის განსაზღვრისათვის, რამდენად შესუსტებულია მოქალაქის კავშირი სახელმწიფოსთან. ამის გამო, მკაფიო ზღვარის გავლება გარდაუვალია. ჩემი აზრით, სრულიად არაპრაქტიკული იქნება ისეთი წესის შემოღება, რომელიც სახელმწიფოსაგან მოითხოვს ყველა ემიგრანტი ამომრჩევლის ინდივიდუალური გარემოებების გათვალისწინებას (SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM Application no. 19840/09 §30 May 2013).

ეს გადაწყვეტილება გასაჩივრდა ზემდგომ, სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოში, რომელმაც ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება ძალაში დატოვა შემდეგი არგუმენტაციით: . პირველი, ქვემდგომი ინსტანციის სასამართლოს უფლება ჰქონდა, დაედგინა, რომ 15 წლიან წესს გააჩნია ლეგიტიმური მიზანი, განსაზღვროს, რამდენად აქვს ბრიტანეთის მოქალაქეს სათანადოდ ძლიერი კავშირი შენარჩუნებული სახელმწიფოსთან განსაზღვრული დროის განმავლობაში; გაარკვიოს რამდენად ჰქონდა ვალდებულებები მოქალაქეს გაერთიანებული სამეფოს წინაშე და ამით დაადგინოს, ხომ არ შემცირებულა და შესუსტებულა ეს კავშირი იმდაგვარად, რომ გაამართლოს საპარლამენტო არჩევნებში ხმის მიცემის უფლების ჩამორთმევა. ეს მიზანი ლეგიტიმურია, ვინაიდან საპარლამენტო არჩევნებზე ხმის მიცემა შემოსაზღვრულია იმ მოქალაქეებით, რომელთაც მტკიცებადი, განგრძობითი, ახლო და ობიექტური კავშირი აქვს გაერთიანებულ სამეფოსთან, რომლის მთავრობაც იღებს გადაწყვეტილებებს და რომლის პარლამენტიც იღებს კანონებს, რაც უმეტესწილად პირდაპირ გავლენას ახდენს ბრიტანეთის იმ მოქალაქეებზე, რომლებიც ცხოვრობენ გაერთიანებულ სამეფოში. მეორე მოქალაქის ბინადრობის ცენზი არ არის თვითნებური საზომი მოქალაქის ქვეყანასთან კავშირის განსაზღვრისათვის. ამას გარდა, ბინადრობის ცენზი არის რელევანტური, რაციონალური და პრაქტიკული კრიტერიუმი ბრიტანეთის მოქალაქის გაერთიანებულ სამეფოსთან კავშირის შეფასებისათვის. 15 წლიანი წესი არის პროპორციული ამ მიზნის მისაღწევად. უფლების არსებობის პერიოდი მოიცავს სამი მოწვევის პარლამენტის უფლებამოსილების ვადას. ეს აძლევს საზღვარგარეთ მცხოვრებ ბრიტანეთის მოქალაქეს სათანადო შესაძლებლობას, გააგრძელოს ხმის მიცემა ევროკავშირის სხვა ქვეყანიდან. მეოთხე არაპრაქტიკული იქნება ხმის მიცემის უფლების არსებობის კრიტერიუმი განსაზღვრულიყო ისეთი წესით, რომელიც ნათელ ზღვარს არ აწესებს და პრაქტიკაში ვერ უზრუნველყოფს მის სათანადოდ თანმიმდევრულ აღსრულებას. არაპრაქტიკული და საარჩევნო ხელისუფლებისათვის არაპროპორციულად მძიმე ტვირთის მატარებელი იქნებოდა წესი, რომელიც ითხოვს ევროკავშირის სხვა ქვეყანაში მცხოვრები ბრიტანეთის თითოეული მოქალაქის განსაკუთრებული გარემოების შეფასებას, საქმის ინდივიდუალური გარემოებების გათვალისწინებით, იმის დასადგენად, რამდენად არსებობს ახლო კავშირი კონკრეტულ ინდივიდსა და გაერთიანებულ სამეფოს შორის, მოქალაქის ქვეყანაში დიდი ხნით არყოფნის მიუხედავად (SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM Application no. 19840/09 §33 May 2013).

ბრიტანული სასამართლოების ეს არგუმენტები გაიზიარა ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ, რომელმაც განაცხადა: რაც შეეხება გაერთიანებული სამეფოს შესაბამისი კანონმდებლობის პროპორციულობას, ის აძლევს არარეზიდენტს უფლებას, მიიღოს კენჭისყრაში მონაწილეობა ქვეყნის დატოვებიდან 15 წლის განმავლობაში. ეს არ არის დაუსაბუთებელი დროის პერიოდი. მართალია, მომჩივანმა პერსონალურად შესაძლოა მაღალ დონეზე შეინარჩუნოს კავშირი გაერთიანებულ სამეფოსთან და ჰქონდეს დეტალური ცოდნა ქვეყანაში არსებულ ყოველდღიურ პრობლემებთან დაკავშირებით, ასევე ეს პრობლემები შესაძლოა პირადად მომჩივანზე ახდენდეს გავლენას, თუმცა ეს არ აქცევს 15 წლიან პერიოდს არაპროპორციულად. მართალია, ზოგადი ღონისძიება მოითხოვს მკაცრ შეფასებას, ის შესაძლოა არ უშვებდეს რაიმე გამონაკლისს და ამის მიუხედავად, შესაბამისობაში მოდიოდეს კონვენციასთან (იხილეთ James and Others v. the United Kingdom, 21 February 1986, § 68, Series A no. 98; Twizell v. the United Kingdom, no. 25379/02, § 24, 20 May 2008; Amato Gauci v. Malta, no. 47045/06, § 71, 15 September 2009; Allen and Others v. the United Kingdom (dec.), no. 5591/07, § 66, 6 October 2009; Sitaropoulos and Giakoumopoulos, cited above, § 79; and paragraph 103 above. See also, mutatis mutandis, Ždanoka, cited above, §§ 114, 115(d) and 128). იმ მნიშვნელოვანი ტვირთის გათვალისწინებით, რაც დაეკისრებოდა მოპასუხე სახელმწიფოს, სავალდებულო რომ ყოფილიყო ყოველი კონკრეტული არარეზიდენტისათვის საარჩევნო უფლების მისანიჭებლად, იმის შემოწმება, რამდენად აქვს ინდივიდს სათანადოდ ახლო კავშირი ქვეყანასთან. ევროპული სასამართლო კმაყოფილდება იმით, რომ ზოგადი ღონისძიება ამ საქმეში ემსახურება სამართლებრივი განსაზღვრულობის დამკვიდრების ხელშეწყობას და ახდენს თვითნებობის და არათანამიმდევრული მიდგომის პრობლემის - რაც დამახასიათებელია ინტერესებისა დაბალანსებისა და საქმის ინდივიდუალური გარემოებების დადგენის პროცესისათვის - თავიდან აცილებას (SHINDLER v. THE UNITED KINGDOM Application no. 19840/09 §116 May 2013).

SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS-ის საქმეში, რაც ეხებოდა სტრასბურგში მცხოვრები ევროპის საბჭოს ბერძენი თანამშრომლების უფლებას მონაწილეობა მიეღოთ საბერძნეთის საპარლამენტო არჩევნებში, ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ განაცხადა: „სასამართლოს არა აქვს მიზეზი ეჭვი შეიტანოს მათ მტკიცებაში, რომ ისინი ინარჩუნებენ მჭიდრო და მუდმივ კავშირს საბერძნეთთან. ისინი აქტიურად ადევნებენ თვალს ქვეყნის პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სოციალურ განვითარებას იმ მიზნით, რომ აქტიური როლი ითამაშონ ქვეყნის ცხოვრებაში. პრეზუმფცია, რომ არარეზიდენტ მოქალაქეს ნაკლებად პირდაპირ და ნაკლებად განგრძობითად ეხება ქვეყნის ყოველდღიური პრობლემები და არ იცის ქვეყანაში მიმდინარე ამბები, არ მოქმედებს ამ საქმეში. ამის მიუხედავად, სასამართლოს აზრით, ეს არ არის საკმარისი, კითხვის ნიშნის ქვეშ დადგეს საბერძნეთში არსებული სამართლებრივი სიტუაცია. ნებისმიერ შემთხვევაში, ხელისუფლების უფლებამოსილ ორგანოს არ შეუძლია მხედველობაში მიიღოს ყველა ინდივიდუალური გარემოება საარჩევნო უფლების რეგულირებისას, ამის ნაცვლად მას შეუძლია დაადგინოს ზოგადი წესი“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §79 15 March 2012).

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს მიერ ზემოთ ხსენებული ლეგიტიმური მიზანი, რომლის მიხედვითაც, მიგრანტის საარჩევნო უფლება უნდა შეიზღუდოს იმიტომ , რომ იმ საკითხის გადაწყვეტისას, რომელიც გავლენას ახდენს ქვეყნის შიგნით მაცხოვრებელ ადამიანებზე, გავლენა არ მოახდინოს ადამიანებმა, რომლებიც საზღვარგარეთ ცხოვრობენ, მიემართება განმარტებით ბარათში პარლამენტის წევრების მიერ მოხმობილ არგუმენტს, რომლის მიხედვითაც, უცხო სახელმწიფომ შესაძლოა მიგრანტი საქართველოს მოქალაქეები მისი ინტერესებისათვის და საქართველოს შიგნით მაცხოვრებელი ადამიანების ინტერესების საწინააღმდეგოდ გამოიყენოს. SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS-ის საქმეში, ციტირებულია სხვა ქვეყნიდან საარჩევნო უფლების განხორციელების შესახებ ვენეციის კომისიის 2011 წლის ანგარიში, სადაც აღნიშნულია, რომ არარეზიდენტი მოქალაქისათვის საარჩევნო უფლების მინიჭება ქვეყნის სუვერენიტეტის საკითხს წარმოადგენს (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §113 15 March 2012). განმარტებით ბარათში დასახელებული არგუმენტი, რომ სხვა ქვეყანაში მყოფი საქართველოს მოქალაქეები შესაძლოა გამოიყენოს უცხო სახელმწიფომ საკუთარი ინტერესებისათვის, უკავშირდება ქვეყნის სუვერენიტეტის დაცვის ლეგიტიმურ მიზანს.

ამგვარად, ლეგიტიმური მიზნები, რის მიღწევასაც სადავო ნორმები შეიძლება ემსახურებოდეს, შეესაბამება დემოკრატიული წეს-წყობილების კონსტიტუციურ პრინციპებს. გასარკვევია, რამდენად გამოსადეგია სადავო ნორმით დადგენილი შემზღუდველი ღონისძიება ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად.

9.გამოსადეგობა

მარტოოდენ სათანადო ლეგიტიმურ მიზანზე მითითება ვერ იქნება სადავო ნორმით დადგენილი შეზღუდვის კონსტიტუციურად მიჩნევის თვითკმარი საფუძველი. არამედ უნდა დადგინდეს, რამდენად წარმოადგენს სახელმწიფოს მიერ შერჩეული საშუალება, უფლების შემზღუდველი რეგულაცია დასახელებული ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის გამოსადეგ საშუალებას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2020 წლის 25 სექტემბრის N3/3/1526 გადაწყვეტილება საქმეზე ა(ა)იპ მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება „ახალი პოლიტიკური ცენტრი“, ჰერმან საბო, ზურაბ გირჩი ჯაფარიძე და ანა ჩიქოვანი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-39). ამ მიზნით, თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნას წარმოადგენს შემოწმდეს, „რამდენად არსებობს ლოგიკური კავშირი საქართველოს პარლამენტის მიერ დასახელებულ ლეგიტიმურ მიზანსა და სადავო ნორმებით დადგენილ უფლების შეზღუდვის ფორმას შორის – რამდენად იძლევა სადავო ნორმები დასახელებული ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის შესაძლებლობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 17 მაისის №3/3/600 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე კახა კუკავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-48).

უშუალოდ გამოსადეგობაზე მსჯელობის დაწყებამდე, მნიშვნელოვანია იმის განსაზღვრა, ლეგიტიმური მიზნის მიღწევისას რა დგას სასწორის მეორე მხარეს. საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად: „საკონსტიტუციო სასამართლო, სადავო ნორმების კონსტიტუციურობის შემოწმებისას, არ არის შეზღუდული მხოლოდ კონსტიტუციის კონკრეტული ნორმებით. მართალია, კონსტიტუციური პრინციპები არ აყალიბებს ძირითად უფლებებს, მაგრამ გასაჩივრებული ნორმატიული აქტი ასევე ექვემდებარება გადამოწმებას კონსტიტუციის ფუძემდებლურ პრინციპებთან მიმართებით, კონსტიტუციის ცალკეულ ნორმებთან კავშირში და ამ თვალსაზრისით, მსჯელობა უნდა წარიმართოს ერთიან კონტექსტში. საკონსტიტუციო სასამართლომ უნდა დაადგინოს, რამდენად თავსდება გასაჩივრებული აქტი იმ კონსტიტუციურ-სამართლებრივ წესრიგში, რომელსაც კონსტიტუცია ადგენს.“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 ოქტომბრის N2/2-389 გადაწყვეტილება საქმეზე მაია ნათაძე და სხვები საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს პრეზიდენტის წინააღმდეგ II-3).

საქართველოს კონსტიტუციის მე-5 მუხლით განმტკიცებულია სოციალური სახელმწიფოს ნორმა-პრინციპი. ამ მუხლის მე-8 პუნქტის თანახმად, „სახელმწიფო ზრუნავს უცხოეთში მცხოვრები თანამემამულეების სამშობლოსთან კავშირის შენარჩუნებასა და განვითარებაზე.“ სხვა ქვეყნიდან საარჩევნო უფლების განხორციელება და ამ გზით ქვეყნის მართვის, უმაღლესი სახელმწიფო ხელისუფლების ფორმირებაში და განხორციელებაში მონაწილეობა, წარმომადგენლებისათვის მანდატის მიცემის გზით, უდავოდ წარმოადგენს სამშობლოსთან, საქართველოსთან კავშირის გამტკიცებას და შენარჩუნებას.

აქვე უნდა ითქვას ისიც, რომ ზოგიერთ მიგრანტს საბოლოოდ გაწყვეტილი აქვს კავშირი საქართველოსთან, შესაბამისად, კონსტიტუციის მე-5 მუხლის მე-8 მუხლით გათვალისწინებული გარანტიის გამოყენება ასეთ მიგრანტებთან სრულიად აზრს მოკლებულია. კონსტიტუციის მე-5 მუხლის მე-8 პუნქტი მოიაზრებს იმ მიგრანტების სამშობლოსთან კავშირის შენარჩუნებაზე, რომლებსაც ამის ნება გააჩნიათ. ეს ნება გამოიხატება არა მხოლოდ სიტყვიერად გამოხატულ სურვილში, არამედ მათ შორის ქმედებაში, რაც სამშობლოს კეთილდღეობისკენ შეიძლება იყოს მიმართული. ლეგიტიმური მიზნის ნაწილში მივუთითეთ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილებაზე, რომელიც მხარს უჭერს მიგრანტების საარჩევნო უფლებებთან მიმართებაში ზოგადი შემზღუდველი ღონისძიების გამოყენებას. ბრიტანული და ევროპული სასამართლოების მიერ ზოგადი ღონისძიების გამართლება არის ის, რომ ყოველ კონკრეტულ მიგრანტთან მიმართებაში იმის შეფასება, მას, ინდივიდუალურად, რამდენად აქვს კავშირი თავისი მოქალაქეობის სახელმწიფოსთან შენარჩუნებული, მნიშვნელოვნად გადატვირთავს არჩევნების ორგანიზებაზე პასუხისმგებელ სახელმწიფო ორგანოს, ვინაიდან საუბარია ათი ათასობით მიგრანტზე. ამასთან ამგვარი ინდივიდუალური შეფასება შეიცავს არათანმიმდევრული, უსამართლო, დისკრიმინაციული და ზოგჯერ თვითნებური გადაწყვეტილების მიღების საფრთხეს. ამიტომ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო მხარს უჭერს სამშობლოსთან კავშირის შენარჩუნების დამადასტურებელი ერთი ზოგადი კრიტერიუმის განსაზღვრას, რაც თავიდან აგვაცილებს ინდივიდუალური გარემოების შეფასების საჭიროებას, ხარჯიან დავებს როგორც ადმინისტრაციული ორგანოების, ისე სასამართლოების წინაშე.

აღსანიშნავია ის გარემოება, რომ ზემოთ ხსენებული დასკვნები ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ გააკეთა გაერთიანებულ სამეფოსთან და საბერძნეთთან მიმართებაში, რომლებიც საქართველოსთან შედარებით ეკონომიკურად განვითარებული ქვეყნებია. საბერძნეთის და, განსაკუთრებით კი გაერთიანებული სამეფოს ეკონომიკაში მიგრანტების წვლილი ისეთი ვერ არის, როგორც საქართველოს ეკონომიკაში. შესაბამისად, ბრიტანეთის და საბერძნეთის ხელისუფლებისათვის შესაძლოა მართლაც გაუწეველი ტვირთი იყოს იმის ინდივიდუალური შეფასება, რომელ მიგრანტს აქვს შენარჩუნებული სამშობლოსთან კავშირი და რომელს არა. სრულიად სხვა ვითარებაა საქართველოში. ეროვნული ბანკის ოფიციალური მონაცემებით, 2026 წლის იანვარში ქვეყანაში შემოსული ფულადი გზავნილების ნაკადების მოცულობამ 282.64 მილიონი აშშ დოლარი (761, 9 მილიონი ლარი) შეადგინა (https://nbg.gov.ge/page/puladi-gzavnilebi). შეიძლება ითქვას, რომ საქართველოს ეკონომიკა მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული უცხოეთიდან გადმორიცხულ თანხებზე. ეს თანხები ხმარდება არა მხოლოდ მიგრანტების საქართველოში დარჩენილ ოჯახის წევრებს, არამედ წარმოადგენს გადასახადით დაბეგვრის საგანს, რაც საბოლოო ჯამში იხარჯება სახელმწიფო ბიუროკრატიის შენახვაშიც, რომლის ფორმირების პროცესზეც მიგრანტების გავლენის შესუსტებისკენაც არის მიმართული საკანონმდებლო ცვლილება.

მსოფლიო ბანკის ინფორმაციით, 2020 წელს ემიგრანტების მიერ საქართველოში გადმორიცხულმა თანხამ მშპ-ის 13.3% შეადგინა და ამ მაჩვენებლით საქართველო მსოფლიოში მე-17 ადგილზეა. საქართველოზე მეტად ფულად გზავნილებზე მხოლოდ 16 ქვეყანაა დამოკიდებული (https://forbes.ge/blogs/emigrantebis-gzavnilebith-saqarthvelo-msophlioshi-me-17-adgilzea/). როცა ქვეყნის შიგნით მყოფი საქართველოს მოქალაქეები ასე არიან დამოკიდებულნი ქვეყნის გარეთ მიგრანტების მიერ წარმოებულ გადარიცხვებზე, უბრალოდ შეუძლებელია იმის მტკიცება, რომ ქვეყნის შიგნით მცხოვრები ადამიანების ინტერესები რაიმენაირად წინააღმდეგობაში შეიძლება მოვიდეს საქართველოს იმ მოქალაქეებთან, რომლებიც სხვა ქვეყანაში მუშაობენ. ზოგადი შემზღუდველი ღონისძიება ბრიტანეთთან და საბერძნეთთან მიმართებაში შესაძლოა იმიტომ იყოს გამართლებული, რომ ეს ქვეყნები საქართველოს მსგავსად არ არიან დამოკიდებულნი მიგრანტების სხვა ქვეყანაში შრომაზე. საქართველოს შემთხვევაში არც ზოგადი ბლანკეტური შემზღუდველი ღონისძიების საჭიროება არსებობს და არც მიგრანტის საქართველოსთან კავშირის შენარჩუნების ინდივიდუალური შეფასების საჭიროება. ქვეყნის ეკონომიკაში საქართველოს ემიგრანტების მიერ შეტანილი წვლილის გათვალისწინებით, გამართლებულია იმგვარი დასკვნის გაკეთება, რომ მიგრანტთა დიდ ნაწილს კავშირი აქვს საქართველოსთან, სიღარიბის წინააღმდეგ ბრძოლაში მათ მიერ შეტანილი უნიკალური როლის გამო. შესაბამისად, ყოველგვარი ინდივიდუალური შეფასების გარეშე, უნდა მოქმედებდეს პრეზუმფცია, მიგრანტების უმრავლესობას მჭიდრო კავშირი აქვს საქართველოსთან, მათ მიერ გადმორიცხული ფულადი გზავნილების გათვალისწინებით. კონსტიტუციის მე-5 მუხლის მე-8 პუნქტით სახელმწიფოს ევალება ღონისძიებების გატარება სამშობლოსთან მიგრანტების კავშირის უზრუნველსაყოფად. ამ ღონისძიებებში შედის, ისეთი საკანონმდებლო ცვლილებებისაგან თავის შეკავების ვალდებულების დაკისრებაც, რომელიც ქვეყანაში შიმშილის, სიღარიბის წინააღმდეგ მებრძოლ მთავარ კლასს - ემიგრანტებს დაბრკოლებას შეუქმნის საარჩევნო უფლებით სარგებლობისას. როდესაც ვსაუბრობთ მიგრანტებზე, როგორც ქვეყნის ეკონომიკის მაცოცხლებელ ძალაზე, იგულისხმება ემიგრანტების მთელი კლასი და არა ინდივიდუალური ემიგრანტი. ფულადი გზავნილების რაოდენობა რომ არ იყოს ქვეყნის ეკონომიკის მაცოცხლებელი ძალა, დავდგებოდით ინდივიდუალური მიგრანტის საქართველოსთან კავშირის შენარჩუნების დადგენის საჭიროების წინაშე. როდესაც ქვეყნის ეკონომიკა დამოკიდებულია არა ინდივიდუალურ მიგრანტზე, არამედ სხვა ქვეყანაში მომუშავე საქართველოს მოქალაქეთა მთელ კლასზე, ამ ჯგუფის საქართველოსთან კავშირის შენარჩუნების შეფასების საჭიროება არ დგას, ივარაუდება, რომ მიგრანტების მთელ კლასს, მისი ფინანსური წვლილის განსაკუთრებული ხასიათის გამო, ამგვარი კავშირი შენარჩუნებული აქვს და კონსტიტუციის მე-5 მუხლის მე-8 პუნქტი, კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველ პუნქტთან კავშირში, გამორიცხავს ბლანკეტური, ზოგადი შეზღუდვის დაწესებას ამ კლასის მიმართ, ისევე როგორც კლასის თითოეული წევრების ღვაწლის ინდივიდუალურ შეფასების საჭიროებას. ივარაუდება, რომ მიგრანტები იმდენად მნიშვნელოვან როლს თამაშობენ ქვეყნის ეკონომიკაში, რომ მათ აბსოლუტურ უმრავლესობას შენარჩუნებული აქვს კავშირი საქართველოსთან. შესაბამისად, არ დგას არც ზოგადი შემზღუდველი ღონისძიების დადგენის ან ინდივიდუალური მიგრანტის ქვეყანასთან კავშირის დადგენის საჭიროება.

ემიგრაციის მიზეზი არ არის მხოლოდ ეკონომიკური კეთილდღეობა. ადამიანები საქართველოს ტოვებენ ოჯახში ძალადობის, პოლიტიკური შეხედულებების გამო დევნის, სექსუალური ორიენტაციის და გენდერული იდენტობის ნიშნით დისკრიმინაციის გამო. ქალს, რომელმაც საქართველო ქმრის ან პარტნიორი მამაკაცის მხრიდან მკვლელობის შიშით დატოვა, სადავო ნორმა სთავაზობს საზღვარგარეთ საქართველოს საელჩოს და საკონსულოს შედარებით დაცულ სივრცეში საარჩევნო უბნის გახსნის ნაცვლად, ხმის მიცემას საქართველოში, მის ბოლო მუდმივ საცხოვრებელ ადგილას, რაც ძალადობის მსხვერპლი ქალის შემთხვევაში, შეიძლება იყოს ადგილი, სადაც ის მოძალადე ქმართან/პარტნიორ მამაკაცთან ცხოვრობდა. არჩევნების დღეს, განსაკუთრებით სასოფლო დასახლებაში, მოსახლეობის მთელი ყურადღება მიპყრობილია საარჩევნო უბნისა და იქ მიმსვლელი ამომრჩევლების წინაშე. ასეთ პირობებში ადვილი შესამჩნევია ხმის მისაცემად სოფელში ძალადობის მსხვერპლი იმ ქალის დაბრუნება, რომელმაც ქვეყანა მოძალადისაგან მომდინარე სიკვდილის შიშის გამო დატოვა. მსხვერპლის უკან დაბრუნების შესახებ ინფორმაცია ადვილად მიაღწევს მოძალადემდე, რომელსაც მოკვლის განზრახვის რეალიზებისათვის შანსი ამით კიდევ ერთხელ მიეცემა. საქართველოში, მათ ძველ საცხოვრებელ ადგილას დაბრუნების იმავე რისკს შეიძლება გადააწყდნენ ლგბტ+ თემის წარმომადგენლები. ეს რეგულაცია - საქართველოში ბოლო საცხოვრებელ ადგილას ხმის მიცემის მექანიზმი - განსაკუთრებულ საფრთხეს უქმნის მოწყვლადი სოციალური ჯგუფის წარმომადგენლებს, რომლებმაც ქვეყანა არა იმდენად სახელმწიფოს, რამდენადაც სხვა კერძო პირების მხრიდან მომდინარე სიცოცხლის რისკების გამო დატოვეს.

ქალებთან მიმართებაში პოზიტიური ღონისძიებების გატარების კონტექსტში საკონსტიტუციო სასამართლოს უკვე ჰქონდა შესაძლებლობა განეცხადებინა: „სქესთან დაკავშირებული სტერეოტიპული შეხედულებები ჩვენი საზოგადოებრივი ცხოვრების განუყოფელი ნაწილია. კანონით თანასწორი უფლებების დადგენის მიუხედავად, ქალი ხშირ შემთხვევაში არ აღიქმება მამაკაცის თანასწორ, გადაწყვეტილების დამოუკიდებლად მიმღებ სუბიექტად. წლების განმავლობაში საქართველოში საგანგაშოა სქესის ნიშნით ჩადენილი ძალადობრივი დანაშაულების რიცხვი, ოჯახში ძალადობა, ქვეყანაში კვლავაც პრობლემურია.“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2020 წლის 25 სექტემბრის N3/3/1526 გადაწყვეტილება საქმეზე ა(ა)იპ მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება „ახალი პოლიტიკური ცენტრი“, ჰერმან საბო, ზურაბ გირჩი ჯაფარიძე და ანა ჩიქოვანი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-26). საკონსტიტუციო სასამართლოს ეს განმარტება კარგად წარმოაჩენს იმას, რამდენად პრობლემატურია საქართველოში ოჯახში ძალადობა. ქალებს, რომლებმაც ძალადობას თავი დააღწიეს ქვეყნიდან გაქცევის გზით, არ უნდა უწევდეთ არჩევანის გაკეთება სიცოცხლესა და საარჩევნო უფლებას შორის. საარჩევნო უფლების განსახორციელებლად ასეთ მიგრანტებს არ უნდა დაევალოთ იმგვარ ადგილას მოგზაურობა, სადაც მათი სიცოცხლე რისკის წინაშე დგას.

ცალკე განხილვას იმსახურებს პოლიტიკური შეხედულებების გამო სხვა ქვეყანაში თავშესაფრის მაძიებელი საქართველოს მოქალაქის საარჩევნო უფლება. ასეთმა ადამიანმა ქვეყანა იმიტომ დატოვა, რომ მას სახელმწიფო ან მმართველი ძალა დევნიდა. სადავო ნორმა ასეთი ადამიანისაგან ითხოვს საარჩევნო უფლების განსახორციელებლად საქართველოს მიწაზე ფეხის დადგმას, რასაც შესაძლოა მოჰყვეს დაკავება ან სხვა სახის რეპრესიული ღონისძიება. ასეთი საფრთხე არ იარსებებდა საელჩოებსა და საკონსულოებში რომ შენარჩუნებულიყო ხმის მიცემის შესაძლებლობა. სადავო ნორმა კიდევ უფრო აძლიერებს პოლიტიკური ნიშნით დევნის გამო სხვა ქვეყანაში ლტოლვილის ან თავშესაფრის მაძიებელი ადამიანის შიშებს, რაც ამგვარი თავშესაფრის მიღების საფუძველია, ასევე საქართველოს პოლიტიკური სისტემის მიმართ უნდობლობას, რაც პოლიტიკური შეხედულებების მიუხედავად, მოქალაქეების ჩართულობას უნდა ეფუძნებოდეს.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს გადაწყვეტილება SITAROPOULOS და GIAKOUMOPOULOS-ის საქმეში ეხებოდა ევროპის საბჭოს ორი თანამშრომლის მიერ სტრასბურგიდან მათ მშობლიურ ქალაქებში, ერთ შემთხვევაში საბერძნეთის ქალაქ სამოსში, ხოლო მეორე შემთხვევაში თესალონიკში დაბრუნებას საპარლამენტო არჩევნებში მონაწილეობის მიღების მიზნით. მომჩივნები არ დავობდნენ იმის თაობაზე, რომ მათ შეძლოთ მშობლიურ ქალაქებში გადაფრენა, უბრალოდ ეს მნიშვნელოვან ხარჯებთან იქნებოდა დაკავშირებული (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §52 15 March 2012). ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პოზიცია ამ საკითხთან მიმართებაში იყო შემდეგი: „რაც შეეხება მომჩივნების ფინანსური, საოჯახო და პროფესიული ცხოვრების შეფერხებას, რაც გამოწვეული იქნებოდა 2007 წლის საპარლამენტო არჩევნებში საარჩევნო უფლების განსახორციელებლად საბერძნეთში მათი მგზავრობით, სასამართლო ვერ დარწმუნდა იმაში, რომ ეს იქნებოდა ისეთი არაპროპორციული შეზღუდვა, რაც შინაარსისაგან დაცლიდა კითხვის ნიშნის ქვეშ დაყენებულ საარჩევნო უფლებას.“ (SITAROPOULOS AND GIAKOUMOPOULOS v. GREECE [GC] Application no. 42202/07 §80 15 March 2012).

როდესაც საუბარია საფრანგეთიდან საბერძნეთში მგზავრობაზე იმ მიზნით, რომ მოქალაქემ ხმა მისცეს, ძალიან ძნელია ასეთ შემთხვევაში რაიმე ისეთ გაუწეველი ტვირთის მტკიცება, რაც ხელს შეუშლის საარჩევნო უფლების რეალიზებას. ამ შემთხვევაში არ არსებობდა იმგვარი გეოგრაფიული სიშორე და სატრანსპორტო საშუალებებიც არ იყო იმდენად ხელმიუწვდომელი, რაც შეუძლებელს გახდიდა საარჩევნო უფლების რეალიზებას., როგორი ვითარებაა იმ შემთხვევაში, როცა საქართველოს მოქალაქე ცხოვრობს აშშ-ში ტექსასის შტატ ქალაქ დალასში და ხმა უნდა მისცეს საქართველოში, პირობითად ქალაქ ოზურგეთში. აქვე უნდა გავითვალისწინოთ ის, რომ ფრენა უნდა შედგეს პარასკევ დღეს, სამუშაო საათის დასრულების შემდეგ, იმისათვის, რომ მიგრანტმა სამუშაო არ გააცდინოს და საქართველოში იყოს შაბათ დღეს, როცა ტარდება არჩევნები. საძიებო სისტემა გვაჩვენებს იმას, რომ დალასიდან ფრენა სრულდება 27 მარტს (პარასკევს) 21:35 საათზე, ხოლო თბილისში მგზავრი ჩამოდის კვირას 29 მარტს 01:35 საათზე (მგზავრობის ხანგრძლივობა 19 საათი). (https://www.esky.eu/flights/search/mp/DALL/ap/TBS?pa=1&sc=economy&departureDate=2026-03-27&returnDate=2026-03-29&py=0&pc=0&pi=0&flexDatesOffset=0). არჩევნები ამ პერიოდში რომ იმართებოდეს, ასეთი ამომრჩეველი შაბათი დღის ნაცვლად საქართველოში ჩამოვიდოდა კვირა დღეს, როცა კენჭისყრა დასრულებულია. ასეთი ამომრჩეველი ვერ მიიღებდა არჩევნებში მონაწილეობას საქართველოში მისი ბოლო საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით, ქალაქ ოზურგეთში.

საქართველოს საარჩევნო კოდექსის 122-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, „საქართველოს პარლამენტის მორიგი არჩევნები ტარდება საქართველოს პარლამენტის უფლებამოსილების ვადის ამოწურვის კალენდარული წლის ოქტომბრის ბოლო შაბათს.“ შაბათ დღეს არჩევნების დანიშვნის მიზანი იყო ის, რომ ადამიანი თავისუფალი ყოფილიყო თავისი შრომითი ვალდებულებისაგან და ჰქონოდა საკმარისი დრო საარჩევნო უბანზე მისასვლელად და ხმის მისაცემად. ადამიანი, რომელიც პირობითად დალასიდან საქართველოში პარასკევ დღეს, სამუშაოს დასრულების შემდეგ ბრუნდება, იმისათვის რომ უქმე დღე საარჩევნო უფლების რეალიზაციისათვის გამოიყენოს, ვერ ასწრებს არჩევნების დღეს საქართველოში ყოფნას და საარჩევნო უფლების რეალიზებას. სრულიად სხვაგვარი ვითარება გვექნებოდა იმ შემთხვევაში, ასეთ ამომრჩეველს შაბათი დღის გატარება დალასიდან ნიუ-იორკში ან ვაშინგტონში საქართველოს საკონსულოში ან საელჩოში რომ შეძლებოდა. გეოგრაფიული სიშორის გამო, სადავო ნორმით დაწესებული შეზღუდვა - საქართველოში ბოლო საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით ხმის მიცემა - იმგვარია, რომ გამორიცხავს საარჩევნო უფლების რეალიზების შესაძლებლობას.

დავუბრუნდეთ ლეგიტიმური მიზნების გამოსადეგობას, კიდევ ერთხელ სადავო ნორმით გათვალისწინებული შეზღუდვის ლეგიტიმური მიზანი შეიძლება იყოს ის, რომ არარეზიდენტ მოქალაქეს ნაკლებად პირდაპირ და ნაკლებად განგრძობითად ეხება ქვეყნის ყოველდღიური პრობლემები და მისი ნაკლები ცოდნა გააჩნია. მეორე, არარეზიდენტ მოქალაქეს ნაკლები გავლენა გააჩნია კანდიდატის შერჩევაზე და მისი პროგრამის ფორმულირებაზე. ამ არგუმენტზე საკონსტიტუციო სასამართლომ ერთხელ უკვე გასცა პასუხი კახა კუკავას საქმეში და ბინადრობის ცენზი ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის გამოუსადეგარ საშუალებად მიიჩნია. საკონსტიტუციო სასამართლოს თქმით: „ბინადრობის ცენზი ვერ იქნება პირის სახელმწიფოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში ჩართულობის გარანტია, ამ გარემოების განმსაზღვრელი უპირობო ან უალტერნატივო საშუალება. პირის მიერ სადავო ნორმებით განსაზღვრული ცენზის დაკმაყოფილება თავისთავად ვერ უზრუნველყოფს პირის ჩართულობას სახელმწიფოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში. ცალკე აღებული საქართველოს ტერიტორიაზე მუდმივად ცხოვრების ფაქტიც a priori არ მიუთითებს, რომ პირი ჩართულია სახელმწიფოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში ან გაცნობიერებული აქვს ქვეყანაში არსებული მდგომარეობა. შესაძლებელია, პირი მუდმივად ცხოვრობდეს საქართველოში, თუმცა საერთოდ არ იცნობდეს/ნაკლებად იცნობდეს ქვეყანაში მიმდინარე სოციალურ-პოლიტიკურ მოვლენებს და პირიქით - საქართველოში მუდმივად არმცხოვრებ პირს ჰქონდეს სრული, ზედმიწევნითი ინფორმაცია ქვეყანაში მიმდინარე მნიშვნელოვან პროცესებთან დაკავშირებით, გააჩნდეს ცოდნა სახელმწიფოს პოლიტიკურ-სამართლებრივი მოწყობის თაობაზე და ა.შ.“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2017 წლის 17 მაისის N3/3/600 გადაწყვეტილება საქმეზე კახა კუკავა საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ II-50). საკონსტიტუციო სასამართლოს ეს არგუმენტი რომც არ გავიზიაროთ, საქართველოში არ მოქმედებს ბინადრობის ცენზის ისეთი მოთხოვნა, რაც გაერთიანებულ სამეფოში და, რაც კონვენციის პირველი დამატებითი ოქმის მე-3 მუხლის შესაბამისად მიიჩნია ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ. ბრიტანული მიდგომის მიხედვით, ქვეყნის დატოვებიდან 15 წლის განმავლობაში ბრიტანელი მიგრანტი ინარჩუნებს მათ შორის ბრიტანეთში დაბრუნების (ასევე მინდობილობის გაცემით წარმომადგენელის მეშვეობით ან ფოსტით) გზით ხმის მიცემის შესაძლებლობას. 15 წლიანი ვადის გასვლის შემდეგ, ივარაუდება, რომ მიგრანტს კავშირი აქვს გაწყვეტილი, აღარაფერი იცის ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენების შესახებ და კარგავს ხმის მიცემის უფლებას.

ჩვენს შემთხვევაში, მოქალაქე 30 წელი შეიძლება ქვეყნიდან წასული იყოს, საქართველოსთან ოჯახური კავშირიც კი არ ჰქონდეს, არაფერი იცოდეს ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებზე, ამის მიუხედავად, სადავო ნორმა აძლევს ასეთ ადამიანს შესაძლებლობას, ტურისტული ვიზიტი დაგეგმოს საქართველოში არჩევნების დღეს, დაჯავშნოს სასტუმრო თავისი ოჯახის ბოლო საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით და ცნობისმოყვარეობის დასაკმაყოფილებლად მონაწილეობა მიიღოს არჩევნებში, საარჩევნო სუბიექტების შემთხვევითი შერჩევით გაფერადების გზით. სადავო ნორმა იძლევა ამის შესაძლებლობა, ამიტომ ვერ ვიტყვით იმას, რომ სადავო ნორმით დადგენილი შეზღუდვა ემსახურება იმას, რომ აქტიური საარჩევნო უფლება ჰქონდეს იმ პირებს, რომლებმაც იციან საქართველოში მიმდინარე მოვლენების, არჩევნებში მონაწილე საარჩევნო სუბიექტების და მათი საარჩევნო პროგრამების შესახებ. შესაბამისად, სადავო ნორმით დადგენილი შეზღუდვები არ არის გამოსადეგი საშუალება ისეთი ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად, როგორიცაა არჩევნებში ისეთი ამომრჩევლის მიერ მონაწილეობის მიღების შესაძლებლობა, რომელსაც სათანადო ცოდნა გააჩნია ქვეყანაში მიმდინარე მოვლენებზე და გავლენის მოხდენა შეუძლია საარჩევნო სუბიექტის პროგრამაზე.

კიდევ ერთ ლეგიტიმურ მიზნად სახელდება ის, რომ პოლიტიკური ორგანოს მიერ მიღებული აქტები გავლენას უნდა ახდენდეს იმათზე, ვინც საპარლამენტო არჩევნებში აძლევს ხმას; გარდა იმისა, რომ კონსტიტუციის მოთხოვნას წარმოადგენს ის, რომ საქართველოს სახელმწიფო მფარველობს მის მოქალაქეს, განურჩევლად მისი ადგილსამყოფელისა და ამ თვალსაზრისით, საქართველოს პარლამენტის მიერ მიღებული კანონები და მთავრობის ქმედებები ეხება უცხოეთში მყოფ ჩვენს მოქალაქეებს, ემიგრანტების სხვა ქვეყანაში გამომუშავებული მილიონები მოედინება საქართველოში, რომელიც არა მარტო აცოცხლებს საქართველოს ეკონომიკას, არამედ წარმოადგენს საქართველოს სახელმწიფოს მხრიდან დაბეგვრის საგანს. ამასთან მიგრანტების მოტივაცია იმუშაოს სხვა ქვეყანაში, არის ფულის დაგროვება იმ მიზნით, რომ საქართველოში შეიძინოს ბინა ან სხვა უძრავი ქონება. უძრავი ქონების შეძენისას მიგრანტი ექცევა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის და სხვა საკანონმდებლო აქტების რეგულირების სფეროში. ამ შემთხვევაშიც მიგრანტი ექცევა საქართველოს იურისდიქციაში და პარლამენტის მიერ მისაღები გადაწყვეტილებები, მასზე ახდენს ზემოქმედებას. შესაბამისად, სადავო ნორმით დაწესებული შეზღუდვა - არ გაიხსნას საზღვარგარეთ საკონსულოსა და საელჩოში საარჩევნო უბნები საპარლამენტო არჩევნებზე, იმ მიზნით, რომ არჩევნებში მონაწილეობის შესაძლებლობა არ ჰქონდეს იმ პირს, რომელზეც პარლამენტის და მთავრობის გადაწყვეტილებები არ ვრცელდება, არ წარმოადგენს ლეგიტიმური მიზნის მიღწევის გამოსადეგ საშუალებას.

წინა სამი ლეგიტიმური მიზანი არ იყო ასახული განმარტებით ბარათში, თუმცა ამ სამ ლეგიტიმურ მიზანზე პასუხის გაცემა საჭიროდ მივიჩნიეთ იმის გამო, რომ ისინი დადგენილია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკით. ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს აქვს მეოთხე ლეგიტიმური მიზანიც დადგენილი მსგავსი ტიპის შეზღუდვის გასამართლებლად და ეს არის: „არსებობს ლეგიტიმური წუხილი იმ საკითხის გადაწყვეტისას, რომელიც გავლენას ახდენს ქვეყნის შიგნით მაცხოვრებელ ადამიანებზე, გავლენა არ მოახდინოს ადამიანებმა, რომლებიც საზღვარგარეთ ცხოვრობენ.“ პირველ რიგში, გვსურს გავიმეოროთ, რომ საქართველოს მოქალაქე ემიგრანტთა კლასი მთლიანად და არა ინდივიდუალური ემიგრანტები იმდენად კეთილისმოყოფელ გავლენას ახდენენ ქვეყნის ეკონომიკაზე, რომ შეუძლებელია ქვეყნის შიგნით მაცხოვრებელი ადამიანების ინტერესები წინააღმდეგობაში მოდიოდეს ემიგრანტების ინტერესებთან და ამის გამო, ქვეყნის შიგნით მაცხოვრებლებმა ეჭვით უყურონ ემიგრანტების გავლენას საპარლამენტო არჩევნების შედეგებზე. ამის მიუხედავად, პასუხი უნდა გაეცეს კანონის ერთ-ერთი ავტორის შალვა პაპუაშვილის არგუმენტს, რომ კანონი ემსახურება საქართველოს სუვერენიტეტის და სხვა ქვეყნის მიერ საქართველოს საშინაო საქმეებში ჩაურევლობას. შალვა პაპუაშვილის განმარტებით, სხვა ქვეყანაში მყოფი მიგრანტების უმრავლესობა უცხო სახელმწიფოს გავლენის ქვეშ იმყოფება, ამიტომ ეს სახელმწიფო მიიყვანს ასეთ ამომრჩეველს საარჩევნო უბანზე და ხმას მიაცემინებს მისთვის სასურველ პარტიას.

რომც ჩავთვალოთ, რომ ემიგრანტების მიმართ ეს შეურაცხმყოფელი დამოკიდებულება შეიძლება ლეგიტიმურ მიზნად იქნეს მიჩნეული, გაუგებარია სადავო ნორმით არსებულ მოცემულობაში სახელმწიფო როგორ აღწევს იმ ლეგიტიმურ მიზანს, რომ გამოირიცხოს უცხო სახელმწიფოს გავლენა საქართველოს არჩევნებში. სადავო ნორმით არ ხდება საარჩევნო უბნების გახსნა საზღვარგარეთ არსებულ დიპლომატიურ და საკონსულო დაწესებულებებში, ამიტომ ემიგრანტი უნდა დაბრუნდეს საქართველოში ხმის მისაცემად. საზღვარგარეთ არსებული დიპლომატიური და საკონსულო დაწესებულება არის საქართველოს ტერიტორია, რომელიც სარგებლობს დიპლომატიური იმუნიტეტით ეს არის სივრცე, რომელშიც მუშაობენ საქართველოს საჯარო მოსამსახურეები, რომლებიც ვალდებულნი არიან საელჩოსა და საკონსულოში აღასრულონ საქართველოს კანონმდებლობა. საელჩოს და საკონსულოს შენობაში ადამიანი საკმარისად არის დაცული საიმისოდ, რომ მასზე ისეთი ზემოქმედება არავინ განახორციელოს, რაც, მათ შორის, საზიანო იქნება საქართველოს ინტერესებისათვის. საკონსულოსა და საელჩოში გახსნილ საარჩევნო უბნის კაბინაში ამომრჩეველი ისევე მარტო რჩება და ისევე ფარულად აკეთებს თავის არჩევანს, როგორც თბილისისა და ბათუმის რომელიმე საჯარო სკოლაში გახსნილი საარჩევნო უბანის კაბინაში. არც ერთ შემთხვევაში ასეთი ამომრჩევლის ნება ცნობილი არ არის გარეშე პირისათვის, მათ შორის არც მიმღები სახელმწიფოს საჯარო მოხელეებისათვის. საელჩოსა და საკონსულოში გახსნილი საარჩევნო უბნის საარჩევნო კომისიის წევრები და დამკვირვებლები უზრუნველყოფენ იმას, რომ ამომრჩევლის მიერ გამოვლენილი ნების ფარულობა არ დაირღვეს. სხვა ქვეყანაში, განსაკუთრებით კი საელჩოსა და საკონსულოში, გახსნილ საარჩევნო უბანის კაბინაში ამომრჩეველი მარტოა დარჩენილი, მისი ნება არ კონტროლდება მიმღები სახელმწიფოს მხრიდან. მიგრანტ ამომრჩეველს ჰქონდა ყველა წინაპირობა შექმნილი, რომ საკონსულოსა და საელჩოში ნება ისევე თავისუფლად გამოევლინა, როგორც ამას თბილისსა და ბათუმში გახსნილ საარჩევნო უბანში გააკეთებდა.

თუკი შალვა პაპუაშვილი თვლის, რომ საშიშია, თავისთავად, ასეთი ამომრჩევლის განწყობაა და არა ის, რომ სხვა ქვეყანაში გახსნილ საარჩევნო უბანზე ყველა პირობაა შექმნილი, რომ ამომრჩეველმა თავისი ნება ფარულად და თავისუფლად გამოხატოს, ამომრჩევლის პოლიტიკური განწყობის გამო მისთვის ხმის მიცემის დაბრკოლების შექმნა, ვერ ჩაითვლება ლეგიტიმურ მიზნად, ვინაიდან წინააღმდეგობაში მოდის დემოკრატიული სახელმწიფოს ნორმა-პრინციპთან. ამომრჩეველი თვითონ წყვეტს, როგორი ხასიათის პოლიტიკური არჩევანი გააკეთოს და ვისი ინტერესების სასარგებლოდ. ამასთან თუკი ჩავთვლით, რომ მიგრანტი აპრიორი მიმღები სახელმწიფოს გავლენის ქვეშაა და ამის მიუხედავად, მას აქვს საარჩევნო უფლება, როგორც გამოირიცხება უცხო სახელმწიფოს მიერ საქართველოს სახელმწიფოს საშინაო საქმეებში ჩარევა, როცა უცხო სახელმწიფო მოსთხოვს დამსაქმებელს არჩევნების ჩატარებამდე რამდენიმე დღის (კვირით) ადრე სამსახურიდან გაათავისუფლოს დასაქმებული ქართველი მიგრანტი, რათა ამ უკანასკნელმა შეძლოს საქართველოში გამომგზავრება და არჩევნების დღეს ქვეყნის შიგნით შესაბამის საარჩევნო უბანზე მისვლა ხმის მისაცემად? უცხო ქვეყანას შეუძლიათ მის ტერიტორიაზე მაცხოვრებელ საქართველოს მოქალაქეებს, რომლებიც მზად არიან გააკეთონ ამ ქვეყნის ინტერესების შესაბამისი არჩევანი, შეუქმნას ისეთი პირობები, რომ არჩევნების დღისთვის იმყოფებოდნენ საქართველოს ტერიტორიაზე. შალვა პაპუაშვილის აზრით, ეს შეიძლება იყოს საქართველოს არჩევნებში უცხო ქვეყნის ჩარევა, მაგრამ ეს ის არის, რაც შეიძლება მოხდეს სადავო ნორმის პირობებში. არაფერი უშლის ხელს ასეთ მიგრანტ ამომრჩეველს საქართველოში გახსნილ საარჩევნო უბანზე გააკეთოს ისეთი არჩევანი, რომელიც იმ ქვეყნის ინტერესებში შედის, სადაც ეს ამომრჩეველი ცხოვრობს. ასეთი ამომრჩევლის ნებაზე გავლენას ვერ მოახდენენ ვერც საარჩევნო უბანთან მობილიზებული კოორდინატორები, ვერც კომისიის წევრები, ვინაიდან ეს ამომრჩეველი კაბინაში მარტოა და მისი არჩევანი ფარულია. შესაბამისად, შალვა პაპუაშვილის და კანონის სხვა შემქმნელთა მიზანი - არჩევნებზე არ დაუშვას იმ ამომრჩევლის მონაწილეობა, რომელიც იმ სახელმწიფოს სასარგებლო არჩევანის აკეთებს, ახალი სისტემის პირობებში ვერ იქნება მიღწეული.

მეტიც, საელჩოსა და საკონსულოში ხმის მიცემის შესაძლებლობა უფრო მეტად გამორიცხავდა უცხო სახელმწიფოს ჩარევას არჩევნებში, ვიდრე საქართველოში გახსნილ საარჩევნო უბნებში მიგრანტის მიერ ხმის მიცემა. ვინაიდან არჩევნები იმართება შაბათ დღეს, რაც უქმეა, ამ დღეს სხვა ქვეყანაში მცხოვრებ მიგრანტს, უცხო სახელმწიფოს და დამსაქმებლის ხელშეწყობის საჭიროების გარეშე ექნებოდა საარჩევნო უბანზე მისვლის და ხმის მიცემის შესაძლებლობა. მოქმედი სისტემა აძლევს უცხო სახელმწიფოს შესაძლებლობას, მხოლოდ ის მიგრანტი გაათავისუფლოს სამუშაო ვალდებულებისაგან, რომელიც ამ სახელმწიფოს სასარგებლო არჩევანს დააფიქსირებს საქართველოში გამომგზავრების შემთხვევაში. როცა უცხო სახელმწიფო დარწმუნებულია, რომ მიგრანტი არ გააკეთებს ამ სახელმწიფოს სასარგებლო არჩევანს, მას არ შეუწყობს ხელს სამუშაო დღეს, სამუშაო საათებში, სამსახურებრივი მოვალეობიდან გათავისუფლებაში და საქართველოში არჩევნებში მონაწილეობის მისაღებად ჩამოსვლაში. ამგვარად, სხვა ქვეყანაში საქართველოს საელჩოებსა და საკონსულოებში საარჩევნო უბნების გაუხსნელობით კანონმდებლების მიერ დასახული მიზანი ვერ მიიღწევა, პირიქით, ამით იზრდება უცხო სახელმწიფოს მიერ საქართველოს არჩევნებზე ზემოქმედების მოხდენის უნარი - უცხო სახელმწიფო სამუშაო საათებში ათავისუფლებს ისეთ ქართველ მიგრანტს, რომელიც ამ უცხო ქვეყნის სასარგებლო არჩევანს გააკეთებს და არჩევნებში მონაწილეობის დაბრკოლება შეუქმნას იმ მიგრანტს, რომელიც ამ უცხო სახელმწიფოს სასარგებლო არჩევანს არ გააკეთებს, რასაც სადავო ნორმა აკეთებს, არის ის, რომ ზრდის მიგრანტი ამომრჩევლის მიერ გასაწევ ხარჯებს, სხვა მიზნის მიღწევას ეს რეგულაცია ნამდვილად არ ემსახურება.

ამგვარად, სადავო ნორმები არ არის გამოსადეგი საშუალება ლეგიტიმური მიზნის მისაღწევად და შეზღუდვა არ აკმაყოფილებს თანაზომიერების მოთხოვნებს. შესაბამისად, სადავო ნორმები არაკონსტიტუციურია, არღვევს კონსტიტუციის 24-ე მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებულ აქტიურ საარჩევნო უფლებას. ამიტომ ვითხოვთ გასაჩივრებული ნორმების ძალადაკარგულად ცნობას.

10. შედარებით-სამართლებრივი ანალიზი

ქვეყნების კონსტიტუციებში იშვიათად გვხვდება პირდაპირი მითითება საზღვარგარეთიდან ხმის მიცემაზე. გამონაკლისია პორტუგალია (კონსტიტუციის 172-ე მუხლი) და ესპანეთი (კონსტიტუციის 68/5 მუხლი). ქვეყნების უმეტესობა საზღვარგარეთიდან ხმის მიცემას უზრუნველყოფს საარჩევნო კანონებში არსებული ზოგადი დებულებებით. მისი იმპლემენტაციის დამატებით რეგულაციებს კი ხშირად საკანონმდებლო ორგანოები ან საარჩევნო კომისიები ადგენენ.[1]

ალბანეთის საკონსტიტუციო სასამართლომ გადაწყვეტილებაში (Vendim i Gjykatës Kushtetuese nr. 38, datë 09.12.2022. ხელმისაწვდომია https://share.google/qC8wKUyjrhL8aP76p) საკანონმდებლო ვაკუუმი ჩაითვალა ანტიკონსტიტუციურად, რადგან სახელმწიფომ არ შექმნა წესები საზღვარგარეთ ხმის მისაცემად.

საქმეში - მოსარჩელის პრეტენზიები საზღვარგარეთ მცხოვრები ალბანეთის მოქალაქეებისთვის ალბანეთის კონსტიტუციის 45-ე მუხლით გათვალისწინებული ხმის მიცემის კონსტიტუციური უფლების დარღვევის შესახებ, ეფუძნება არგუმენტს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ ალბანეთის საარჩევნო კოდექსმა (№101/2020 კანონით განხორციელებული ცვლილებების შემდეგ) პირველად გაითვალისწინა საზღვარგარეთიდან ხმის მიცემა, ინდივიდთა ამ კატეგორიას შეეზღუდა ხმის მიცემის აქტიური უფლების განხორციელება 25.04.2021-ში გამართულ საპარლამენტო არჩევნებზე, რადგან ალბანეთის ცესკომ (KQZ) შესაბამისი კანონქვემდებარე აქტები არ მიიღო.

ამ საკითხზე შედარებით ახალი საქმეა კანადის უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილება Frank v. Canada (2019),[2] კანადის უზენაესმა სასამართლომ არაკონსტიტუციურად ცნო შეზღუდვა, რომელიც საზღვარგარეთ 5 წელზე მეტი ვადით მცხოვრებ მოქალაქეებს ართმევდა ხმის მიცემის უფლებას. სასამართლომ განმარტა, რომ თანამედროვე სამყაროში მოქალაქეობა არ განისაზღვრება მხოლოდ ტერიტორიული ფაქტორით და „სოციალური კონტრაქტი“ სახელმწიფოსა და მოქალაქეს შორის ძალაში რჩება ფიზიკური დისტანციის მიუხედავად. სასამართლოს მოსაზრებით, საზღვარგარეთ მყოფი მოქალაქეებიც ექცევიან საკუთარი ქვეყნის კანონმდებლობის მოქმედების ქვეშ (მაგ. საგადასახადო, საემიგრაციო ან საოჯახო სამართლის კუთხით), შესაბამისად, მათთვის ხმის უფლების ჩამორთმევა დემოკრატიულ პრინციპებს ეწინააღმდეგება.

ამ საქმეში სასამართლოს მხარეს სთხოვ რაციონალური კავშირის გამოკვეთას არჩევნების უსაფრთხოებასა და ემიგრაციაში მყოფი პირებისთვის ხმის მიცემის უფლების შეზღუდვას შორის. მაგალითად, სასამართლოს მიხედვით - „საქმეში არ არსებობს მტკიცებულება იმ ზიანის შესახებ, რომლის აღმოფხვრასაც ხმის მიცემის ეს შეზღუდვები ისახავს მიზნად. უკვე 20 წელზე მეტია, რაც კანადის ფარგლებს გარედან ხმის მიცემა შესაძლებელია და გენერალურმა პროკურორმა ვერ შეძლო დაესახელებინა თუნდაც ერთი საჩივარი, რომელიც არარეზიდენტთა მიერ ხმის მიცემასთან იქნებოდა დაკავშირებული.

მტკიცებულებებისა თუ ლოგიკური დასაბუთების არარსებობა, რომელიც მიუთითებდა რაიმე კონკრეტულ, გამოსასწორებელ პრობლემაზე, ასუსტებს არგუმენტს, თითქოს არარეზიდენტებისთვის ხმის მიცემის შეზღუდვა რაციონალურ კავშირშია სამართლიანი არჩევნების უზრუნველყოფასთან.“- აცხადებს კანადის უზენაესი სასამართლო.

[1] 2.2. Legal sources for external voting, Voting from Abroad The International IDEA Handbook.

[2] https://decisions.scc-csc.ca/scc-csc/scc-csc/en/item/17446/index.do

6. კონსტიტუციური სარჩელით/წარდგინებით დაყენებული შუამდგომლობები

შუამდგომლობა სადავო ნორმის მოქმედების შეჩერების თაობაზე: არა

შუამდგომლობა პერსონალური მონაცემების დაფარვაზე: არა

შუამდგომლობა მოწმის/ექსპერტის/სპეციალისტის მოწვევაზე: არა

შუამდგომლობა/მოთხოვნა საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვის თაობაზე: არა

კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა სახის შუამდგომლობა: არა