თქვენ არ ეცნობით კონსტიტუციური სარჩელის/წარდგინების სრულ ვერსიას. სრული ვერსიის სანახავად, გთხოვთ, ვერტიკალური მენიუდან ჩამოტვირთოთ მიმაგრებული დოკუმენტი

1. სადავო ნორმატიული აქტ(ებ)ი

1. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონი

2. საქართველოს მთავრობის 2026 წლის 12 თებერვლის N55 დადგენილება „2026-2027 სასწავლო წლისათვის სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით, ერთიანი ეროვნული გამოცდებით/სამაგისტრო გამოცდებით და ერთიანი ეროვნული გამოცდების/სამაგისტრო გამოცდების გავლის გარეშე მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის დამტკიცების შესახებ“

2. სასარჩელო მოთხოვნა

3. საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის მიმართვის სამართლებრივი საფუძვლები

საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის პირველი პუნქტი, 34-ე მუხლის პირველი პუნქტი და მე-60 მუხლის მეოთხე პუნქტის ,,ა” ქვეპუნქტი, ,,საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ” საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის ,,ე” ქვეპუნქტი, 31-ე და 31¹ მუხლები და 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის ,,ა” ქვეპუნქტი.

4. განმარტებები სადავო ნორმ(ებ)ის არსებითად განსახილველად მიღებასთან დაკავშირებით

ა) სარჩელი ფორმით და შინაარსით შეესაბამება „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31¹ მუხლის მოთხოვნებს;

ბ) სარჩელი შეტანილია უფლებამოსილი პირის მიერ:

„საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის და 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის თანახმად, საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავის საკითხებთან მიმართებით მიღებული ნორმატიული აქტის ან მისი ცალკეული ნორმების კონსტიტუციურობის თაობაზე კონსტიტუციური სარჩელის შეტანის უფლება აქვთ: საქართველოს მოქალაქეებს, სხვა ფიზიკურ პირებს და იურიდიულ პირებს, თუ მათ მიაჩნიათ, რომ დარღვეულია ან შესაძლებელია უშუალოდ დაირღვეს საქართველოს კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებული მათი უფლებანი და თავისუფლებანი.

მაშასადამე, დასახელებული კომპეტენციის ფარგლებში დავაზე უფლებამოსილი სუბიექტები არიან როგორც ფიზიკური, ისე იურიდიული პირები.

წინამდებარე დავის ფარგლებში მოსარჩელეები არიან: სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი და სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორ-მასწავლებლები.

1. სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, როგორც კონსტიტუციური სარჩელის შეტანაზე უფლებამოსილი პირი:

საქართველოს კონსტიტუციის 34-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახნად: „კონსტიტუციაში მითითებული ადამიანის ძირითადი უფლებები, მათი შინაარსის გათვალისწინებით, ვრცელდება აგრეთვე იურიდიულ პირებზე“.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი არის საჯარო სამართლის იურიდიული პირი. მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 34-ე მუხლის პირველი პუნქტი ძირითადი უფლებების სუბიექტებად, როგორც წესი, განიხილავს კერძო სამართლის იურიდიულ პირებს, გამონაკლისის სახით, ის ვრცელდება იმ საჯარო სამართლის იურიდიულ პირებზეც, რომელთა სტატუსის და საქმიანობის შინაარსის განმაპირობებელი, ორგანული ნიშანია სახელმწიფო ხელისუფლებისგან დამოუკიდებლობა. ასეთ სუბიექტებს შორის უდავოდ არიან სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებიც - საჯარო სამართლის იურიდიული პირის ფორმით ფუნქციონირებადი უნივერსიტეტები. ამაზე არაორაზროვნად მიუთითებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკაც: „სახელმწიფო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას აქვს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის სტატუსი და აქედან გამომდინარე, იმის შესაძლებლობა, რომ დამოუკიდებელ მოსარჩელედ მოგვევლინოს კონსტიტუციურ სამართალწარმოებაში, როდესაც საქმე შეეხება მისი კონსტიტუციური უფლებების დარღვევას“[1].

იმავდროულად, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, უფლების შინაარსიდან გამომდინარე, არის საქართველოს კონსტიტუციის 27-ე მუხლის მე-3 პუნქტით გარანტირებული აკადემიური თავისუფლებისა და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტონომიის სუბიექტი, მით უფრო, რომ ეს კონსტიტუციური გარანტია ექსპლიციტურად მიუთითებს მის პოტენციურ სუბიექტზე - უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაზე.

სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი დაფუძნდა 2006 წელს განსხვავებული და ხანგრძლივი ისტორიის მქონე ინსტიტუტების გაერთიანების შედეგად. ამჟამად ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ერთ-ერთი წამყვანი კვლევითი და საგანმანათლებლო დაწესებულებაა საქართველოში. ის წარმოადგენს სტუდენტთა და პროფესორთა კავშირს - მრავალფუნქციურ საგანმანათლებლო და სამეცნიერო დაწესებულებას, რომელშიც სტუდენტების, პროფესორების, მასწავლებლებისა და მკვლევრების თანამშრომლობით იქმნება აკადემიური და პროფესიული განათლებისა და კვლევის ერთიანი სივრცე. უნივერსიტეტი ემყარება სამ ძირითად პრინციპს: აკადემიურ თავისუფლებას; სინდისის თავისუფლებას; არჩევანის თავისუფლებას.

სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მისიას წარმოადგენს ცოდნის შექმნა, გადაცემა და გამოყენება მეცნიერების წინსვლისა და საზოგადოებრივი განვითარებისთვის როგორც ადგილობრივ, ისე საერთაშორისო დონეზე (იხ. დანართი 1). ის (უნივერსიტეტის მისია) ეყრდნობა ერთიანობის სამ პრინციპს:

ა) კვლევისა და სწავლების ერთიანობა (Teaching-Research Nexus); სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სასწავლო გარემო და მისი წარმართვის პროცესი ეფუძნება ჰუმბოლტისეულ მოდელს და უმაღლესი განათლების იდეალს (Humboldtian Ideal), რომლის ძირითადი იდეა არის კვლევისა და სწავლების ჰოლისტიკური კომბინაცია. ეს მოდელი აერთიანებს სწავლებას კვლევასთან, როგორც ყოვლისმომცველი მიდგომა ზოგადი სწავლისა და საფუძვლიანი ცოდნის მისაღებად.

ბ) ზოგადი განათლებისა და სპეციალიზაციის ერთიანობა (Common (Liberal Arts) Curriculum vs. Specialized Education); სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ერთ-ერთ პირველ დაწესებულებას წარმოადგენს, რომელმაც საქართველოს უმაღლეს საგანმანათლებლო სივრცეში შემოიტანა ლიბერალური განათლებისა და თავისუფალი მეცნიერების მნიშვნელოვანი ელემენტები. ის აგრძელებს ამ ელემენტების შენარჩუნებასა და გაძლიერებას, უზავებს რა მათ სპეციალიზაციის ძლიერ და მკაცრ მოთხოვნებს;

გ) უნივერსალურისა და ლოკალურის ერთიანობა (Unity of Universal and Local Knowledge), რაც, ერთი მხრივ, გულისხმობს მეცნიერების, როგორც საყოველთაო და უნივერსალურად გაზიარებადი ცოდნის წარმოებას და გადაცემას, მეორე მხრივ კი – რეგიონული, ეროვნული და ლოკალური გამოწვევების საპასუხოდ ახალი ცოდნის გენერირებას, გადაცემას და იმპლემენტაციას; ამასთანავე ქვეყნისთვის უმნიშვნელოვანეს გარდამავალ პერიოდში, ევროინტეგრაციის კონტექსტში უნივერსიტეტის საზოგადოებრივი მისიის გაძლიერებას.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ითვალისწინებს საქართველოსა და ევროპის უმაღლესი განათლების ძირითად მიზნებს, პრინციპებს, საზოგადოების განვითარებისა და კეთილდღეობის საფუძვლების შექმნაში უმაღლესი განათლების როლს და საკუთარ საქმიანობას და სტრატეგიას აფუძნებს შემდეგ ღირებულებებს: 1) ავტონომიურობა – უნივერსიტეტი არის ავტონომიური საგანმანათლებლო დაწესებულება, რომელიც კანონის ფარგლებში დამოუკიდებლად იღებს გადაწყვეტილებებს თავისი ძირითადი საქმიანობის სრულყოფილად წარმართვისთვის; 2) თანაბარი შესაძლებლობები, თანასწორი და ღირსეული გარემო – უნივერსიტეტში სტუდენტებისათვის, აკადემიური და ადმინისტრაციული პერსონალისათვის უზრუნველყოფილია სწავლის, სწავლების, მუშაობისა და განვითარების თანაბარი შესაძლებლობები, რაც გულისხმობს როგორც არჩევანის თავისუფლებას, ასევე უნივერსიტეტის მხრიდან არჩევანის შესაბამისი ქმედებების განხორციელებაში ხელშეწყობას. 3) მრავალფეროვნება – უნივერსიტეტში წახალისებულია კულტურული, საგანმანათლებლო და კვლევითი საქმიანობის მრავალფეროვნება, როგორც საზოგადოებრივი ღირებულებების შექმნის საფუძველი; 4) აკადემიური თავისუფლება – უნივერსიტეტი უზრუნველყოფს სამეცნიერო/აკადემიური პერსონალისა და სტუდენტებისათვის აკადემიურ საქმიანობასთან დაკავშირებული არჩევანის და მისი განხორციელების თავისუფლებას; 5) სოციალური პასუხისმგებლობა – უნივერსიტეტი გრძელვადიანი და მიზანმიმართული მიდგომით ახორციელებს პროექტებს, რომლებიც უნიკალური სამეცნიერო და ადამიანური რესურსის გამოყენებით ემსახურებიან საზოგადოების მდგრად განვითარებას, გლობალური და ეროვნული გამოწვევების დაძლევას; 6) კეთილსინდისიერება – უნივერსიტეტის საქმიანობის უმთავრესი კრიტერიუმია კეთილსინდისიერება სწავლა/სწავლებისა და კვლევის პროცესში; 7) გამჭვირვალობა და ღიაობა – უნივერსიტეტი ანგარიშვალდებულია საზოგადოების წინაშე, პროაქტიულად ავრცელებს ინფორმაციას საქმიანობის თაობაზე და ღიაა თანამშრომლობისათვის; 8) განვითარებაზე ორიენტირება – უნივერსიტეტი პროაქტიულად აფასებს საკუთარ საქმიანობას, ეძებს სუსტ მხარეებს და ზრუნავს მათ აღმოფხვრაზე.

სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის 2024-2030 წლების სტრატეგიაში უნივერსიტეტის ხედვა, საუნივერსიტეტო საზოგადოების მონაწილეობით, ჩამოყალიბდა შემდეგნაირად: სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი არის და ისწრაფვის, თავი დაიმკვიდროს საქართველოსა და რეგიონში დასავლური სტანდარტების მქონე წამყვან კვლევით უნივერსიტეტად, რომელიც ინოვაციური მიდგომებით ქმნის სამეცნიერო-ტექნოლოგიური განვითარების, მაღალი ხარისხის სასწავლო-საგანმანათლებლო პროცესებისა და საზოგადოებრივი კეთილდღეობის საფუძვლებს; მონაწილეობს გლობალური, რეგიონული და ეროვნული ამოცანების გადაწყვეტაში; ცოდნის ეკონომიკის განვითარებით ხელს უწყობს მდგრადი განვითარების მიზნების შესრულებასა და ქვეყნის ევროპული ინტეგრაციის პროცესებს. (იხ. დანართი 2).

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მართვის ორგანოებია: აკადემიური საბჭო, წარმომადგენლობითი საბჭო, რექტორი, რექტორის მოადგილე, კანცლერი, ხარისხის უზრუნველყოფის სამსახური. უნივერსიტეტის უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანოა აკადემიური საბჭო, რომლის თავმჯდომარე არის უნივერსიტეტის რექტორი. (იხ. დანართი 3).

უნივერსიტეტში არის 4 ფაკულტეტი: მეცნიერებათა და ხელოვნების ფაკულტეტი; საბუნებისმეტყველო მეცნიერებისა და მედიცინის ფაკულტეტი; ბიზნესის, ტექნოლოგიისა და განათლების ფაკულტეტი; სამართლის სკოლა.

20.02.2026 წლის მონაცემებით, სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში: 1)17 460 აქტიური სტატუსის მქონე სტუდენტია; სტატუსი შეჩერებული აქვს 13 869 სტუდენტს; ჯამში, სტუდენტების რაოდენობა შეადგენს - 31 329. (იხ. დანართი 4); 2)დასაქმებულია 2652 თანამშრომელი, მათ შორის: 390 აკადემიური პერსონალი, 900-მდე მასწავლებელთა პერსონალი, 221 კვლევითი პერსონალი, 49 გრანტების ფარგლებში მოწვეული პერსონალი და 1092 ადმინისტრაციული და დამხმარე პერსონალი, რომლებიც განაწილებულია უნივერსიტეტის ადმინისტრაციას, ფაკულტეტებს, ინსტიტუტებსა და ცენტრებს შორის. (იხ. დანართი 5).

უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტორიზაციის საბჭოს 26.03.2025 წლის გადაწყვეტილებით MES 2 25 0000340571 (სსიპ - ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ავტორიზაციის შესახებ) სსიპ - ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს (ს/კ: 204861970) 6 წლის ვადით მინიჭებული აქვს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსი (უნივერსიტეტი) და სტუდენტთა ადგილების ზღვრული რაოდენობა განესაზღვრა 17 770-ით, მათ შორის - დიპლომირებული მედიკოსის (ინგლისურენოვანი) ერთსაფეხურიან საგანმანათლებლო პროგრამაზე სტუდენტთა ადგილების ზღვრული რაოდენობა განესაზღვრა 800-ით.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს მიღებული აქვს მრავალწლიანი აკრედიტაციები ჯამურად 120 საგანმანათლებლო პროგრამაზე (კურიკულუმზე), რომლებიც წინამდებარე სარჩელის წარდგენის მომენტში არის მოქმედი. მნიშვნელოვანია, რომ საგანმანათლებლო პროგრამების ნაწილის აკრედიტაციის ვადა ხშირ შემთხვევაში აღწევს 2031 და 2032 წლამდეც კი. უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტორიზაციის საბჭოს 26.03.2025 წლის გადაწყვეტილების MES 2 25 0000340571 (სსიპ - ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ავტორიზაციის შესახებ) დანართით 1. ა “დაწესებულების თვითშეფასების ანგარიშის მიხედვით საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი” და დანართით 1.ბ “ერთობლივი უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი” დადგენილია იმ საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი, რომლებზეც სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს მიღებული აქვს აკრედიტაცია. (იხ. დანართი 6).

2. პროფესორ-მასწავლებლები, როგორც კონსტიტუციური სარჩელის შეტანაზე უფლებამოსილი პირები

ზოგადად, აკადემიური თავისუფლების სუბიექტია ნებისმიერი პირი, ვინც ეწევა (ან აპირებს) აკადემიურ ან სამეცნიერო საქმიანობას: უნივერსიტეტები, პროფესორ-მასწავლებლები, მკვლევარები/მეცნიერები, სტუდენტები. შესაბამისად, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორ-მასწავლებლები არიან საქართველოს კონსტიტუციის 27-ე მუხლით დაცული გარანტიის სუბიექტები.

აქვე აღსანიშნავია, რომ აკადემიური თავისუფლება, როგორც ფართო კონცეფცია, მოიცავს ინსტიტუციურ აკადემიურ თავისუფლებასაც (ეს საკითხი ვრცლად განმარტებულია სარჩელის მომდევნო თავში). ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლება, ერთი მხრივ, ქმნის საფუძველს ინდივიდუალური აკადემიური თავისუფლების დაცულობისთვის, ხოლო, მეორე მხრივ, სრულად ეფუძნება კვლევასა და სწავლებასთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტაში პროფესორ-მასწავლებლების „გადამწყვეტ გადაწყვეტილებით უფლებამოსილებას“, რაც, იმავდროულად, მათი პერსონალური აკადემიური თავისუფლების ხერხემალია. ამიტომ ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლების დარღვევა, ყველა შემთხვევაში, გარდაუვლად იწვევს პროფესორ-მასწავლებლების ინდივიდუალური აკადემიური თავისუფლების დარღვევასაც. შესაბამისად, პროფესორ-მასწავლებლები, როგორც აკადემიური თავისუფლების ფართო კონცეფციის სუბიექტები, უფლებამოსილი არიან იდავონ, მათ შორის, ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლების იმ საფუძვლების დარღვევაზე, რაც გარდაუვლად ახდენს გავლენას მათი ინდივიდუალური აკადემიური თავისუფლების არსსა და ხარისხზე.

წინამდებარე სარჩელზე მოსარჩელეები ვართ სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის პროფესორები:

ინფორმაცია პროფესორების შესახებ:

მოსარჩელეებს მიგვაჩნია, რომ სადავო ნორმები უშუალოდ ვრცელდება ჩვენზე და არღვევს სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ინსტიტუციურ ავტონომიას და უნივერსიტეტის პროფესორების - თითოეული ჩვენთაგანის აკადემიურ თავისუფლებას.

სადავო ნორმების შინაარსი:

შინაარსის მიხედვით, სადავო ნორმები შეიძლება დავყოთ ორ ჯგუფად: ა) ნორმები, რომლებიც ეხება საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილებას, სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ, მოქმედ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას განუსაზღვროს იმ საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი, რომლის განხორციელების უფლებაც ექნება; ბ) ნორმები, რომლებიც ეხება საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილებას, ყოველწლიურად დაამტკიცოს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობა (ყველა საფეხურზე) უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების მიხედვით.

ა)სადავო ნორმები, რომლებიც შეეხება საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილებას, სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ, მოქმედ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას განუსაზღვროს იმ საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი, რომლის განხორციელების უფლებაც აქვს:

საქართველოს პარლამენტმა „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ კანონით (1198-IVმს-XIმპ, 10.12.2025) საქართველოს მთავრობას მიანიჭა უფლებამოსილება, სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას განუსაზღვროს იმ საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი, რომლის განხორციელების უფლებაც მას აქვს. შედეგად, სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები უპირობოდ შეზღუდა ვალდებულებით, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა განახორციელონ მხოლოდ მთავრობის მიერ განსაზღვრული პროგრამების ფარგლებში.

ზემოაღნიშნული ცვლილების უზრუნველმყოფელი საკანონმდებლო ნორმებია:

1. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტის - „საქართველოს მთავრობა: სამინისტროს წარდგინებით აფუძნებს საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს ან კერძო სამართლის არასამეწარმეო (არაკომერციულ) იურიდიულ პირს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მოპოვების მიზნით, განუსაზღვრავს მას იმ საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) ჩამონათვალს, რომელთა განხორციელების უფლებაც აქვს ამ პირს, და ამტკიცებს მის დროებით წესდებას.“ - ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც გულისხმობს საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილებას,

სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ, მოქმედ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას, მათ შორის, მისი რეორგანიზაციის შემდეგ, ერთპიროვნულად, ავტორიზებული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ნების საწინააღმდეგოდ, გაუუქმოს ან არსებითად შეუზღუდოს აკრედიტებული საგანმანათლებლო პროგრამები (კურიკულუმი).

მართალია, აღნიშნული ნორმა ეხება საქართველოს მთავრობის მიერ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მოპოვების მიზნით საჯარო სამართლის იურიდიული პირის ან კერძო სამართლის არასამეწარმეო იურიდიული პირის დაფუძნების ეტაპს, თუმცა, ამავე ნორმაშია უშუალოდ დადგენილი მთავრობის ზოგადი უფლებამოსილება, განუსაზღვროს მის მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას იმ საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი, რომელთა განხორციელების უფლებაც მას აქვს. მაშასადამე, სადავო ნორმით გათვალისწინებული მთავრობის ეს უფლებამოსილება არ შემოიფარგლება მხოლოდ ახალი სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაფუძნების ეტაპით, არამედ გულისხმობს ბლანკეტურად ყველა სახელმწიფო უნივერსიტეტისთვის (შექმნის ეტაპზე, მოქმედების პერიოდში თუ რეორგანიზაციის შედეგად) განსახორციელებელი პროგრამების განსაზღვრის უფლებამოსილებას.

სადავო ნორმის ასეთ შინაარსზე მიუთითებს „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის ზოგადი არსი და დატვირთვა, ამასთან, ამ საკითხთან დაკავშირებით „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში განხორციელებული ცვლილებების(1198-IVმს-XIმპ, 10.12.2025) მიზანი და ლოგიკა. კერძოდ, მე-6 მუხლის სახელწოდებაა „საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილება უმაღლესი განათლების სფეროში“ და მასში განსაზღვრულია, ზოგადად, მთავრობის უფლებამოსილებები ამ სფეროში. ცვლილებების შედეგად საგანგებოდ შემოდის მთავრობის დამატებითი უფლებამოსილება (როგორიც ცვლილებებამდე არ ჰქონდა), განსაზღვროს მის მიერ დაფუძნებული უნივერსიტეტების საგანმანათლებლო პროგრამები. იმავდროულად, „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ საქართველოს კანონის პროექტის (234/2-XIმპ, 03.12.2025) განმარტებითი ბარათით მკაფიოდ არის ახსნილი მთავრობისთვის ასეთი უფლებამოსილების ზოგადად (და არა მხოლოდ სახელმწიფო უნივერსიტეტის დაფუძნების ეტაპზე) მინიჭების მიზანი. კერძოდ, განმარტებითი ბარათის მიხედვით, „უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების მნიშვნელოვან ნაწილს არ გააჩნია მაღალი ხარისხის საგანმანათლებლო პროგრამები. .... აღნიშნულის გათვალისწინებით, კანონპროექტით განისაზღვრა, რომ საქართველოს მთავრობა, საქართველოს განათლების, მეცნიერების და ახალგაზრდობის სამინისტროს წარდგინებით, განსაზღვრავს იმ საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკურლუმის) ჩამონათვალს, რომელთა განხორციელების უფლებამოსილება მიენიჭება უნივერსიტეტებს“.

მაშასადამე, კანონპროექტის ინიციატორთა შეფასებით, მოქმედი სახელმწიფო უნივერსიტეტების მნიშვნელოვან ნაწილს არ გააჩნია მაღალი ხარისხის საგანმანათლებლო პროგრამები, რის გამოც, უმაღლესი განათლების ხარისხის უზრუნველსაყოფად, მთავრობა თავად განუსაზღვრავს მათ (მოქმედ უნვერსიტეტებს) პროგრამებს, რომელთა განხორციელების უფლებაც ექნებათ და შედეგად, ერთპიროვნულად, ავტორიზებული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ნების საწინააღმდეგოდ, გაუუქმებს მათ რიგ აკრედიტებულ საგანმანათლებლო პროგრამებს (კურიკულუმებს).

ამ საკითხთან დაკავშირებით კანონში შესული სხვა ცვლილებებიც („უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი, მე-10 მუხლის მეორე პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი, მე-10¹ მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი, რომლებსაც ასევე ვასაჩივრებთ) და საქართველოს მთავრობის 2026 წლის 12 თებერვლის N55 დადგენილება „2026-2027 სასწავლო წლისათვის სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით, ერთიანი ეროვნული გამოცდებით/სამაგისტრო გამოცდებით და ერთიანი ეროვნული გამოცდების/სამაგისტრო გამოცდების გავლის გარეშე მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის დამტკიცების შესახებ“ დამატებით მიუთითებს, რომ მთავრობის ეს უფლებამოსილება თანაბრად ვრცელდება როგორც უნივერსიტეტის დაფუძნების ეტაპზე, ისე უკვე დაფუძნებულ, მოქმედ სახელმწიფო უნივერსიტეტებზე.

2. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის -„უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება ამ კანონის შესაბამისად, საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრული განსახორციელებელი საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) ფარგლებში ამტკიცებს სასწავლო, კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობების ძირითად მიმართულებებს“. - ის ნორმატიული შინარსი, რომელიც გულისხმობს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული, მოქმედი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების უფლებამოსილებას, დაამტკიცოს სასწავლო, კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობის ძირითად მიმართულებები მხოლოდ საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრული განსახორციელებელი საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმი) ფარგლებში.

ცვლილებებამდე უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას ჰქონდა თავისუფლება, დაემტკიცებინა სასწავლო, კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები მის მიერვე შემუშავებული (და არა მთავრობის მიერ განსაზღვრული) და ავტორიზაცია/აკრედიტაციის პროცედურების წარმატებით გავლის შედეგად ფუნქციონირებადი საგანმანათლებლო პროგრამების ფარგლებში. სადავო ნორმა სახელმწიფო უნივერსიტეტს კატეგორიულად ზღუდავს პირობით, სწავლა, კვლევა და შემოქმედებითი საქმიანობა დაგეგმოს და განახორციელოს მხოლოდ მთავრობის მიერ განსაზღვრული პროგრამების ფარგლებში.

3. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-10 მუხლის მეორე პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის - „უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეული ამ კანონის შესაბამისად: საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრული განსახორციელებელი საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) ფარგლებში შეიმუშავებს სასწავლო, სამეცნიერო-კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობების ძირითად მიმართულებებს, აგრეთვე ადგენს შესაბამის პროგრამებსა და გეგმებს“. - ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც გულისხმობს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული, მოქმედი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულის უფლებამოსილებას, შეიმუშავოს სასწავლო, სამეცნიერო-კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები, შეადგინოს შესაბამისი პროგრამები და გეგმები მხოლოდ საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრული განსახორციელებელი საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმი) ფარგლებში.

ამ შემთხვევაშიც, ცვლილებების შედეგად, უმაღლესი სახელმწიფო საგანმანათლებლო დაწესებულების ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულები კატეგორიულად იზღუდებიან ვალდებულებით, სასწავლო, სამეცნიერო-კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები შეიმუშავონ მხოლოდ საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრული განსახორციელებელი საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმი) ფარგლებში. ცვლილებებამდე მათ ასეთი შეზღუდვა არ ჰქონდათ.

4. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-10¹ მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის - „საჯარო სამართლის იურიდიული პირი − უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება უფლებამოსილია განახორციელოს: ა) საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრული განსახორციელებელი საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) ფარგლებში“. - ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს - მოქმედ სახელმწიფო უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობის განხორციელების უფლებამოსილებას აძლევს მხოლოდ საქართველოს მთავრობის მიერ განსაზღვრული განსახორციელებელი საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმი) ფარგლებში.

“უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-10¹ მუხლი განსაზღვრავს საჯარო სამართლის იურიდიული პირის − უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების უფლებაუნარიანობას. ბუნებრივია, საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობის განხორციელება არის უნივერსიტეტის წამყვანი, ძირითადი უფლებამოსილება, სწორედ ეს წარმოადგენს მის მთავარ მიზანს, მისიას, დანიშნულებას. საკანონმდებლო ცვლილებებამდე, უნივერსიტეტი სარგებლობდა თავისუფლებით, მისი ეს იმანენტური ფუნქცია განეხორციელებინა მის მიერვე შემუშავებული, დამტკიცებული და ავტორიზაცია/აკრედიტაციის წარმატებით გავლის შედეგად ფუნქციონირებადი საგანმანათლებლო პროგრამების ფარგლებში. ანუ უნივერსიტეტს ჰქონდა მისი მისიის, სტრატეგიული ამოცანების, ხედვის, მისწრაფებების, შესაძლებლობების, რესურსების ადეკვატურად საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობის დაგეგმვის და განხორციელების უფლებამოსილება. ცვლილებების შედეგად კი, მან სწავლება და კვლევა უნდა განახორციელოს მხოლოდ მთავრობის მიერ განსაზღვრული საგანმანათლებლო პროგრამების ფარგლებში, თავად უნივერსიტეტის პოტენციალის, მზაობის და განვითარების პერსპექტივების, შესაძლებლობების მიუხედავად/უგულვებელყოფით.

მაშასადამე, ზემოაღნიშნული სადავო ნორმები უპირობოდ ზღუდავს უმაღლეს სახელმწიფო საგანმანათლებლო დაწესებულებებს ვალდებულებით, მხოლოდ მთავრობის მიერ განსაზღვრული საგანმანათლებლო პროგრამების ფარგლებში შეიმუშაონ და დაამტკიცონ სასწავლო, კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობის ძირითად მიმართულებები და განახორციელონ საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა.

ჩვენ ვასაჩივრებთ დასახელებული ნორმების მხოლოდ იმ ნორმატიულ შინაარსს, რომელიც გულისხმობს მოქმედი უმაღლესი სახელმწიფო საგანმანათლებლო დაწესებულებებისთვის ზემოაღნიშნული შეზღუდვების დაწესებას, რაც ფაქტობრივად გამოიწვევს მათთვის არსებული, ფუნქციონირებადი პროგრამების განხორციელების აკრძალვას/პროგრამების გაუქმებას.

5. საქართველოს მთავრობის 2026 წლის 12 თებერვლის N55 დადგენილების „2026-2027 სასწავლო წლისათვის სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით, ერთიანი ეროვნული გამოცდებით/სამაგისტრო გამოცდებით და ერთიანი ეროვნული გამოცდების/სამაგისტრო გამოცდების გავლის გარეშე მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის დამტკიცების შესახებ“ პირველი მუხლის „ა“ ქვეპუნქტის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც გულისხმობს 2026-2027 სასწავლო წლისთვის სსიპ - ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ მხოლოდ ამავე დადგენილების დანართი N1-ით დამტკიცებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო პროგრამებზე სტუდენტების მიღების შესაძლებლობას და გამორიცხავს სსიპ - ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში არსებულ ყველა სხვა მოქმედ (ავტორიზებულ, აკრედიტებულ) საგანმანათლებლო პროგრამაზე სტუდენტების მიღებას ბაკალავრიატის საფეხურზე.

საქართველოს მთავრობის ამავე დადგენილების (2026 წლის 12 თებერვლის N55 დადგენილება) პირველი მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც გულისხმობს 2026-2027 სასწავლო წლისთვის სსიპ - ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მიერ მხოლოდ ამავე დადგენილების დანართი N2-ით დამტკიცებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო პროგრამებზე სტუდენტების მიღების შესაძლებლობას და გამორიცხავს სსიპ - ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში არსებულ ყველა სხვა მოქმედ (ავტორიზებულ, აკრედიტებულ) საგანმანათლებლო პროგრამაზე სტუდენტების მიღებას მაგისტრატურის საფეხურზე (იხ.დანართი N7).

მართალია, აღნიშნული დადგენილების უშუალო რეგულირების საგანი არის 2026-2027სასწავლო წლისათვის სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით, ერთიანი ეროვნული გამოცდებით/სამაგისტრო გამოცდებით და ერთიანი ეროვნული გამოცდების/სამაგისტრო გამოცდების გავლის გარეშე მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის დამტკიცება, თუმცა, იმავდროულად, ამავე დადგენილებით ამომწურავად არის განსაზღვრული ის საგანმანათლებლო პროგრამები, რომლებიც უნარჩუნდებათ სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს, მათ შორის, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს და რომლებზეც ის შეძლებს მომდევნო სასწავლო წელს სტუდენტების მიღებას.

იმ პირობებში, რომ არ არსებობს სხვა ნორმატიული აქტი, რომელიც პირდაპირ, უშუალოდ განსაზღვრავს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებებისთვის განსახორციელებელი უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალს, სწორედ სადავო დადგენილებაა ის ერთადერთი ნორმატიული აქტი, რომლითაც საქართველოს მთავრობამ, „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ კანონით (1198-IVმს-XIმპ, 10.12.2025) მისთვის საგანგებოდ მინიჭებული უფლებამოსილების საფუძველზე, განსაზღვრა იმ საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი, რომლის განხორციელების უფლებაც სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს, მათ შორის, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს აქვს.

სადავო დადგენილების საფუძველზე ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს ეკრძალება დადგენილებაში არდასახელებულ პროგრამებზე სტუდენტების მიღება და პერსპექტივაში ამ პროგრამების ფარგლებში (მილევად რეჟიმში მათი ამოწურვის შედეგად) საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობის განხორციელების უფლება.

დღევანდელი მდგომარეობით, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში მოქმედებს 43 აკრედიტებული პროგრამა ბაკალავრიატის საფეხურზე და 36 აკრედიტებული პროგრამა - მაგისტრატურის საფეხურზე (იხ. დანართი 6). სადავო დადგენილებით კი განსაზღვრულია მხოლოდ 16 საგანმანათლებლო პროგრამა ბაკალავრიატის საფეხურზე (იხ: დადგენილების დანართი N1-ის გრაფა 111-126) [სადავო დადგენილებაში 26 თებერვალს და 9 მარტს შესული ცვლილებების გათვალისწინებით აღნიშნული შეადგენს - 18 საგანმანათლებლო პროგრამას და ჯამურად, 335მისაღებ სტუდენტს და 12 საგანმანათლებლო პროგრამას მაგისტრატურის საფეხურზე, ჯამურად, 90 მისაღები სტუდენტით (იხ: დადგენილების დანართი N1 გრაფა 113-130 და დანართი N2-ის გრაფა 127 -138)]. (იხ.სარჩელის დანართი 7).

სადავო დადგენილების მიხედვით, სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი 2026-2027 სასწავლო წლისთვის სტუდენტებს ვეღარ მიიღებს შემდეგ საგანმანათლებლო პროგრამებზე:

ბაკალავრიატი:

მაგისტრატურა:

ერთსაფეხურიანი პროგრამები

შედეგად, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი კარგავს მოქმედი, აკრედიტებული უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამების უმეტესობას, რაც ფაქტობრივად გულისხმობს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის დღევანდელი სახით გაუქმებას.

ბ) ნორმები, რომლებიც ეხება საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილებას, ყოველწლიურად დაამტკიცოს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობა (ყველა საფეხურზე) უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების მიხედვით.

საქართველოს პარლამენტმა „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ კანონით (1198-IVმს-XIმპ, 10.12.2025) საქართველოს მთავრობას მიანიჭა უფლებამოსილება, სახელმწიფო უნივერსიტეტებს ყოველწლიურად განუსაზღვროს მისაღები სტუდენტების საერთო რაოდენობა პროგრამების მიხედვით ყველა საფეხურზე. შედეგად, უნივერსიტეტს სრულად ჩამოერთვა სტუდენტების რაოდენობის განსაზღვრის საკითხში მონაწილეობის/თანამონაწილეობის უფლება. აღნიშნული ცვლილების უზრუნველმყოფელი საკანონმდებლო ნორმებია:

1. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის „დ²“ ქვეპუნქტი: „საქართველოს მთავრობა სამინისტროს წარდგინებით ყოველწლიურად ამტკიცებს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ერთიანი ეროვნული გამოცდებით/სამაგისტრო გამოცდებით და ერთიანი ეროვნული გამოცდების/სამაგისტრო გამოცდების გავლის გარეშე მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით.“

აღნიშნულცვლილებებამდე, ასეთი უფლებამოსილება მთავრობას არ ჰქონდა. სტუდენტების რაოდენობას ამტკიცებდა თავად უნივერსიტეტი. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 21-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ი“ ქვეპუნქტის (ცვლილებებამდე მოქმედი რედაქცია) თანახმად, აკადემიური საბჭო, ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების საბჭოების წარდგინებით, სასწავლო წლის დასაწყისში ამტკიცებდა ძირითად საგანმანათლებლო ერთეულებში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას. ამასთან, “განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, ავტორიზაციის საბჭოები ავტორიზაციის შესახებ გადაწყვეტილების მიღების შემთხვევაში, შესაბამის საგანმანათლებლო დაწესებულებას განუსაზღვრავდნენ სტუდენტთა ადგილების ზღვრულ რაოდენობებს ავტორიზაციის ვადის განმავლობაში.

2. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 21-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ი“ ქვეპუნქტის - „აკადემიური საბჭო ამ კანონის შესაბამისად: ი) ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების საბჭოების წარდგინებით სასწავლო წლის დასაწყისში ამტკიცებს კოეფიციენტებს ერთიანი ეროვნული გამოცდებისთვის“ - ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც გამორიცხავს აკადემიური საბჭოს მიერ ძირითად საგანმანათლებლო ერთეულებში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის დამტკიცების შესაძლებლობას ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების საბჭოების წარდგინებით.

საკანონმდებლო ცვლილებებამდე, დასახელებული ნორმა შემდეგი რედაქციის იყო: „აკადემიური საბჭო ამ კანონის შესაბამისად: ი) სასწავლო წლის დასაწყისში ამტკიცებს კოეფიციენტებს ერთიანი ეროვნული გამოცდებისთვის, აგრეთვე ძირითად საგანმანათლებლო ერთეულებში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების საბჭოების წარდგინებით“.

3. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 21-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ი¹“ ქვეპუნქტის - „აკადემიური საბჭო ამ კანონის შესაბამისად: ი^​1) საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ შემთხვევაში ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების საბჭოების წარდგინებით, მინისტრის ბრძანებით დადგენილი წესით ამტკიცებს კოეფიციენტებს სამაგისტრო გამოცდებისთვის“. - ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც გამორიცხავს აკადემიური საბჭოს მიერ ძირითად საგანმანათლებლო ერთეულებში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის დამტკიცების შესაძლებლობას ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების საბჭოების წარდგინებით.

საკანონმდებლო ცვლილებებამდე, დასახელებული ნორმა იყო შემდეგ შინაარსის:„აკადემიური საბჭო ამ კანონის შესაბამისად:ი^​1) საქართველოს კანონმდებლობით გათვალისწინებულ შემთხვევაში, მინისტრის ბრძანებით დადგენილი წესით ამტკიცებს სამაგისტრო გამოცდის კოეფიციენტებს სამაგისტრო გამოცდებისათვის, აგრეთვე ძირითად საგანმანათლებლო ერთეულებში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების საბჭოების წარდგინებით“.

მაშასადამე, ცვლილებებამდე საბაკალავრო და სამაგისტრო საფეხურზე ძირითად საგანმანათლებლო ერთეულებში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას, საგანმანათლებლო ერთეულების საბჭოების წარდგინებით, ამტკიცებდა უნივერსიტეტის აკადემიური საბჭო. ცვლილებების შედეგად, უნივერსიტეტს სრულად ჩამოერთვა ეს უფლებამოსილება და საკითხს ცალმხრივად წყვეტს საქართველოს მთავრობა. შედეგად, სადავო ნორმები ართმევს უნივერსიტეტებს სტუდენტების რაოდენობის განსაზღვრის საკითხში მონაწილეობის/თანამონაწილეობის უფლებას, შესაბამისად, ზღუდავს მათ დამოუკიდებლობას პროგრამის ზომის და სტრატეგიული აკადემიური პრიორიტეტების განსაზღვრაში, ართმევს თავისი შესაძლებლობების დამოუკიდებლად მართვის საშუალებას.

აქვე აღვნიშნავთ, რომ მართალია, „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის21-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ი“ და „ი¹ ქვეპუნქტები, მათი ფორმულირების თვალსაზრისით, უფლებააღმჭურველია - ისინი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების აკადემიურ საბჭოს აძლევს ერთიანი ეროვნული გამოცდებისთვის და სამაგისტრო გამოცდებისთვის კოეფიციენტების დამტკიცების უფლებას, თუმცა, ვინაიდან ისინი სტუდენტების რაოდენობის კონტექსტში მხოლოდ ამ უფლებამოსილებას ითვალისწინებს, იმავდროულად, უფლებაშემზღუდველ შინაარსს იძენს იმ გაგებით, რომ გამორიცხავს აკადემიური საბჭოს მიერ სტუდენტების რაოდენობის დამტკიცების უფლებამოსილებას.

ჩვენი შეფასებით, ყველა გასაჩივრებული ნორმა იწვევს უნივერსიტეტის ინსტიტუციურ ავტონომიაში და პროფესორ-მასწავლებლების აკადემიურ თავისუფლებაში არათანაზომიერ ჩარევას, მათი უფლებების დარღვევას. დასაბუთება სადავო ნორმების საქართველოს კონსტიტუციის 27-ე მუხლის მე-3 პუნქტთან მიმართების, ჩარევის არსის/მასშტაბის და უფლების დარღვევის თაობაზე წარმოდგენილია სარჩელის მომდევნო თავში.

გ) სარჩელში მითითებული საკითხი არის საკონსტიტუციო სასამართლოს განსჯადი;

დ) სარჩელში მითითებული საკითხი არ არის გადაწყვეტილი საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ;

ე) სარჩელში მითითებული საკითხი რეგულირდება საქართველოს კონსტიტუციის 27-ე მუხლის მე-3 პუნქტით;

ვ) კანონით არ არის დადგენილი სასარჩელო ხანდაზმულობის ვადა აღნიშნული ტიპის დავისათვის და შესაბამისად, არც მისი არასაპატიო მიზეზით გაშვების საკითხი დგება დღის წესრიგში;

ზ) სადავო ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობაზე სრულფასოვანი მსჯელობა შესაძლებელია ნორმატიული აქტების იერარქიაში მასზე მაღლა მდგომი იმ ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობაზე მსჯელობის გარეშე, რომელიც კონსტიტუციური სარჩელით გასაჩივრებული არ არის.

მოსარჩელეები მივიჩნევთ, რომ მოცემული საქმის განხილვა/გადაწყვეტა უკავშირდება განსაკუთრებული მნიშვნელობის საკითხს, ის სცდება უშუალოდ და მხოლოდ მოსარჩელეთა ინტერესებს და გავლენას ახდენს დემოკრატიული, სამართლებრივი და სოციალური სახელმწიფოს საფუძვლებზე, ფუნდამენტურად განსაზღვრავს მთლიანად საზოგადოების და ქვეყნის განვითარების პერსპექტივებს. იმავდროულად, ის უკავშირდება კონსტიტუციის გამოყენების იშვიათ და განსაკუთრებით მნიშვნელოვან სამართლებრივ პრობლემას. საკონსტიტუციო სასამართლოს პირველად მოუწევს აკადემიური თავისუფლების და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიის კონსტიტუციური გარანტიის არსის, მნიშვნელობის და ფარგლების/დიაპაზონის განმარტება, შესაბამისი სტანდარტების დადგენა. აღნიშნული ნორმის მიზნობრივი სიცოცხლისუნარიანობისთვის ადეკვატური, სწორი კონსტიტუციური საფუძვლების შექმნა კიდევ უფრო მნიშვნელოვანია პოსტსაბჭოთა ქვეყნისთვის, რომელსაც აქვს აკადემიურ თავისუფლებაზე „ძალადობის“ მდიდარი გამოცდილება.

[1] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 ოქტომბრის გადაწყვეტილება №2/2-389 საქმეზე საქართველოს მოქალაქე მაია ნათაძე და სხვები საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს პრეზიდენტის წინააღმდეგ, II-8.

5. მოთხოვნის არსი და დასაბუთება

1. კონსტიტუციური უფლების შინაარსი და ფარგლები

1.1. განათლების უფლების ზოგადი მნიშვნელობა

საქართველოს კონსტიტუციის მიზნობრივი ქმედითობისთვის, მისი შინაარსის გზამკვლევი პირველივე დებულებაშია დეკლარირებული, რომელშიც ასახულია საქართველოს მოქალაქეთა ურყევი ნება, „დავამკვიდროთ დემოკრატიული საზოგადოებრივი წესწყობილება, ეკონომიკური თავისუფლება, სოციალური და სამართლებრივი სახელმწიფო, უზრუნველვყოთ ადამიანის საყოველთაოდ აღიარებული უფლებანი და თავისუფლებანი“.

საქართველოს კონსტიტუციის მიღებიდან დღემდე ძალაუფლების მპყრობელთა მმართველობის ინტელექტუალური ტენდენციები ახდენს (ახდენდა) იმის მკაფიო ლუსტრაციას, რამდენად ესმით მათ ზემოაღნიშნული კონსტიტუციური ღირებულებების ნამდვილი არსი და რამდენად სწამთ ადამიანის თავისუფლების და ღირსების უზენაესობის.

საკონსტიტუციო სასამართლოს აქვს პრივილეგია, კონსტიტუციის, მისი სულისკვეთებისა და ღირებულებების ერთგულებით განმარტების გზით, ერთი მხრივ, მისცეს საფუძველი/შანსი ნებისმიერი დროის მმართველებს, ხელისუფლების ხიბლი დაინახონ თავისუფლების უზრუნველყოფაში და არა ჭარბ ძალაუფლებაში. ხოლო, მეორე მხრივ, თითოეული გადაწყვეტილებით ადამიანებს განუმტკიცოს რწმენა, რომ კონსტიტუცია წარმოადგენს ყველაზე საიმედო პლატფორმას თავისუფლების დაცვის და ბედნიერებისკენ სწრაფვის გზაზე.

უმნიშვნელოვანესია, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ საკუთარი პრაქტიკით საფუძველი ჩაუყარა ფუნდამენტური პრინციპების რეალურად გამოყენების ვალდებულების სამართლებრივ ტრადიციას. მან ფუნქციონირების ადრეულ ეტაპზევე მიუთითა კონსტიტუციური ღირებულებების პრაქტიკული გამოყენების შეუცვლელ როლზე და წლების განმავლობაში ცდილობდა მათ ერთგულებას: „კონკრეტული დავების გადაწყვეტისას საკონსტიტუციო სასამართლო ვალდებულია, როგორც კონსტიტუციის შესაბამისი დებულება, ისე სადავო ნორმა გააანალიზოს და შეაფასოს კონსტიტუციის ძირითადი პრინციპების კონტექსტში, რათა ეს ნორმები განმარტების შედეგად არ დასცილდნენ მთლიანად კონსტიტუციაში გათვალისწინებულ წესრიგს“[1].

იმავდროულად, საკონსტიტუციო სასამართლო მუდმივად უთითებს ადამიანის უფლებების და კონსტიტუციის ფუძემდებლური ღირებულებების მჭიდრო ურთიერთკავშირზე, ურთიერთგანპირობებულობაზე. ის, არა მხოლოდ იყენებს კონსტიტუციის ძირითად პრინციპებს უფლების დიაპაზონის გააზრებისა და მისი ნამდვილი არსით განმარტებისთვის, არამედ ასევე ცდილობს აჩვენოს თითოეული უფლების ადეკვატური დაცვის მნიშვნელობა თავად ამ პრინციპების სიცოცხლისუნარიანობისთვის.

ამ თვალსაზრისით, გამონაკლისს არც განათლების უფლება წარმოადგენს. საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკით მიჩნეულია, რომ ადეკვატური განათლების სისტემა და განათლების უფლებით ეფექტიანი სარგებლობა დემოკრატიული საზოგადოების, ეკონომიკური თავისუფლების, სოციალური და სამართლებრივი წესრიგის შექმნის უმნიშვნელოვანესი წინაპირობაა[2]. „განათლების, როგორც ადამიანის ძირითადი უფლების, კონსტიტუციურ რანგში აყვანა ხაზს უსვამს მის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას დემოკრატიულ სახელმწიფოში. განათლება წარმოადგენს სოციალური ცხოვრების განუყოფელ პროცესს, რომლის საშუალებითაც ინდივიდები თავიანთი შესაძლებლობებით და უნარებით სწავლობენ თვითგანვითარებას და ასევე სარგებლის მოტანას როგორც ეროვნული, ისე საერთაშორისო საზოგადოებისთვის“[3]. „განათლების უფლების სრულფასოვანი რეალიზაცია სასიცოცხლოდ აუცილებელია დემოკრატიული სახელმწიფოს განვითარებისთვის.“[4]

განათლების უფლებას ფუნდამენტური მნიშვნელობა აქვს პიროვნების თავისუფალი განვითარებისთვის, თვითრეალიზაციისთვის, მისი ღირებულებების ჩამოყალიბებისთვის, კულტურული ფასეულობების განსაზღვრისთვის, პროფესიული თუ კარიერული ზრდისთვის, საზოგადოებაში სრულყოფილი და ხარისხიანი ინტეგრირებისთვის. ის საფუძველში განსაზღვრავს ადამიანის თვითმყოფადობას, უნიკალურობას, გამორჩეულობას, ინდივიდუალიზმს, განაპირობებს მის კონკურენტუნარიანობას და ქმნის წარმატების პერსპექტივას. “განათლება ხელს უწყობს ინდივიდს, საკუთარი ადგილი დაიმკვიდროს საზოგადოებაში“[5]. მის „სრულყოფილ რეალიზაციაზეა დამოკიდებული ადამიანის პიროვნული თავისუფლება, იმდენად, რამდენადაც შესაბამისი განათლების გარეშე ადამიანი რთულად თუ შეძლებს საკუთარი პიროვნების თავისუფალ განვითარებას“[6].

როგორც ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ აღნიშნა, დემოკრატიულ საზოგადოებაში განათლების უფლება, რომელიც აუცილებელია ადამიანის უფლებების ხელშეწყობისთვის, იმდენად ფუნდამენტურ როლს ასრულებს, რომ პირველი ოქმის მე-2 მუხლის პირველი წინადადების შემზღუდავი ინტერპრეტაცია არ შეესაბამება ამ დებულების მიზანს ან დანიშნულებას[7].

იმავდროულად, განათლების უფლებას შეუცვლელი როლი აქვს საზოგადოების ჯანსაღი, პროგრესული განვითარებისთვის. „საზოგადოებაში საღი აზრი დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს ჩამოყალიბების უმნიშვნელოვანესი საფუძველია. ადამიანის უფლებების დაცვის საუკეთესო გარანტიას განათლებული საზოგადოება წარმოადგენს, რომელმაც იცის თავისი უფლებები და მოვალეობები.“[8] „განათლების უფლებით სრულყოფილად სარგებლობა ხელს უწყობს ისეთი მნიშვნელოვანი სახელმწიფოებრივი ინტერესების მიღწევას, როგორებიცაა ინფორმირებული მოქალაქის ეფექტიანი ჩართულობის ზრდა მმართველობის სისტემაში, ტექნოლოგიური განვითარების ხელშეწყობა, შრომის ნაყოფიერების გაზრდა და სხვა“[9]. „საზოგადოების მუდმივი განვითარება სოციალურ და ეკონომიკურ სფეროებში, საბაზრო ურთიერთობების ფორმაცვალებადობა და ტექნოლოგიური პროგრესი განაპირობებს მიღებული განათლების მუდმივი განახლების, ახალი ცოდნისა თუ უნარ-ჩვევების შეძენის ... საჭიროებას“[10]. მაშასადამე, „განათლების უფლების ეფექტური რეალიზება არა მხოლოდ პირის ინდივიდუალურ ინტერესს, არამედ მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ ღირებულებას წარმოადგენს. ხოლო ამ უფლების შეზღუდვა კი მნიშვნელოვან ზიანს აყენებს როგორც ინდივიდს, ასევე მთლიანად საზოგადოებას.“[11] სწორედ ამიტომ „განათლების უფლების არაეფექტიანი ან არასათანადო რეალიზება არ წარმოადგენს სოციუმისგან იზოლირებულ, ინდივიდის პირად გამოწვევას. აღნიშნულ ინდივიდუალურ საფრთხეს პირდაპირი ნეგატიური ზეგავლენის ეფექტი შეიძლება ჰქონდეს სახელმწიფოს სოციალურ და ეკონომიკურ კეთილდღეობაზე, რომელიც, მეტწილად, დამოკიდებულია სწორედ შრომისუნარიანი მოსახლეობის კვალიფიკაციასა და პროფესიონალიზმზე“[12].

შესაბამისად, განათლების უფლების „განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი სოციალური დანიშნულება ... ავალდებულებს სახელმწიფოს, რომ შექმნას საკანონმდებლო ჩარჩო, რომლის ფარგლებშიც, შესაძლებელი იქნება განათლების უფლების სრულყოფილი რეალიზაცია“[13].

ინდივიდისა და საზოგადოებისთვის განათლების უფლების შეუცვლელ როლზე მიუთითებს არაერთი საერთაშორისო აქტი. მაგალითად, გაეროს ეკონომიკური, სოციალური და კულტურული უფლებების შესახებ საერთაშორისო პაქტის (1966 წლის 16 დეკემბერი) მე-13 მუხლის პირველი პუნქტი ხელშემკვრელ სახელმწიფოებს ავალდებულებს: „განათლება მიმართულ იქნას ადამიანის პიროვნებისა და მისი ღირსებების შემეცნების სრულად განვითარებისაკენ და განამტკიცებდეს ადამიანის უფლებებისა და ძირითადი თავისუფლებებისადმი პატივისცემას“.

1.2. აკადემიური თავისუფლება და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომია

განათლების ფუნქცია არის არა მხოლოდ არსებული ცოდნის შენარჩუნება, დაცვა და თაობებისთვის სწავლება/გადაცემა (რაც, უდავოდ, მნიშვნელოვანია), არამედ მისი ეჭვის ქვეშ დაყენება, კამათის, დისკუსიის, ანალიზის, კრიტიკის საგნად გადაქცევა და ამ გზით განვითარება. ამ თვალსაზრისით, საუკეთესო პლატფორმას წარმოადგენს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები. აშშ-ს უზენაესმა სასამართლომ გადაწყვეტილებაში სვიზი ნიუ ჰემფშირის წინააღმდეგ განაცხადა: „უნივერსიტეტის დანიშნულებაა, უზრუნველყოს ის გარემო, რომელიც ყველაზე მეტად ხელს უწყობს აზროვნებას, ექსპერიმენტსა და შემოქმედებას“.[14] ეს არის/უნდა იყოს ადგილი, რომელიც ასაზრდოვებს თავისუფალ, თვითრეალიზებად, პროგრესირებად და კონკურენტუნარიან პიროვნებებს.

უნივერსიტეტი, როგორც იდეა, არის თავისუფლების, კრიტიკული და ანალიტიკური აზროვნების, პლურალიზმის, ტოლერანტობის კერა. ეს არ არის ადგილი მხოლოდ კონკრეტული ცოდნის შექმნის, გავრცელების თუ სწავლისთვის, არამედ, უპირველეს ყოვლისა, არის ღირებულებებზე დაფუძნებული ცოცხალი ორგანიზმი, სივრცე, სადაც შესაძლებელია თავისუფლების თავისუფალი გააზრება.

დემოკრატიული ღირებულებების სიცოცხლისუნარიანობისთვის უნივერსიტეტების შეუცვლელ როლზე საგანგებო ყურადღებას ამახვილებს 1988 წლის უნივერსიტეტების დიდი ქარტია. ის უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს განიხილავს საიმედო სივრცედ მრავალფეროვნებისთვის, განსხვავებულისადმი შემწყნარებლობის და მიმღებლობისთვის[15]. დემოკრატიის ამ საბაზისო საყრდენებისადმი ერთგულებაზე მიუთითებს 2020 წლის უნივერსიტეტების დიდი ქარტიაც, რომლის თანახმად, უნივერსიტეტი თავისუფალი კვლევის და დებატების ადგილია, გამორჩეული დიალოგისადმი ღიაობით და შეუწყნარებლობის უარყოფით.[16] „უნივერსიტეტები ტოლერანტობისა და პატივისცემის არადისკრიმინაციული სივრცეებია, სადაც ხდება პერსპექტივების მრავალფეროვნების კულტივირება და აღიარებულია ინკლუზიურობა, დაფუძნებული თანასწორობასა და სამართლიანობის პრინციპებზე“[17].

სწორედ ასეთ ღირებულებით პლატფორმაზე დაფუძნებულ უნივერსიტეტებში ნასაზრდოები თავისუფლება ძალიან გადამდებია, ინერციით გავრცელებადია, შესაბამისად, გავლენიანია. ამიტომ უნივერსიტეტებს ბუნებრივად აქვთ უზარმაზარი პოტენციალი, მუდმივად შეასრულონ ცვლილებებისა და სოციალური ტრანსფორმაციის პოზიტიური აქტორის ფუნქცია. მათ შეაქვთ შეუცვლელი წვლილი საზოგადოების კულტურულ, სოციალურ და ეკონომიკურ განვითარებაში, ამ გზით არა მხოლოდ საკუთარი ქვეყნის, არამედ, ზოგადად, კაცობრიობის მომავალში. უნივერსიტეტების დიდი ქარტია, უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს განიხილავს რა კულტურის (მისი ყველაზე ფართო გაგებით) შექმნის, შემოწმების, შეფასების და გავრცელების კერებად, ხაზს უსვავს მათ (უნივერსიტეტების) კრიტიკულად მნიშვნელოვან როლს განვითარებისთვის (ნებისმიერი მიმართულებით): „...კაცობრიობის მომავალი მნიშვნელოვანწილად არის დამოკიდებული იმ კულტურულ, სამეცნიერო და ტექნიკურ განვითარებაზე, რომლებიც უნივერსიტეტების კულტურულ, სასწავლო და კვლევით ცენტრებში მიმდინარეობს“[18]. „უნივერსიტეტი არის ევროპული ჰუმანისტური ტრადიციის მეურვე. იგი მუდმივად მიისწრაფვის უნივერსალური ცოდნისკენ. მის წინაშე მდგარი ამოცანების შესრულებისას უნივერსიტეტი სცილდება გეოგრაფიულ და პოლიტიკურ საზღვრებს და ადასტურებს სხვადასხვა კულტურათა ურთიერთშეცნობისა და ურთიერთგავლენის სასიცოცხლო აუცილებლობას“[19].

თუმცა, უპირატესად, უნივერსიტეტებს აქვთ სამოქალაქო როლი და პასუხისმგებლობა საკუთარი ქვეყნის წინაშე. ისინი წამყვან ფუნქციას ასრულებენ ადგილობრივ საზოგადოებებსა და ეკოსისტემებში[20], აქვთ გადამწყვეტი მნიშვნელობა ქვეყნის მომავლისთვის, წინსვლისთვის.

იმავდროულად, უდავოა, რომ უნივერსიტეტების ეს მისია სიცოცხლისუნარიანი, შესრულებადი და რეალისტური შეიძლება იყოს მხოლოდ მათი თავისუფლების, დამოუკიდებლობის პირობებში. სწორედ ავტონომია განსაზღვრავს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ხარისხს, ის უზრუნველყოფს უმაღლესი განათლებისა და კვლევის მუდმივ შესაბამისობას ცვალებად საჭიროებებთან, საზოგადოების მოთხოვნებსა და მეცნიერული ცოდნის განვითარებასთან. ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების გარეშე უნივერსიტეტი ფიქციაა, იდენტობისგან გამოფიტული დაწესებულებაა, რომელიც არ/ვერ ემსახურება მის ძირეულ მიზნებს. ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების არ არსებობა (ან მხოლოდ ფორმალურად დეკლარირება), მათი მნიშვნელობის ვერ გააზრება, უპატივცემულობა, დარღვევა უნივერსიტეტებს კარიკატურულ დაწესებულებებად გადააქცევს, რომლებიც მათივე იდეის, მისწრაფებების საწინააღმდეგო დინებაში ჩაკარგულები, თავადვე გააფერმკრთალებენ და სულაც მოსპობენ იმ სიკეთეების შექმნის პერსპექტივას, რასაც უნდა ემსახურებოდეს უნივერსიტეტი.

უნივერსიტეტის ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების მნიშვნელობიდან გამომდინარე, გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლო მას არა მხოლოდ ფუნდამენტურ უფლებად, არამედ კონსტიტუციური მნიშვნელობის მქონე პრინციპად აღიარებს. სასამართლოს განმარტებით, აღნიშნული კონსტიტუციური პრინციპი ძირითადი კანონით გათვალისწინებული „ღირებულებათა ობიექტური წესრიგის“ შემადგენელია და საჯარო ხელისუფლების ორგანოებისთვის კონსტიტუციური ვალდებულებების ფართო სპექტრს ადგენს[21].

მაშასადამე, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომია და აკადემიური თავისუფლება, როგორც უნივერსიტეტის მისიის მიზნობრივი რეალიზაციის ფუნდამენტური ინსტრუმენტები, წარმოადგენს დემოკრატიული საზოგადოების აუცილებელ ელემენტებს.ისინიგანაპირობებენ, უზრუნველყოფენ თავისუფალი, კრიტიკული, პლურალისტური, ანალიტიკური აზროვნების პროცესს, რაც ქმნის ნოყიერ ნიადაგს საზოგადოებრივი, სოციალური და შედეგად, ხშირად, პოლიტიკური ცვლილებებისთვის.

ამიტომ უნივერსიტეტის რეალური ავტონომია არის მეტი შანსი დემოკრატიისთვის და, ამავე დროს, რეალური საფრთხე ავტორიტარული მმართველობისთვის. შესაბამისად, საკუთარი ძალაუფლების შენარჩუნებისთვის (და არა თავისუფლებისთვის) მებრძოლი ხელისუფლებები „პერმანენტულ საფრთხედ“ სავსებით „სამართლიანად“ განიხილავენ თავისუფლების ისეთ სივრცეებს, როგორებიცაა მათგან დამოუკიდებელი უნივერსიტეტები. ავტორიტარების თვითგადარჩენის ინსტიქტის ლოგიკური გამოვლენაა თავისუფლების ნებისმიერი წყაროს/საზრდოს (არასამთავრობო ორგანიზაციების, მედიასაშუალებების, ზოგადად, თავისუფალი ადამიანების), მათ შორის, ავტონომიასა და აკადემიურ თავისუფლებაზე დაფუძნებული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების დამორჩილება/განადგურება. მათ სასიცოცხლო ინტერესებშია, შექმნან პოლიტიკურ/სახელისუფლებო ვერტიკალს მკაცრად დამორჩილებული საგანმანათლებლო სისტემა, სადაც თავისუფლებისგან სტერილურ გარემოში კრიტიკულ აზროვნებას სრულად ჩაანაცვლებს პოლიტიკური/პარტიული პროპაგანდა.

კანონზომიერია, რომ უნივერსიტეტის ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების დაცვის საკითხმა განსაკუთრებული აქტუალობა/მნიშვნელობა შეიძინა ტოტალიტარულ რეჟიმებში (მათ შორის, საბჭოთა კავშირში, ფაშისტურ გერმანიაში) მეცნიერთა და შემოქმედთა დევნის უმძიმესი გამოცდილების შემდეგ. შედეგად, უნივერსიტეტის ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების კონცეფცია საგანგებო დეკლარირებას ჰპოვებს არაერთი სახელმწიფოს კანონმდებლობაში. პირველ რიგში კი კონსტიტუცია, როგორც „წარსულის შიშებზე“ საპასუხო რეაქცია, ხდება დაცვის საიმედო პლატფორმა უნივერსიტეტებისთვის. უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიის კონსტიტუციური დაცვის რანგში აყვანა უკავშირდება, ამ თვალსაზრისით, ნეგატიური გამოცდილების გამეორების პრევენციას, იმ საფრთხეების მინიმიზებას/გამორიცხვას, რაც ძალაუფლების მპყრობელთაგან კანონზომიერად ემუქრება თავისუფლების კერებს, სადაც კონცენტრირებულია ჭარბი ინტელექტუალური რესურსი, შესაბამისად, სადაც შესაძლებელია განვითარება განსხვავებულთა კონკურენციის, დისკუსიის, კამათის, კრიტიკული აზროვნების, წინააღმდეგობის გაწევის და ბედნიერებისკენ სწრაფვის გზით.

აღსანიშნავია, რომ საქართველოში განათლების უფლებისთვის პროგრესული გარანტიები შეიქმნა უკვე 1921 წლის 21 თებერვლის კონსტიტუციით, რომელიც ამ უფლების დაცვას მთელ თავს უთმობდა. მისი ერთ-ერთი დებულება (109-ე მუხლი) საგანგებოდ ამახვილებდა ყურადღებას ხელოვნების, მეცნიერების და მათი სწავლების თავისუფლებაზე, ამასთან, ხელისუფლების პოზიტიურ ვალდებულებაზე, მფარველობა გაუწიოს და ხელი შეუწყოს მათ განვითარებას[22]. ვინაიდან ხელოვნების და მეცნიერების, ისევე როგორც მათი სწავლების თავისუფლება, შეუძლებელია, მიუღწეველია ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების გარეშე, გაზვიადებული არ იქნება მოსაზრება, რომ ამ სიკეთეების დაცვის კონტურები ხელშესახები, განჭვრეტადი იყო საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის პირველი კონსტიტუციით.

საქართველოს 1995 წლის კონსტიტუციის პირველადი ვერსიით, სხვა უფლებებთან ერთად, აღიარებული იყო განათლების უფლებაც, თუმცა უნივერსიტეტის ავტონომიასა და აკადემიურ თავისუფლებაზე საგანგებო მითითების გარეშე. ეს, ბუნებრივია, არ გამორიცხავდა მათი ერთგულებით უმაღლესი განათლების განვითარების შესაძლებლობას თუ აუცილებლობას.

განათლების უფლების უკეთესი პერსპექტივით დაცვისკენ მიმართულ ნაბიჯად უნდა ჩაითვალოს 2006 წელს განხორციელებული ცვლილება საქართველოს კონსტიტუციის 35-ე მუხლის მე-2 პუნქტში[23], რომლის თანახმად, სახელმწიფოს დაეკისრა ქვეყნის საგანმანათლებლო სისტემის საერთაშორისო საგანმანათლებლო სივრცეში ჰარმონიზაციის უზრუნველყოფის ვალდებულება[24]. ეს ცვლილება, პირველ რიგში, გულისხმობდა ევროპის საგანმანათლებლო სივრცეში ინტეგრაციას (რომელსაც საქართველო მიუერთდა 2005 წელს), რომელსაც სათავე დაუდო 1999 წელს ბოლონიის დეკლარაციის მიღებამ. ამ პროცესის (ბოლონიის პროცესი) ეფექტიანი განხორციელების უმთავრეს/ფუნდამენტურ პრინციპებად კი აღიარებულია უნივერსიტეტის ავტონომია და აკადემიური თავისუფლება.

ამიტომ, მართალია, კონსტიტუციაში არც ამჯერად მოხდა უნივერსიტეტის ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების პირდაპირ მოხსენიება, თუმცა, საერთაშორისო საგანმანათლებლო სივრცეში ჰარმონიზაცია ობიექტურად შეუძლებელი იქნებოდა მათი (ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების) უპირობო, მინიმალურ ბაზისად მიჩნევის გარეშე, რადგან მხოლოდ ასეთ პლატფორმაზეა შესაძლებელი საგანმანათლებლო პროცესის განვითარება და შემდგომი პროგრესის დაშენება.

უნივერსიტეტის ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების საქართველოს კონსტიტუციის ტექსტში უშუალო დეკლარირება პირველად მოხდა 2017 წლის კონსტიტუციური ცვლილებების[25] შედეგად, რითაც მათი დაცვის უფრო მყარი, საიმედო გარანტიები შეიქმნა. კერძოდ, საქართველოს კონსტიტუციის მოქმედი რედაქციის 27-ე მუხლის მე-3 პუნქტის თანახმად, „აკადემიური თავისუფლება და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტონომია უზრუნველყოფილია“. ამ დებულებით საქართველოს კონსტიტუცია აკადემიურ თავისუფლებას და უნივერსიტეტის ავტონომიას განათლების უფლების შემადგენელ კომპონენტებად აღიარებს და ხელისუფლებას ბოჭავს, ერთი მხრივ, პოზიტიური ვალდებულებით, გაატაროს ყველა საჭირო ზომა/შექმნას სათანადო სამართლებრივი პლატფორმა მათი მიზნობრივი ქმედითობისა და სრულყოფილად რეალიზაციის შესაძლებლობისთვის, ხოლო, მეორე მხრივ, ნეგატიური ვალდებულებით, არ ჩაერიოს უნივერსიტეტის ავტონომიაში იმ ფორმით, შინაარსით თუ მასშტაბით, რაც მის უსაფუძვლოდ ან/და არაპროპორციულად შეზღუდვას გამოიწვევს და გამოფიტავს ნამდვილი არსისგან.

გასაკვირი არ არის, რომ საბჭოთა კავშირში, მათ შორის, საბჭოთა საქართველოშიც, ყველა უნივერსიტეტს სახელმწიფო ცენტრალიზებულად მართავდა, სწავლება და კვლევა მკაცრ იდეოლოგიურ კონტროლს ექვემდებარებოდა. თუმცა, ძალიან შეურაცხმყოფელი და აბსოლუტურად გაუმართლებელია (მით უფრო, არსებული კონსტიტუციური გარანტიების პირობებში), რომ თვისებრივად იგივე ტენდენციის რეანიმაციის მომსწრენი ვხდებით დღეს, რაც ძირს უთხრის რამოდენიმე ათეული წლის განმავლობაში ნაშენებ მიღწევებს უმაღლესი განათლების სფეროში და კიდევ უფრო სწრაფი ტემპით აცილებს ქვეყანას დემოკრატიული განვითარების პერსპექტივას.

1.2.1. უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციური ჩარჩო

უნივერსიტეტის ავტონომია და აკადემიური თავისუფლება განაპირობებენ, კვებავენ, უზრუნველყოფენ ერთმანეთს. დოქტრინასა თუ სასამართლო პრაქტიკაში აკადემიური თავისუფლება განიხილება ინსტიტუტიური აკადემიური ავტონომიის ნაწილად ან პირიქით - აკადემიური თავისუფლება, როგორც უფრო ფართო კონცეფცია, მოიცავს ინსტიტუციურ აკადემიურ ავტონომიასაც. მაგალითად, ევროპის კავშირის მართლმსაჯულების სასამართლო ევროპის კავშირის ფუნდამენტური უფლებების შესახებ ქარტიის მე-13 მუხლის[26] განმარტებისას მოიშველიებს იუნესკო-ს რეკომენდაციის განსაზღვრებას იმის შესახებ, რომ „ავტონომია აკადემიური თავისუფლების ინსტიტუციური ფორმაა, რომელიც აუცილებელი წინაპირობაა უმაღლესი საგანმათლებლო დაწესებულებებისთვის და პერსონალისთვის მინდობილი ფუნქციების სათანადოდ განხორციელების უზრუნველსაყოფად.“ სასამართლო ასევე მოიხმობს ევროპის საბჭოს საპარლამენტო ასამბლეის რეკომენდაციებს „აკადემიური თავისუფლებისა და უნივერსიტეტების ავტონომიის შესახებ“ და ასკვნის, რომ ამ რეკომენდაციებიდან „...აშკარაა, რომ აკადემიური თავისუფლება ასევე მოიცავს ინსტიტუციურ და ორგანიზაციულ განზომილებას და კავშირი ორგანიზაციულ სტრუქტურასთან სასწავლო და კვლევითი საქმიანობების განხორციელების არსებითი წინაპირობაა.“[27]

ყველა შემთხვევაში, უდავოა, რომ უნივერსიტეტის ავტონომიის გარეშე ობიექტურად შეუძლებელია აკადემიური თავისუფლებით სრულყოფილად სარგებლობა, მისი დაცვა/შენარჩუნება, ისევე, როგორც აკადემიური თავისუფლების გარეშე არ/ვერ არსებობს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომია. უნივერსიტეტი არის სივრცე კვლევის, სწავლებისა და სწავლისთვის, რომლის თავისუფლების გარეშე უნივერსიტეტის თავისუფლებაც ფიქციაა. მაშასადამე, უნივერსიტეტის ავტონომია, ერთი მხრივ, უზრუნველყოფს აკადემიურ თავისუფლებას, ხოლო, მეორე მხრივ, ეფუძნება მას.

იმავდროულად, აკადემიური თავისუფლება არსებით კავშირშია გამოხატვის თავისუფლებასთან. ის არის ერთგვარი lex specialis ამ ფუნდამენტურ უფლებასთან მიმართებით[28]. მეტიც, იმ იურისდიქციებში, სადაც აკადემიური თავისუფლება, როგორც ცალკე უფლება, არ არის აღიარებული, მისი დაცვა სწორედ გამოხატვის თავისუფლების საფუძველზე ხდება. ასეთი იურისდიქციების საკვანძო მაგალითია ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის ევროპული კონვენცია, ასევე საყურადღებოა ამერიკის შეერთებული შტატების და საფრანგეთის კონსტიტუციები. ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო აკადემიურ თავისუფლებას იცავს კონვენციის მე-10 მუხლის საფუძველზე[29], ხოლო აშშ-ს უზენაესი სასამართლო - კონსტიტუციის პირველი შესწორების საფუძველზე[30]. ანალოგიურად, საფრანგეთის საკონსტიტუციო საბჭო, პოზიტიური კონსტიტუციური ნორმის არარსებობის პირობებში, ძირითადად გამოხატვის თავისუფლების ნორმატიული საფუძვლებიდან გამომდინარე იცავს სწავლებასა და კვლევაში ჩართული პირების (სახელმწიფოსგან) დამოუკიდებლობასა და გამოხატვის თავისუფლებებს[31]. ამასთანავე, აკადამიური თავისუფლების კონსტიტუციურ ღირებულებად აღიარება და მისი დაცვა ევროპული ქვეყნების რიგ კონსტიტუციებში გვხვდება (ავსტრია,[32] ბულგარეთი,[33] ესტონეთი,[34] საბერძნეთი,[35] ხორვატია[36] და ა.შ). უმნიშვნელოვანესია, რომ საქართველოს შემთხვევაშიც აკადემიური თავისუფლება საგანგებო, სპეციალურ კონსტიტუციურ დაცვას ჰპოვებს განათლების უფლების ბაზაზე (27-ე მუხლის მე-3 პუნქტი), როგორც მისი თავისთავადი, ორგანული შემადგენელი და იმავდროულად, ამავე უფლების დაცვის მყარი კონსტიტუციური გარანტია. ამ მხრივ, ასევე ხაზგასასმელია, რომ კონსტიტუციით, აკადემიურ თავისუფლებასთან ერთად, ექსპლიციტურად არის მოხსენიებული და მაშასადამე, დაცული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომია, რაც ხაზს უსვავს კონსტიტუციის ნებას და მიზანს, სახელმწიფომ უზრუნველყოს არა მხოლოდ ინდივიდუალურად აკადემიური პერსონალის, არამედ უნივერსიტეტის, როგორც სუბიექტის ინსტიტუციური თავისუფლებაც.

1.2.1.1. უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიის კონსტიტუციური გარანტიით დაცული სფერო

როგორც აღინიშნა, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომია არის გარანტია უნივერსიტეტისთვის, იფუნქციონიროს და განვითარდეს მისი მისიის შესაბამისად. ავტონომიის არარსებობის პირობებში ძალიან მყიფე, სათუო ხდება უნივერსიტეტის მიზნობრივი ქმედითობის შესაძლებლობა, განათლების ხარისხზე ორიენტირებული ფუნქციონირება და საერთოდაც მისი შემდგომი არსებობა.

უნივერსიტეტების დიდი ქარტია უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების მისიის შესრულების უპირობო საფუძვლად მიიჩნევს სწორედ ავტონომიას, რომლის გარეშეც ის არათუ ვერ მიაღწევს საკუთარ მიზნებს, არამედ შეიძლება გახდეს ეფექტური ინსტრუმენტი სწორედ ამ მიზნების საწინააღმდეგოდ: „უნივერსიტეტი არის ავტონომიური დაწესებულება, ... რომელიც ქმნის, ამოწმებს, აფასებს და ავრცელებს კულტურას კვლევისა და სწავლების გზით“[37]. ავტონომიის დაცვაზე ორიენტირებით, ქარტიის პირველ ფუძემდებლურ პრინციპს წარმოადგენს დამოუკიდებლობა, რომელიც გულისხმობს, რომ „კვლევა და სწავლება ზნეობრივად და ინტელექტუალურად დამოუკიდებელი უნდა იყოს ნებისმერი პოლიტიკური და ეკონომიკური ძალაუფლებისგან“. უნივერსიტეტის დამოუკიდებლობის ფუძემდებლური პრინციპისადმი ერთგულება ურყევად გაიმეორა 2020 წლის უნივერსიტეტების დიდმა ქარტიამაც: „ინტელექტუალური და მორალური ავტონომია არის ნებისმიერი უნივერსიტეტის ხარისხის ნიშანი და საზოგადოების წინაშე მისი პასუხისმგებლობების შესრულების წინაპირობა“.

ავტონომიაგულისხმობს უნივერსიტეტის დამოუკიდებლობას, პირველ რიგში (მაგრამ არა მხოლოდ), ხელისუფლებისგან. კონსტიტუციური დაცვით სარგებლობს თავისუფლება სახელმწიფოს მიერ იდეოლოგიური და შინაარსობრივი კონტროლისგან. უნივერსიტეტის იდეა მოითხოვს/გულისხმობს, ის იყოს კულტურის თავისუფლად შექმნის, შეფასების, განვითარების და გავრცელების/გაზიარების ინსტრუმენტი და არა ძალაუფლების მპყრობელთა ინსტრუმენტალიზაციის ობიექტი მათივე ძალაუფლების განმტკიცების სამსახურში. ავტონომია იცავს უნივერსიტეტს ხელისუფლების მხრიდან ცენტრალიზებული კონტროლისგან, დამორჩილების და მართვის საფრთხისგან, პოლიტიკური, ეკონომიკური თუ იდეოლოგიური მიზნებით გამოყენებისგან, მანიპულირებისგან. ავტონომია არის გარანტია, უნივერსიტეტი არ გახდეს ხელისუფლების ინსტრუმენტი საზოგადოების მონოლითური კონტროლისთვის, რაც ეფექტურად გაანულებს უნივერსიტეტის იდეის განხორციელების შესაძლებლობას.

აშშ-ს უზენაესი სასამართლოს განმარტებით, არ არის საჭირო დამატებით იმის მტკიცება, „თუ რამდენად არის თავისუფალი საზოგადოება დამოკიდებული თავისუფალ უნივერსიტეტებზე. ეს გულისხმობს უნივერსიტეტის ინტელექტუალურ ცხოვრებაში ხელისუფლების ჩარევის გამორიცხვას. მცირე მნიშვნელობა აქვს, ასეთი ჩარევა ღიად ხდება, თუ ისეთი ქმედებებით, რომლებიც გარდაუვლად ასუსტებს მეცნიერების ენთუზიაზმსა და გამბედაობას - თვისებებს, რომლებიც ერთდროულად მყიფეცაა და აუცილებელიც ნაყოფიერი აკადემიური შრომისთვის…

... უნივერსიტეტი წყვეტს საკუთარი ბუნების ერთგულებას, თუ იგი ეკლესიის, სახელმწიფოს ან რომელიმე ჯგუფის ინტერესის იარაღად გადაიქცევა. უნივერსიტეტს ახასიათებს თავისუფალი კვლევის სული; მისი იდეალია სოკრატეს იდეალი - „მიჰყვე არგუმენტს იქამდე, სადაც ის მიგიყვანს“. ეს გულისხმობს უფლებას, შეისწავლო, კითხვის ნიშნის ქვეშ დააყენო, შეცვალო ან უარყო ტრადიციული იდეები და რწმენები. დოგმა და ჰიპოთეზა შეუთავსებელია, ხოლო უცვლელი დოქტრინის ცნება მიუღებელია უნივერსიტეტის სულისკვეთებისთვის. მისი მკვლევრების საზრუნავი არ არის მხოლოდ ფაქტების დამატება და გადახედვა მიღებულ ჩარჩოსთან მიმართებით, არამედ ამ ჩარჩოს მუდმივი გადამოწმება და გარდაქმნა[38]“.

მაშასადამე, უნივერსიტეტის ავტონომიის კონცეფცია უპირატესად გულისხმობს მის დაცულობას ხელისუფლების მხრიდან პოლიტიკური ხასიათის არასათანადო ჩარევისაგან - ისეთი ინტერვენციისგან, რაც არსებითად ეწინააღმდეგება ან უგულვებელყოფს აკადემიური და სამეცნიერო თავისუფლების, ინსტიტუციური თვითმმართველობის პრინციპებს, მიზნად ისახავს უნივერსიტეტის, როგორც აზრის და ცოდნის გავრცელების თავისუფალი სივრცის დაკნინებას ან/და ფაქტობრივად იწვევს მის გაუქმებას.

იმავდროულად, ავტონომია გულისხმობს უნივერსიტეტის თავისუფლებას არა მხოლოდ პოლიტიკური, არამედ სოციალური თუ რელიგიური ჯგუფების მსგავსი გავლენებისგან, ცხადია, მათდამი პატივისცემისა და ტოლერანტობის შენარჩუნების, დაცვის გზით (ამ ჯგუფის წევრებს თანაბრად უნდა ჰქონდეთ შესაძლებლობა, წარმართონ მათი აკადემიური საქმიანობა უნივერსიტეტის წიაღში).

უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომია, თავისი არსით, არის მისი ფუნქციონალური თვითმმართველობა და მოიცავს უფლებას, დამოუკიდებლად (ან მისი ნამდვილი ნების პირობებში, არსებითი თანამონაწილეობით) დაადგინოს მისი ფუნქციონირების მიზანი, არსი და წესები, თავად განსაზღვროს და განახორციელოს აკადემიური, ორგანიზაციული და ფინანსური საქმიანობა.

ნიშანდობლივია, რომ სწორედ ასეთი მიზნობრიობით ახდენს „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონიც უნივერსიტეტის ავტონომიის დეკლარირებას. კერძოდ, დასახელებული კანონის მე-2 მუხლის „ბ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ავტონომია განმარტებულია როგორც: „უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და მისი ძირითადი საგანმანათლებლო ერთეულების თავისუფლება, დამოუკიდებლად განსაზღვროს და განახორციელოს აკადემიური, საფინანსო-ეკონომიკური და ადმინისტრაციული საქმიანობა“.

ხაზგასასმელია, რომ აღნიშნული ნორმის თანახმად, უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას აქვს თავისუფლება, დამოუკიდებლად არა მხოლოდ განახორციელოს, არამედ ასევე განსაზღვროს აკადემიური, საფინანსო-ეკონომიკური და ადმინისტრაციული საქმიანობა. რაც ნიშნავს იმას, რომ ის თავად, დამოუკიდებლად ადგენს დასახელებულ სფეროებში (აკადემიური, საფინანსო-ეკონომიკური, ადმინისტრაციული) მისი საქმიანობის არსს, მიზნებს, ამოცანებს, პრიორიტეტებს, მათი მიღწევის გზებს, საშუალებებს და შემდეგ დამოუკიდებლად განახორციელებს ამ საქმიანობას.

შედეგად, უნივერსიტეტის ავტონომია შედგება შე მდეგი ძირითადი კომპონენტებისგან: 1. ორგანიზაციული ავტონომია; 2. ადმინისტრაციული ავტონომია; 3. აკადემიური ავტონომია; 4.ფინანსური ავტონომია (იხ.მაგალითად, ევროპის უნივერსიტეტების ასოციაციის ლისაბონის 2007 წლის დეკლარაცია[39]).

იგივე კომპონენტებზე მიუთითებს EHEA - ს პოლიტიკის დოკუმენტები, მათ შორის, ტირანას კომუნიკე, რომელიც ხაზს უსვამს უნივერსიტეტების ავტონომიის დაცვის პასუხისმგებლობას, რომ უნივერსიტეტებს ჰქონდეთ ნება და შესაძლებლობა, განსაზღვრონ და განახორციელონ საკუთარი პრიორიტეტები და პოლიტიკა (1) მართვის/ორგანიზების, (2) ფინანსების, (3) პერსონალის და (4) აკადემიური საკითხების შესახებ[40].

აღნიშნული კომპონენტები უზრუნველყოფს უნივერსიტეტის ინსტიტუციურ სტაბილურობას, აკადემიური თავისუფლების ფუნქციურ რეალიზებას და საბოლოო ჯამში, უმაღლესი განათლების ხარისხს.

დასახელებული კომპონენტების მიხედვით, ავტონომიის ძირითადი ელემენტებია: უნივერსიტეტის მართვის სტრუქტურების ჩამოყალიბება; კვლევის და სწავლების არსის, მიზნების და ფარგლების განსაზღვრა, ამავე ამოცანისთვის საგანმანათლებლო პროგრამების შემუშავება/განხორციელება; შესაბამისი აკადემიური პერსონალის მოზიდვა; ადმინისტრაციული პერსონალის შერჩევა; ბიუჯეტის დამოუკიდებელი დაგეგმვა; მატერიალური, ფინანსური რესურსების მოზიდვა და განკარგვა უნივერსიტეტის მიზნებისთვის აკადემიური თავსუფლების სრულად რეალიზაციის უზრუნველსაყოფად.

უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიის კონსტიტუციური გარანტიის ბირთვი/ფუძე, რომელიც ზღვარს უდებს სახელმწიფოს მიხედულების ფარგლებს:

უნივერსიტეტის ავტონომიის ბირთვს/ფუძეს წარმოადგენს მისი საქმიანობის (ზემოაღნიშნული საკითხების) განსაზღვრა/გადაწყვეტა უნივერსიტეტის ნამდვილი ნების არსებობის საფუძველზე - დამოუკიდებლად ან მისი ქმედითი თანამონაწილეობით მისი ნების პრიორიტეტულობის ბაზაზე („გადამწყვეტი გადაწყვეტილებითი ავტონომია“). თავად ტერმინი - „ავტონომია“, სულ მცირე, ლოგიკურად გამორიცხავს, კრძალავს ავტონომიის სუბიექტის ნების უგულებელყოფის, იგნორირების, მისი სრულად ჩანაცვლების, მით უფრო, ნების საწინააღმდეგოდ საკითხების გადაწყვეტის შესაძლებლობას.

მიუხედავად იმისა, რომ განათლება რეგულირებადი სფეროა და უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს აქვთ სათანადო ხარისხის უზრუნველმყოფელი სტანდარტების დაკმაყოფილების ვალდებულება, დაუშვებელია, თუნდაც ამ მიზანზე ორიენტირებით, სახელმწიფომ ცალმხრივად გადაწყვიტოს უნივერსიტეტის ფუნქციონირების მიზნი, არსი და ფარგლები. თუ სახელმწიფოს შეეძლება თავად განსაზღვროს უნივერსიტეტის აკადემიური საქმიანობის შინაარსი და მისი რეალიზაციის ფორმები, ადმინისტრაციის სტრუქტურა, პერსონალური შემადგენლობა, სტუდენტთა კონტიგენტი, ფინანსების განკარგვის ამოცანები და გზები, შესაბამისად, შეეძლება ნებისმიერ დროს, საკუთარი შეხედულებისამებრ, ფუნდამენტურად შეცვალოს/დაავიწროვოს უნივერსიტეტის პროფილი, დამოუკიდებლად გააუქმოს უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამები, შედეგად, თვისობრივად შეცვალოს უნივერსიტეტის მიზანი, დიაპაზონი, ამოცანები, განვითარების პერსპექტივები, განსაზღვროს აკადემიური პერსონალის ბედი, ჩამოართვას/გაუყიდოს ქონება (განკუთვნილი მიზნობრივად საგანმანათლებლო პროცესის წარმართვისთვის თუ კვლევებისთვის), რაც ფაქტობრივად თავისთავად იწვევს უნივერსიტეტის იდენტობის, თვითმყოფადობის გაუქმებას და უკეთეს შემთხვევაში გადააქცევს ვიწროპროფილურ, არაკონკურენტუნარიან, მისი მიზნების შესაბამისად ვერგანვთარებად დაწესებულებად, მაშინ სიტყვა „ავტონომია“ ფორმალურადაც გამოიფიტება მისი შინაარსისგან. ასეთი დაშვების პირობებში, კონსტიტუციის 27-ე მუხლის მე-3 პუნქტი ბუტაფორიად გადაიქცევა და გაუგებარს გახდის, საერთოდ რა საფრთხეებისგან იცავს ის უნივერსიტეტს.

უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ფუნქციონირების არსის, მიზნების, გზების და საშუალებების სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრა უნივერსიტეტის ფორმალურად ან/და იძულებით დათანხმების (და არა შეთანხმების) გზით, სრულად უპირისპირდება ავტონომიის არსს. სახელმწიფოს მიერ ცალმხრივად და ერთპიროვნულად მიღებული გადაწყვეტილებებით, სახელმწიფოზე დამოკიდებულებით ფუნქციონირება არ/ვერ ტოვებს სივრცეს სახელმწიფოსგან დამოუკიდებლობისთვის. სახელმწიფოსგან დამოუკიდებლობა ვერ მიიღწევა სახელმწიფოზე სრულად დამოკიდებულების გზით.

მაშასადამე, მართალია, უნივერსიტეტის (აკადემიური პერსონალის, სტუდენტების) გადამწყვეტი ძალაუფლება გადაწყვეტილებების მიღებაზე არ გამორიცხავს სახელმწიფოს ჩარევას - ზოგადი საკანონმდებლო ჩარჩოს შექმნას, თუმცა, უნივერსიტეტის ავტონომია გულისხმობს/მოითხოვს, რომ ამ საკანონმდებლო რეგულაციების საფუძველზე, შესაბამისი გადაწყვეტილებები მაინც უნივერსიტეტებმა მიიღონ და ყველა იმ საკითხზე, რომელიც სწავლებასა და კვლევას შეეხება, გარანტირებული იყოს აკადემიური პერსონალის გადამწყვეტი ხმის უფლება.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, უნივერსიტეტის ავტონომიის ბირთვში ჩარევისას სახელმწიფო სცდება მისი კონსტიტუციური მიხედულების ზღვარს და იწვევს საქართველოს კონსტიტუციის 27-ე მუხლის მე-3 პუნქტით დაცული გარანტიის დარღვევას.

უნივერსიტეტის ავტონომია არ არის თვითმიზანი, ეს არის აუცილებელი, სასიცოცხლო წინაპირობა უნივერსიტეტების და ზოგადად, უმაღლესი საგანმანათლებლო სისტემის წარმატებული, მიზნობრივი ფუნქციონირებისთვის. ავტონომია არის უნივერსიტეტის ხარისხის ნიშანი, ამიტომ ავტონომიის დონე უშუალო ინდიკატორია უნივერსიტეტების აკადემიური საქმიანობის ხარისხის შეფასებისთვის. რაც მეტი და ნამდვილია ავტონომია, მით მეტია შესაძლებლობა აკადემიური საქმიანობის ხარისხის ზრდისთვის.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, თანაბრად მნიშვნელოვანია ავტონომიის როგორც მოპოვება, ისე შენარჩუნება. ეს მუდმივი პროცესია, რომელიც მოითხოვს მთავრობებისგან უნივერსიტეტის დამოუკიდებლობის აღიარებას, პატივისცემას და მოფრთხილებას, ხოლო უნივერსიტეტებისგან - საკუთარი დამოუკიდებლობის მტკიცედ დაცვას.[41]

1.2.1.2. აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციური გარანტიით დაცული სფერო

1988 წლის უნივერსიტეტების დიდი ქარტია საგანგებო ყურადღებას ამახვილებს უნივერსიტეტის მიზნობრივი ფუნქციონირებისთვის აკადემიური თავისუფლების სასიცოცხლო მნიშვნელობაზე: „კვლევისა და სწავლების თავისუფლება საუნივერსიტეტო ცხოვრების ფუნდამენტური პრინციპია. ამიტომ მთავრობებმა და უნივერსიტეტებმა თავიანთი კომპეტენციის ფარგლებში უნდა უზრუნველყონ ამ ფუნდამენტური პრინციპის პატივისცემა.“[42] 2020 წლის უნივერსიტეტების დიდი ქარტიის მიხედვით კი „ცოდნის შექმნისა და გავრცელებისას უნივერსიტეტები კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებენ დოგმებსა და დამკვიდრებულ დოქტრინებს, ხელს უწყობენ კრიტიკული აზროვნების ჩამოყალიბებას ყველა სტუდენტსა და მეცნიერში. აკადემიური თავისუფლება მათი სასიცოცხლო ძალაა, ღია სამეცნიერო კვლევა და დიალოგი - მათი საზრდო“.[43]

აკადემიური თავისუფლება გულისხმობს აკადემიური საქმიანობის - კვლევის, სწავლებისა და სწავლის თავისუფლად და დამოუკიდებლად განხორციელების უფლებას, ამასთან, უფლების სუბიექტების აზრის გამოხატვის თავისუფლებას (მათ შორის, საგანმანათლებლო დაწესებულების ფარგლებს გარეთ). „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, აკადემიური თავისუფლება განმარტებულია, როგორც „აკადემიური პერსონალის, სამეცნიერო პერსონალისა და სტუდენტთა უფლება, დამოუკიდებლად განახორციელონ სწავლება, სამეცნიერო კვლევა და სწავლა“.

მაშასადამე, აკადემიური თავისუფლება შედგება შემდეგი კომპონენტებისგან: ა)კვლევის თავისუფლება; ბ)სწავლების თავისუფლება; გ)სწავლის თავისუფლება. იმავდროულად, სამივე ამ კომპონენტში უფლების სუბიექტები - პროფესორ-მასწავლებლები, მკვლევარები და სტუდენტები თვითრეალიზაციას ახდენენ გამოხატვის თავისუფლების მეშვეობით.

აკადემიური თავისუფლება დაკავშირებულია რა სწავლების, სწავლის და კვლევის პროცესში სინამდვილის მეცნიერულ ძიებასთან, თავისთავად მოითხოვს გარე ჩარევებისგან (უპირატესად, ხელისუფლებისგან) დაცულობას. ის გულისხმობს პროფესორების, მკვლევარების და სტუდენტების უფლებას ასწავლონ, იკვლიონ, ისწავლონ, იაზროვნონ და თავიანთი შეხედულებები გამოხატონ ყოველგვარი პოლიტიკური, იდეოლოგიური, რელიგიური ან ადმინისტრაციული ზეწოლის გარეშე. „აკადემიური თავისუფლება მასწავლებელს და მკვლევარს უფლებას ანიჭებს, იკვლიოს და განსაჯოს თავისი ინტერესის სფეროს პრობლემები და გამოაქვეყნოს დასკვნები მათ შესახებ, საკუთარი მოსაზრებები და დასკვნები წარუდგინოს სტუდენტებს. დაუშვებელია ამ პროცესში ნებისმიერი სახის გარე ჩარევა. აკადემიური თავისუფლება არის სტუდენტის უფლება, ისწავლოს და მასწავლების უფლება, ასწავლოს შეზღუდვისგან თავისუფალ სასწავლო აუდიტორიაში და ამ უფლებებით ისარგებლოს აუდიტორიის ფარგლებს გარეთ. აკადემიური თავისუფლება სტუდენტს უფლებას ანიჭებს, მოისმინოს ურთიერთსაპირისპირო მოსაზრებები ... და განიმსჭვალოს სინამდვილის ძიების სურვილით. ... აკადემიური თავისუფლება შესაძლებელს ხდის, რომ მასწავლებელმა გამოთქვას თავისი შეხედულებები ცენზურისა და გათავისუფლების შიშის გარეშე“[44].

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს განმარტებით[45],აკადემიური თავისუფლება უნდა უზრუნველყოფდეს გამოხატვისა და მოქმედების თავისუფლებას კვლევასა და სწავლებაში, ინფორმაციის გავრცელების თავისუფლებას, კვლევის ჩატარების თავისუფლებას, ცოდნისა და სიმართლის შეზღუდვის გარეშე გავრცელებას. შესაბამისად, აკადემიური პერსონალის მიერ კვლევის ჩატარებისა და მათი დასკვნების გამოქვეყნების თავისუფლებაზე ნებისმიერი შეზღუდვა ყურადღებით უნდა შემოწმდეს. ამავდროულად, სასამართლომ ხაზგასმით აღნიშნა, რომ აკადემიური თავისუფლება არ შემოიფარგლება მხოლოდ აკადემიური ან სამეცნიერო კვლევით, არამედ ვრცელდება აკადემიური პერსონალის უფლებაზე, თავისუფლად გამოხატონ თავიანთი შეხედულებები და მოსაზრებები მათი კვლევის, პროფესიული ექსპერტიზისა და კომპეტენციის სფეროებში. ეს შეიძლება მოიცავდეს მოცემულ პოლიტიკურ სისტემაში საჯარო ინსტიტუტების ფუნქციონირების შესწავლასა და მათ კრიტიკას.

მაშასადამე, აკადემიური პერსონალის (პროფესორის, მკვლევარის) აკადემიური თავისუფლება გულისხმობს მის უფლებას, ნებისმიერი ზეგავლენისაგან თავისუფალ პირობებში, მათ შორის, ინსტიტუციური ცენზურის გარეშე, ეწეოდეს კვლევით, საგანმანათლებლო, შემოქმედებით საქმიანობას, თავისუფლად გამოხატავდეს საკუთარ მოსაზრებებს აკადემიური ეთიკის ფარფლებში. მას უნდა შეეძლოს არსებული ცოდნის კრიტიკა, ახალი იდეების გენერირება, სამეცნიერო კვლევების თავისუფლად განხორციელება და მოსაზრების შეუზღუდავად გამოხატვა სამსახურის დაკარგვის ან ნებისმიერი ფორმით გამოხატული რეპრესიების შიშის გარეშე.

ბუნებრივია, პროფესორის აკადემიური თავისუფლება არ არის აბსოლუტური და არ გამორიცხავს, მათ შორის, მისი სამსახურიდან გათავისუფლებას. თუმცა, ეს შესაძლებელი უნდა იყოს არასაკმარისი კვალიფიკაციის, ეთიკის ნორმების დარღვევის შემთხვევაში (თუ კვალიფიციური ორგანო, შესაბამისი სფეროს ექსპერტების მიერ საკითხის შესწავლის შედეგად, დაადგენს, რომ პროფესორი არაკომპეტენტურია ან მისი საქმიანობა პროფესიული ეთიკის ნორმებს ეწინააღმდეგება) ან სხვა სათანადო საფუძვლების არსებობისას. ძალიან მკაფიო, სარწმუნო და დამაჯერებელი უნდა იყოს, რომ მისი სამსახურიდან გაშვების ნებისმიერი შემთხვევა არ არის განპირობებული მისი განსხვავებული, კრიტიკული, არაორდინალური მოსაზრებებისა თუ შეხედულებების გამო.

აკადემიური თავისუფლების ნაწილია, მათ შორის, აკადემიური პერსონალის გადამწყვეტი ხმის უფლება აკადემიურ და კვლევით თანამდებობებზე დანიშვნის საკითხებში. ხელისუფლებას შეიძლება ჰქონდეს გარკვეული დისკრეცია, დაადგინოს სახელმწიფოუნივერსიტეტების მართვის მოდელები, თუმცა, ის მკაცრადაა შეზღუდული აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციური გარანტიის კატეგორიული მოთხოვნით, აკადემიურ პერსონალს ჰქონდეს გადამწყვეტი უფლებამოსილება, როგორც კვლევასა და სწავლებასთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტაზე, ისე უნივერსიტეტის მართვის ორგანოებში და აკადემიური დანიშვნების განხორციელებაზე.

როგორც აღვნიშნეთ, აკადემიური თავისუფლება წარმოადგენს საყრდენს უნივერსიტეტის ინსტიტუციური აკადემიური ავტონომიისთვის. მეტიც, აკადემიური თავისუფლება, როგორც ფართო კონცეფცია, მოიცავს ინსტიტუციურ აკადემიურ თავისუფლებასაც. ეს უკანასკნელი გულისხმობს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების თავისუფლებას, განსაზღვროს საკუთარი კვლევისა და სწავლების არსი, მიზნები და ფარგლები, მოიცავს თავად უნივერსიტეტის და აკადემიური პერსონალის თავისუფლებას, დამოუკიდებლად განსაზღვრონ სწავლებისა და კვლევის სფეროები, მასშტაბები, მიზნები და მეთოდები კანონმდებლობის და აკადემიური სტანდარტების, … აგრეთვე აკადემიური კეთილსინდისიერების ღირებულებების შესაბამისად[46].

უნივერსიტეტის ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლება ეყრდნობა მის შესაძლებლობას, თავად შექმნას აკადემიური საფუძველი შემდეგი საკითხების გადაწყვეტისთვის: რა უნდა ისწავლებოდეს; როგორ უნდა ისწავლებოდეს; ვინ უნდა ასწავლოს უნივერსიტეტში (შეარჩიოს შესაბამისი კვალიფიკაციის მქონე აკადემიური პერსონალი) და ვინ დაიშვება სასწავლებლად (რა მინიმალურად სავალდებულო ცოდნას/მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს სტუდენტი). იგივე შესაძლებლობებზე მიუთითებს აშშ-ს უზენაესი სასამართლო გადაწყვეტილებაში საქმეზე სვიზი ნიუ ჰემფშირის წინააღმდეგ: “უნივერსიტეტი ... არის გარემო, სადაც მოქმედებს უნივერსიტეტის „ოთხი არსებითი თავისუფლება“ - აკადემიური საფუძვლებით თავად განსაზღვროს, ვინ შეიძლება ასწავლოს, რა შეიძლება ისწავლებოდეს, როგორ უნდა ისწავლებოდეს, და ვინ შეიძლება დაიშვას სასწავლებლად”.[47] ეს მიდგომა ფართოდ არის გავრცელებული დოქტრინაშიც[48].

მაშასადამე, ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლება, ერთი მხრივ, ქმნის საფუძველს ინდივიდუალური აკადემიური თავისუფლების დაცულობისთვის, ხოლო, მეორე მხრივ, სრულად ეფუძნება კვლევასა და სწავლებასთან დაკავშირებული საკითხების გადაწყვეტაში პროფესორ-მასწავლებლების „გადამწყვეტ გადაწყვეტილებით უფლებამოსილებას“, რაც, იმავდროულად, მათი პერსონალური აკადემიური თავისუფლების ხერხემალია. ამიტომ ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლების დარღვევა, ყველა შემთხვევაში, გარდაუვლად იწვევს პროფესორ-მასწავლებლების ინდივიდუალური აკადემიური თავისუფლების დარღვევასაც. შესაბამისად, პროფესორ-მასწავლებლები, როგორც აკადემიური თავისუფლების ფართო კონცეფციის სუბიექტები, უფლებამოსილი არიან იდავონ, მათ შორის, ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლების იმ საფუძვლების დარღვევაზე, რაც გარდაუვლად ახდენს გავლენას მათი ინდივიდუალური აკადემიური თავისუფლების არსსა და ხარისხზე.

შეჯამება:

უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომია და აკადემიური თავისუფლება არის უნივერსიტეტის თვითმყოფადობის საფუძველი. ამ კონსტიტუციური გარანტიის გარეშე ობიექტურად შეუძლებელია, უნივერსიტეტმა შეიძინოს იდენტობა, საკუთარი ხელწერით მიიღოს მონაწილეობა ჯანსაღ კონკურენციაში და განვითარდეს. ის აღჭურავს რა აკადემიურ პერსონალს შესაძლებლობით, განახორციელონ კვლევები და გაავრცელონ კვლევის შედეგები ნებისმიერი ნიშნით ზეგავლენებისგან (პოლიტიკური, იდეოლოგიური, რელიგიური და სხვა) თავისუფალ პირობებში, ფუნდამენტურად განაპირობებს ახალი ცოდნის შექმნის შესაძლებლობას, აჩენს რეალურ შანსს, უნივერსიტეტმა წვლილი შეიტანოს მეცნიერების განვითარებაში, უფრო ხელმისაწვდომი და ხარისხიანი გახადოს განათლება ნებისმიერ სფეროში.

უნივერსიტეტის ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციური გარანტიის ქმედითობის უზრუნველყოფისთვის და დაცვისთვის სახელმწიფო შეზღუდულია შემხვედრი ნეგატიური და პოზიტიური ვალდებულებებით. ნეგატიური ვალდებულება გულისხმობს სახელმწიფოს ჩაურევლობას ავტონომიასა და აკადემიურ თავისუფლებაში, ანუ მის პასუხისმგებლობას, დაუსაბუთებლად, არაპროპორციულად არ შეზღუდოს და, მით უფრო, არ ჩაანაცვლოს აკადემიური თავისუფლების სუბიექტების ნება, თავად არ გადაწყვიტოს ამ სფეროში მათ მიერ გადასაწყვეტი საკითხები და ამ გზით, აზრი არ დაუკარგოს, საფუძველი არ გამოაცალოს ამ კონსტიტუციური გარანტიის არსს. ხოლო პოზიტიური ვალდებულება გულისხმობს სათანადო გარანტიების შექმნას (საკანონმდებლო, ფინანსური, ინფრასტრუქტურული) კვლევის და სწავლების თავისუფალ, კონკურენტულ გარემოში განვითარებისთვის, მათი ხელშეწყობისა და დაცულობისთვის, მათ შორის, მოიცავს გადაწყვეტილების მიღებაში უნივერსიტეტის (პროფესორ-მასწავლებლების, სტუდენტების) მონაწილეობის უზრუნველყოფის ვალდებულების ელემენტსაც. სახელმწიფომ ასევე უნდა დაიცვას უნივერსიტეტების ავტონომია კერძო აქტორების/მესამე პირების (რელიგიური ორგანიზაციები, პოლიტიკური პარტიები, კერძო დონორები და სხვა) მიერ ხელყოფისაგან.

მიუხედავად იმისა, რომ ავტონომია და აკადემიური თავისუფლება ფუნდამენტურად განსაზღვრავს უნივერსიტეტების მიზნობრივად ქმედითობის შესაძლებლობას და მათი მისიის განხორციელების რეალისტურობას, იმავდროულად, ის არ გულისხმობს სახელმწიფოს მხრიდან აბსოლუტურ თავისუფლებას და არც განათლების სფეროში რეფორმებს გამორიცხავს. თუმცა, ნებისმიერი ჩარევა უმაღლეს განათლებაში, თავისი არსით, არა მხოლოდ თავსებადი უნდა იყოს აკადემიურ თავისუფლებასთან და უნივერსიტეტის ავტონომიასთან, არამედ უფრო მეტად უნდა განამტკიცებდეს მათ. ამიტომ, ამ თვალსაზრისით, ნებისმიერი შინაარსის თუ ინტენსივობის რეგულირება მოითხოვს კონსტიტუციურ გამართლებას. რეგულირების მიზანი შეიძლება/უნდა იყოს უმაღლესი განათლების ხარისხის ზრდის, დროის მოთხოვნებთან ადეკვატურობის, შესაბამისობის მიღწევის, ამასთან, ეფექტური და თანასწორი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა. ოღონდაც, ამ მიზნების მისაღწევად ავტონომია და აკადემიური თავისუფლება უნდა განიხილებოდეს შესაძლებლობად და არა დაბრკოლებად, პოტენციურ პრობლემად. ხელისუფლებამ მათი მიღწევა უნდა შეძლოს ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების მეშვეობით და არა მათ ხარჯზე, მათი გამორიცხვით, რადგან ავტონომიაზე და აკადემიურ თავისუფლებაზე არაპროპორციული შეზღუდვების დაწესება, მათი ფორმალობად გადაქცევა ან/და ფაქტობრივი იგნორირება თავისთავად გამორიცხავს ნებისმიერი ლეგიტიმური მიზნის მიღწევას უმაღლესი განათლების სფეროში.

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეში Sorguç v. Turkey[49]ხაზგასმით მიუთითა, რომ უნივერსიტეტები უნდა სარგებლობდნენ ინსტიტუციური ავტონომიით და რომ აკადემიური დებატები დაცულია დემოკრატიული საზოგადოების ფუნდამენტური პრინციპების ფარგლებში. შესაბამისად, თუ სახელმწიფო რეფორმის სახელით მიზანმიმართულად ასუსტებს დამოუკიდებელ უნივერსიტეტს, საკითხი ფასდება როგორც არა მხოლოდ განათლების უფლების, არამედ აკადემიური თავისუფლების დარღვევა.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს პრაქტიკა ასევე ცხადყოფს, რომ უმაღლესი განათლების სისტემის სტრუქტურული ცვლილებები არ შეიძლება იყოს დისკრეციული და შეუზღუდავი. საქმეშიTarantino and Others v. Italy[50]სასამართლომ დაადგინა, რომ სახელმწიფოს აქვს გარკვეული მიხედულების ფარგლები განათლების პოლიტიკის სფეროში, თუმცა ეს ზღვარი არ არის შეუზღუდავი და უნდა ექვემდებარებოდეს პროპორციულობის პრინციპის მოთოხვნებს. როდესაც რეფორმა იწვევს განათლების სისტემის არსებითი ნაწილის დე-ფაქტო გაუქმებას კონკრეტულ უნივერსიტეტში, შეფასების ზღვარი არ არის ფართო.

უნივერსიტეტის ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციური გარანტია აზღვევს, იცავს უნივერსიტეტს „რეფორმად“ შეფუთული ისეთი ჩარევებისგან, რაც არსებითად და თვისობრივად ცვლის უნივერსიტეტის მიზნებს, მისიას, აუქმებს მის იდენტობას. ამის საწინააღმდეგოს დაშვება ავტონომიის კონსტიტუცურ გარანტიას უშინაარსოს გახდის, გამოფიტავს რეალური ქმედითობის შესაძლებლობისგან, რადგან კონსტიტუციური წინაღობის არარსებობის პირობებში არაფერი გამორიცხავს ასეთი ტიპის „რეფორმების“ ხშირად, თვითნებურად და მანიპულაციურად გამოყენებას ხელისუფალთა მხრიდან. ხელისუფლებაში მყოფმა პოლიტიკურმა ძალამ შესაძლოა, ყოველწლიურად წამოიწყოს „რეფორმა“, რომელიც ფუნდამენტურად ცვლის უნივერსიტეტის ბუნებას, ართმევს მას აკადემიური საქმიანობის ავტონომიურად წარმართვის შესაძლებლობას, და ამით არარად აქცევს თავად კონსტიტუციურ გარანტიას.

2. აკადემიური თავისუფლების და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიის კონსტიტუციურ გარანტიაში ჩარევის ფორმალური და მატერიალური მოთხოვნების დარღვევა

საკონსტიტუციო სასამართლოს დამკვიდრებული პრაქტიკის თანახმად, კონსტიტუციურ უფლებებში ჩარევა უნდა აკმაყოფილებდეს სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპის ორ ფუნდამენტურ ელემენტს: ა)ჩარევა შეიძლება განხორციელდეს მხოლოდ კანონით, რომელიც პასუხობს „კანონის ხარისხის“ მოთხოვნებს; ბ)ჩარევა „აუცილებელი უნდა იყოს დემოკრატიულ საზოგადოებაში“ - ანუ უნდა წარმოადგენდეს სათანადო კონსტიტუციური ინტერესის/ლეგიტიმური მიზნის დაცვის თანაზომიერ საშუალებას.

საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, როდის, როგორ და რა ინტენსივობით შეუძლია სახელმწიფოს, ჩაერიოს ადამიანის თავისუფლებაში ისე, რომ ეს ჩაითვალოს აუცილებელ ჩარევად დემოკრატიულ საზოგადოებაში, ამისთვის სამართლებრივ საფუძველს და შეფასების მასშტაბს კონსტიტუცია იძლევა. არც ერთი ინტერესის მიღწევა არ შეიძლება მეორე ინტერესის ხელყოფის ხარჯზე. ამ დროს სახელმწიფოს პასუხისმგებლობის ტვირთი და, იმავდროულად, დემოკრატიულობის ხარისხი სწორედ იმის მიხედვით გაიზომება, რამდენად შეძლებს ის შეპირისპირებული ინტერესების სამართლიან დაბალანსებას. „სამართლებრივ სახელმწიფოში კანონზომიერია იმის მოლოდინი, რომ კერძო და საჯარო ინტერესების ურთიერთმიმართება სამართლიანი იქნება. რაც უფრო მეტად ერევა ხელისუფლება ადამიანის თავისუფლებაში, მით მაღალია მოთხოვნები ჩარევის გამართლებისათვის“[51].

„თანაზომიერების პრინციპი სამართლებრივი სახელმწიფოს იდეიდან მომდინარეობს და მისი ძირითადი დატვირთვა არის ადამიანის უფლებების შეზღუდვისას სახელმწიფოსთვის ფარგლების განსაზღვრა. ის უზრუნველყოფს თავისუფლებისა და მისი შეზღუდვის ერთგვარ გაწონასწორებულ, თანაზომიერ დამოკიდებულებას და კრძალავს ადამიანის უფლებების იმაზე მეტად შეზღუდვას, რაც აუცილებელია დემოკრატიულ საზოგადოებაში. თანაზომიერების პრინციპი ადამიანის უფლებათა შეზღუდვის მართლზომიერების შეფასების კონსტიტუციური კრიტერიუმია[52]“. „თუ ნორმა ამ პრინციპებს არ შეესაბამება, ის დაუშვებს თვითნებობის შესაძლებლობას. სახელმწიფოს თვითნებობა ადამიანის თავისუფლების სფეროში კი ავტომატურად ნიშნავს ადამიანის ღირსების, როგორც კონსტიტუციური წესრიგის უმაღლესი პრინციპის, სამართლებრივი სახელმწიფოსა და სხვა კონსტიტუციური პრინციპების დარღვევას და ადამიანის ... ძირითადი უფლებების არაკონსტიტუციურ ხელყოფას“[53]. „თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნაა, რომ უფლების მზღუდავი საკანონმდებლო რეგულირება უნდა წარმოადგენდეს ღირებული საჯარო (ლეგიტიმური) მიზნის მიღწევის გამოსადეგ და აუცილებელ საშუალებას. ამავე დროს, უფლების შეზღუდვის ინტენსივობა მისაღწევი საჯარო მიზნის პროპორციული, მისი თანაზომიერი უნდა იყოს. დაუშვებელია ლეგიტიმური მიზნის მიღწევა განხორციელდეს ადამიანის უფლების მომეტებული შეზღუდვის ხარჯზე“[54].

2.1. აკადემიურ თავისუფლებასა და უნივერსიტეტის ავტონომიაში ჩარევის ფორმალური კონსტიტუციური მოთხოვნების ხელყოფა, როგორც საქართველოს კონსტიტუციის 27-ე მუხლის მე-3 პუნქტის დარღვევის თვითკმარი ფაქტორი

სადავო ნორმების მატერიალური შინაარსის კონსტიტუციურობის შეფასებამდე, ყურადღებას გავამახვილებთ უმაღლესი განათლების სისტემის ე.წ. „რეფორმის“ (ცვლილებების შემუშავების, დაინიცირების და მიღების) პროცესზე, რომელიც საუკეთესოდ მეტყველებს „რეფორმატორთა“ დამოკიდებულებაზე და ადეკვატური მგრძნობელობის არარსებობაზე ისეთი სენსიტიური სფეროს მიმართ, როგორიც უმაღლესი განათლებაა, ამასთან, განჭვრეტადს ხდის მათ რეალურ განზრახვას, ამოცანას (სრულად დაიმორჩილონ და ცენტრალიზებულად მართონ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებები), რასაც არაფერი აქვს საერთო მათ მიერვე დასახელებულ მიზნებთან.

უმაღლესი განათლების სფეროს რეგულირება ძალიან საპასუხისმგებლო და კომპლექსური საკითხია. ის ეხება არა მხოლოდ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებებს, აკადემიურ თუ ადმინისტრაციულ პერსონალს, მკვლევარებს, მეცნიერებს, სტუდეტებს და აბიტურიენტებს, არამედ, გაზვიადების გარეშე, მთლიანად სახელმწიფოს და საზოგადოების განვითარების პერსპექტივებს. ის ეხება ქვეყნის ისტორიას, ცვლის აწმყოს და ფუნდამენტურად განსაზღვრავს მის მომავალს. ამიტომ, ამ სფეროში ნებისმიერი ცვლილება, მით უფრო, ისეთი მასშტაბის, როგორიც ე.წ. რეფორმითაა გათვალისწინებული, საკითხების სიღრმისეული, რუტინული შესწავლის, დარგის სპეციალისტების, ექსპერტების, აკადემიური საზოგადოების, უშუალოდ უნივერსიტეტების (ადმინისტრაციის, პროფესურის, სტუდენტების) ქმედითი ჩართულობის და თანამონაწილეობის გარეშე, შეუძლებელია, ემსახურებოდეს ჯანსაღ, უშულოდ განათლების ხარისხის გაუმჯობესებაზე მიმართულ მიზნებს, შესაბამისად, იყოს წარმატებული.

ზოგადად, ნებისმიერ სფეროში ურთიერთობების კანონმდებლობით რეგულირება (საკითხების პირველად ან თავიდან გადაწყვეტა, თუ არსებულ რეგულაციებში ცვლილებების განხორციელება), არ არის და არც შეიძლება იყოს პოლიტიკოსების მხოლოდ გემოვნების, ამბიციების დაკმაყოფილების, ახირების ან მით უფრო, საკუთარ შიშებთან გამკლავების სამიზნე/საგანი. „დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს პრინციპები ... ავალდებულებენ ხელისუფლებას, შეიზღუდოს კონსტიტუციური წყობით, რაც გულისხმობს იმას, რომ ხელისუფლების არც ერთ შტოს არა აქვს უფლება, იმოქმედოს მხოლოდ მიზანშეწონილობის, პოლიტიკური აუცილებლობის ან სხვა მოტივაციის საფუძველზე. ხელისუფლება უნდა ეყრდნობოდეს კონსტიტუციას, კანონს და მთლიანად სამართალს. მხოლოდ ასე იქმნება სამართლიანი მართლწესრიგი, რომლის გარეშეც ვერ შედგება დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფო“.^[55]

საკანონმდებლო რეგულაციები, შესაძლებლობების გაჩენის თუ რიგ სიკეთეებზე ხელმისაწვდომობის გაზრდის პარალელურად, ან ამის გარეშეც, ხშირად იწვევს კონკრეტული სუბიექტებისთვის ვალდებულებების დაკისრებას, შეზღუდვების ან აკრძალვების დაწესებას, შედეგად, უფლებებში ჩარევას. შესაბამისად, ნებისმიერი საკითხის კანონმდებლობით მოწესრიგება, ყველაზე ელემენტარული, უმნიშვნელო ცვლილებებიდან მასშტაბური რეფორმების ჩათვლით, თავისთავად გულისხმობს/მოითხოვს რეგულირების სფეროს ყოვლისმომცველი შესწავლის, პრობლემების სწორად დაიდენტიფიცირების, მათზე დროში დაკვირვების, გამომწვევი მიზეზების სკრუპულოზური კვლევის აუცილებლობას, შედეგად, რეგულირების მიზნების/ამოცანების სწორად დასახვას და მათი მიღწევის/გადაწყვეტის ადეკვატური, ქმედითი, ეფექტური და რაც მთავარია, ნაკლებად ინვაზიური გზების ძიებას/დაგეგმვას, იმის უპირობოდ გათვალისწინებით, რომ მისაღებმა საკანონმდებლო ნორმებმა არ გამოიწვიოს არც ერთი პირის არც ერთი უფლების დარღვევა.

ბუნებრივია, კანონმდებლობით მოსაწესრიგებელი სფეროს კვლევა, რეალური პრობლემების თუ საჭიროებების დაიდენტიფიცირება და მათი გადაწყვეტის მიზნობრივი, პროპორციული გზების დასახვა კანონზომიერად მოითხოვს შესაბამისი დარგის სპეციალისტების, ასევე რეგულირების სფეროს აქტორების ქმედით ჩართულობას, მათთან საგნობრივ და საკმარის კონსულტაციებს, დისკუსიებს, რადგან მხოლოდ სათანადო ცოდნის, კვალიფიკაციის და გამოცდილების მქონე ადამიანების ხარისხიანი თანამონაწილეობით არის შესაძლებელი სფეროს საუკეთესო ინტერესებში საკითხების გადაწყვეტა.

ამის საპირისპიროდ, უმაღლესი განათლების სისტემის ე.წ. „რეფორმის“ მთლიანი პროცესი - კონცეფციის შემუშავება, „განხილვა“, დამტკიცება და შემდგომ საკანონმდებლო ცვლილებებში ასახვა, ასევე შეცვლილ კანონმდებლობაზე დაყრდნობით სადავო დადგენილების მიღება, იყო თანაბრად ნაკლოვანი, გაუმჭვირვალე, არაინკლუზიური და წარიმართა არაგონივრულად, არარაციონალურად, გაუმართლებლად მჭიდრო ვადებში.

„უმაღლესი განათლების სისტემის რეფორმის ეროვნული კონცეფციის“ პრეზენტაცია გაკეთდა 2025 წლის 16 ოქტომბერს, 1 დეკემბერს კი მოხდა მისი დამტკიცება (საქართველოს მთავრობის მიერ). კონცეფციის არც შემუშავების, არც პრეზენტაციიდან დამტკიცებამდე პერიოდში მისი განხილვის პროცესში სახელმწიფომ არ უზრუნველყო მოქმედი კანონმდებლობით გათვალისწინებული, ასევე ბოლონიის პროცესის ფარგლებში განსაზღვრული პრინციპების დაცვა. კერძოდ: „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის მე-2 პუნქტის “ზ” ქვეპუნქტის მიხედვით, სახელმწიფო უზრუნველყოფს „უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების აკადემიური პერსონალის, სამეცნიერო პერსონალისა და სტუდენტთა მონაწილეობას გადაწყვეტილების მიღებისა და მისი შესრულების კონტროლის პროცესში“. ამასთან, უმაღლესი განათლების ევროპული სივრცის (EHEA) 2024 წლის მინისტერიალზე მიღებულ კომუნიკეში (ტირანას კომუნიკე, 2024), კიდევ ერთხელ არის ხაზი გასმულიწევრი ქვეყნებისა და პასუხისმგებელი პირების ვალდებულებაზე, უზრუნველყონ პირობები უმაღლესი განათლების ინსტიტუციურ და სისტემურ მართვასა და განვითარებასთან დაკავშირებულ საკითხებში სტუდენტებისა და პერსონალის არსებითი ჩართულობისთვის.

ერთი მხრივ, ე.წ. რეფორმის სამთავრობო კომისია[56] არ იყო დაკომპლექტებული სათანადო კომპეტენციის მქონე პირებით, ხოლო, მეორე მხრივ, პროცესში არანაირი ფორმით არ იყვნენ ჩართულები შესაბამისი ცოდნის და გამოცდილების მქონე პირები, დაინტერესებული მხარეები, აკადემიის წარმომადგენლები. არც ერთ რელევანურ აქტორთან არ შემდგარა არსებითი, შინაარსობრივად დატვირთული კონსულტაცია. აღნიშნულ გარემოებას ადასტურებს „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ საქართველოს კანონის პროექტზე (234/2-XIმპ, 03.12.2025) განმარტებითი ბარათი, რომლის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად, კანონპროექტის შემუშავებაში მონაწილეობა არ მიუღიათ სახელმწიფო, არასახელმწიფო ან/და საერთაშორისო ორგანიზაციებს/დაწესებულებებს, ექსპერტებს, სამუშაო ჯგუფს, შესაბამისად, პროექტი არ ეფუძნება მათთან კონსულტაციებს, მათ შეფასებებს, დასკვნებს.

როგორც ცნობილია, კონცეფციის განხილვა მხოლოდ პრემიერ-მინისტრისა და საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრის უნივერსიტეტების რექტორებთან სამი დახურული შეხვედრით შემოიფარგლა (რაც თავისთავად გამორიცხავს აკადემიური საზოგადოების - სტუდენტებისა და აკადემიური პერსონალის - არსებით ჩართულობასა და მსჯელობას უმაღლესი განათლების სისტემის ცვლილებასთან დაკავშირებით). ეს შეხვედრები იყო სიმბოლური ხასიათის - შეხვედრები შეხვედრებისთვის, რათა ფორმალურად შეექმნათ პროცესის გამჭვირვალობის იმიტაცია. ისინი ძირითადად დაეთმო რექტორებისთვის კონცეფციის თაობაზე იგივე ინფორმაციის მიწოდებას, რაც საჯაროდ გაკეთდა კონცეფციის პრეზენტაციისას, მათი ფაქტის წინაშე დაყენებას. ეს არ იყო სამუშაო შეხვედრები, სადაც ვინმეს აინტერესებდა კონცეფციის კრიტიკული ანალიზის მოსმენა, პრობლემებზე ფოკუსირებული დისკუსია და, მით უფრო, კონტრარგუმენტების გაიზარება. მეტიც, მიუხედავად საჯარო დაპირებისა, რომ „ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტის“ მიზნის ფარგლებში თავად უნივერსიტეტებთან მჭიდრო თანამშრომლობით გადაწყდებოდა რომელი ფაკულტეტი რომელ უნივერსიტეტში დარჩებოდა, საჯარო განცხადებიდან 3 დღეში განათლების მინისტრმა გამოაცხადა, რომ, მაგალითად, იურიდიული ფაკულტეტი იქნებოდა მხოლოდ თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამართლის სკოლას, აფხაზეთის უნივერსიტეტის და ტექნიკური უნივერსიტეტის იურიდიულ ფაკულტეტებზე მომდევნო წლიდან მიღება აღარ განხორციელდებოდა. ეს პროცესი ზუსტად ასეთივე ხელწერით გაგრძელდა - უნივერსიტეტების ავტონომიასთან და აკადემიურ თავისუფლებასთან უშუალოდ, პირდაპირ დაკავშირებულ საკითხებზე უნივერსიტეტებთან „კონსულტაციები“ ფორმალურად გაიმართა ამ საკითხების გადაწყვეტის შემდეგ, ამასთან, პასუხისმგებელი პირების საჯარო განცხადებების ფონზე, რომ „მიღებული გადაწყვეტილებები არ გადაიხედება“. ამის საუკეთესო მტკიცებულებას წარმოადგენს საქართველოს მთავრობის 2026 წლის 12 თებერვლის N55 დადგენილება „2026-2027სასწავლო წლისათვის სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით, ერთიანი ეროვნული გამოცდებით/სამაგისტრო გამოცდებით და ერთიანი ეროვნული გამოცდების/სამაგისტრო გამოცდების გავლის გარეშე მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის დამტკიცების შესახებ“ (რომელსაც ასევე ვასაჩივრებთ), რომლითაც მთავრობამ ისე განსაზღვრა იმ საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი (და მისაღები სტუდენტების რაოდენობა), რომლის განხორციელების უფლებაც ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს ექნება, რომ უშუალოდ უნივერსიტეტთან არ შემდგარა არც ერთი სათანადო, საკითხის სიღრმისეულ, შინაარსობრივ განხილვაზე ორიენტირებული სამუშაო შეხვედრა.

ბუნებრივია, ასეთმა მიდგომამ კიდევ უფრო საფუძვლიანი გახადა ეჭვი, რომ ფაკულტეტების/სკოლების „გადანაწილების“/გაუქმების საკითხი უკვე ისედაც გადაწყვეტილი იყო (კონცეფციაზე მუშაობის დაწყებამდეც) და არავინ აპირებდა უშუალოდ უნივერსიტეტებთან შესაბამისი კონსულტაციების გზით საკითხის გადაწყვეტას.

გარდა იმისა, რომ კონცეფციის შემუშავების და განხილვის პროცესში არ იყო უზრუნველყოფილი აკადემიური საზოგადოების ჩართულობა, კრიტიკული საკითხია ისიც, რომ კონცეფცია წარმოადგინეს ემპირიული დიაგნოსტიკური საფუძვლისა და ანალიტიკური დასაბუთების გარეშე. არ არის ხელმისაწვდომი არანაირი ინფორმაცია კონცეფციის (და შემდგომ საკანონმდებლო ცვლილებების) ანალიტიკური საფუძვლების, მტკიცებულებების ან პოტენციური რისკების შესახებ. უცნობია, რა კვლევები გამოიყენა კომისიამ კონცეფციის შემუშავებისას, ან საერთოდ ჩატარდა კი რაიმე კვლევა? თუ კი - როდის, ვის მიერ და რა შინაარსის? მაშასადამე, არ არსებობს ინფორმაცია, რა ცოდნას დაეყრდნო კომისია სწორედ ასეთი შინაარსის კონცეფციის გარდაუვლად შემოღების აუცილებლობამდე მისასვლელად. აღნიშნულ პრობლემას ადასტურებს „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში ცვლილების შეტანის თაობაზე“ საქართველოს კანონის პროექტის (234/2-XIმპ, 03.12.2025) განმარტებითი ბარათიც, რომელსაც ასევე არ ახლავს სათანადო ანალიზი და დასაბუთება.

კონცეფციის დამტკიცებიდან 10 დღის შემდეგ პარლამენტმა დაჩქარებული წესით, 2 დღეში მიიღო კონცეფციით გათვალისწინებული ცვლილებების ამსახველი საკანონმდებლო პაკეტი: პირველი მოსმენით - 9 დეკემბერს, მეორე და მესამე მოსმენებით - 10 დეკემბერს.

ასეთი კომპლექსური, ძირეული ცვლილებების უზრუნველსაყოფად საკანონმდებლო პროცესის დაჩქარებული წესით წარმართვამ დამატებით ხელყო კანონშემოქმედების დემოკრატიული პრინციპები. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დამკვიდრებული პრაქტიკით, საკითხის პარლამენტის მიერ კანონმდებლობით მოწესრიგებისას აქტის მიღება უნდა მოხდეს გამჭვირვალე პროცედურების საფუძველზე, „რაც უზრუნველყოფს პროცედურული დემოკრატიის რეალიზებას და ამცირებს უფლებაში დაუსაბუთებლად ჩარევის რისკებს. ... იმისათვის, რათა სამართალმა ეფექტიანად შეასრულოს თავისუფლების დაცვის ფუნქცია, აუცილებელია, მისი წარმოშობა/განვითარება ხდებოდეს გადაწყვეტილებების მიღების დემოკრატიული პროცედურით.“^[57] „საქართველოს პარლამენტი არის ის კონსტიტუციური ორგანო, რომელიც საკითხს წყვეტს გამჭვირვალე საკანონმდებლო პროცესის საფუძველზე, პოლიტიკური დებატების შედეგად, რაც საფუძველშივე ქმნის დამატებით ფილტრს უფლებაში გაუმართლებლად ჩარევის რისკების შესამცირებლად. დემოკრატიული ლეგიტიმაცია მიიღწევა სწორედ კომპლექსური საპარლამენტო პროცედურებით, გამჭვირვალე გადაწყვეტილების მიღების გზით, ინტერესთა დაბალანსების, პოლიტიკური უმრავლესობისა და უმცირესობების თანამონაწილეობის საფუძველზე. მსგავსი წესით აქტის მიღება შესაძლებლობას აძლევს ყველა დაინტერესებულ მხარეს მონაწილეობა მიიღონ პოლიტიკური ნების ფორმირებაში, რათა თავიდან იქნეს აცილებული უმრავლესობის თვითნებური ქმედება. ცხადია, ამგვარი პროცედურა არ უზრუნველყოფს კონსტიტუციური უფლებების დარღვევის სრულფასოვან პრევენციას, თუმცა, უდავოდ, მნიშვნელოვნად ამცირებს ძალაუფლების თვითნებურად გამოყენების შესაძლებლობას, უზრუნველყოფს მიღებული აქტის მიმართ მეტ ლეგიტიმაციას და სანდოობას“.^[58]

გასაჩივრებული საკანონმდებლო ცვლილებების მიღება განხორციელდა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ დადგენილი სტანდარტების უგულვებელყოფით. კერძოდ: როგორც აღინიშნა, ცვლილებათა პაკეტი მიღებულ იქნა გაუმჭვირვალე პროცედურებით, მის შემუშავებასა და განხილვაში არ იყვნენ ჩართულნი რელევანტური აქტორები, დარგის სპეციალისტები, თავად ის სუბიექტები, ვისაც ცვლილებები ეხებათ. ამასთან, პარლამენტში „განხილვა“ წარიმართა 2 დღის განმავლობაში, რამაც გამორიცხა კანონპროექტზე დეტალური, შინაარსობრივი მსჯელობა, შესაბამისად, დემოკრატიული ანგარიშვალდებულება.

ასეთი არაჯეროვანი კანონშემოქმედებითი პრაქტიკა ეწინააღმდეგება საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის სულისკვეთებასაც. კერძოდ, საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 113-ე მუხლის (კანონის დაჩქარებული წესით განხილვა და მიღება) პირველი პუნქტის თანახმად: „კანონპროექტი დაჩქარებული წესით განიხილება იმ შემთხვევაში, თუ იგი ითვალისწინებს მხოლოდ კანონში ცვლილების შეტანას“. მართალია, მოცემულ შემთხვევაში, „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონში მოხდა ცვლილებების შეტანა, რაც ფორმალურად არ გამორიცხავს კანონპროექტის დაჩქარებული წესით განხილვის შესაძლებლობას, თუმცა, თუ გავითვალისწინებთ, რა მასშტაბის ცვლილებებზეა საუბარი, კერძოდ კი რეგულაციებზე, რომლებიც კონცეპტუალურად და ფაქტობრივად სრულად ცვლის უმაღლესი განათლების არსებულ სისტემას, ქმნის თვისებრივად ახალ მოდელს, თავისი არსით, ასეთი კანონპროექტი არ შეიძლება ჩაითვალოს „ცვლილებების თაობაზე კანონპროექტად“ კანონის დაჩქარებული წესით მიღების მიზნებისთვის. ამ თვალსაზრისით, გასათვალისწინებელია, რომ საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 113-ე მუხლის მეორე პუნქტის თანახმად[59], დაჩქარებული წესით კანონპროექტის განხილვა გულისხმობს ერთ კვირაში მისი სამი მოსმენით მიღებას, ამასთან, ერთ დღეში შეიძლება ჩატარდებს მე-2 და მე-3 მოსმენები. ეს გარემოება თავისთავად მიუთითებს, რომ შეუძლებელია და დაუშვებელიც რთული, კომპლექსური საკითხების, მით უფრო, თუ ისინი კონკრეტული სფეროს თავიდან განსხვავებულად მოწესრიგებას გულისხმობს, დაჩქარებული წესით მიღება. რადგან კანონის მიღება არც მხოლოდ ფორმალური პროცედურაა და არც თვითმიზანი, არამედ მისი მიზანი არის სათანადო შინაარსის ხარისხიანი პროდუქტის შექმნა, რომელიც პოტენციური რისკების/შეცდომების გამორიცხვით მიზნობრივად ორიენტრებული იქნება კონკრეტული საკითხების საუკეთესოდ მოწესრიგებაზე.

ცალკე ახსნას საჭიროებს, რატომ იყო აუცილებელი ასეთი ცვლილებების დაჩქარებული წესით მიღება? რატომ არ შეიძლებოდა ინკლუზიური პროცესის წარმართვა და რისკების მინიმიზებით რეფორმის დაწყება რამოდენიმე წელიწადში? რა არის ასეთი სისწრაფის და გადაუდებლობის მიზეზი?

ამ კითხვებზე დასაბუთებული პასუხი არ არსებობს, მათ შორის, არც კანონპროექტის განმარტებით ბარათში, რომლის „ა.ვ.“ ქვეპუნქტის თანახმად, კანონპროექტის დაჩქარებული წესით განხილვის მიზეზად და შესაბამის „დასაბუთებად“ წარმოდგენილია შემდეგი: „მიზანშეწონილია, კანონპროექტი განხილულ იქნეს დაჩქარებული წესით იმისთვის, რომ განათლების სისტემა გადაეწყოს ახალ მოდელზე, რომელიც ახალი წლიდან ამოქმედდება“. ეს ფრაზა მიუთითებს არა ახალი მოდელის სასწრაფოდ დანერგვის/ამოქმედების უალტერნატივო, უპირობო საჭიროების, გარდაუვალობის დასაბუთებაზე, არამედ თვითმიზანზე - განათლების სისტემის ახალი მოდელი ამოქმედდეს ახალი წლიდან.

ზემოთ აღწერილი პროცესი ეწინააღმდეგება როგორც საქართველოს კონსტიტუციის ფუძემდებლურ პრინციპებს და მოქმედ კანონმდებლობას, ისე - საქართველოს მიერ ნაკისრ საერთაშორისო ვალდებულებებს ამ სფეროში, კერძოდ, EHEA-ს პრინციპებს, შესაბამისად, საქართველოსა და ევროკავშირს შორის ასოცირების შეთანხმებასაც, რადგან შეთანხმების 359-ე მუხლი სწორედ ბოლონიის პროცესის პრინციპებთან ჰარმონიზაციას გულისხმობს.

ვინაიდან ე.წ. რეფორმა მოიცავს საგანმანათლებლო პოლიტიკის მარეგულირებელ საკანონმდებლო აქტებში ფუნდამენტურ ცვლილებებს, რომელთაც მნიშვნელოვანი ფისკალური, ინსტიტუციური, ადმინისტრაციული და სოციალური გავლენა ექნებათ, ასევე ვინაიდან განათლების სფეროსთან დაკავშირებული საკითხები კავშირშია საქართველოს მიერ ასოცირების შეთანხმებით აღებულ ვალდებულებებთან, საჭირო იყო დაგეგმილი ცვლილებების შესახებ კანონპროექტის მომზადებამდე რეგულირების გავლენის შეფასების დოკუმენტის მომზადება. RIA-ს დოკუმენტის მომზადება და ამ პროცესთან დაკავშირებული ნაბიჯების გავლა, ღია და საჯარო კონსულტაციები დაინტერესებულ მხარეებსა და ექსპერტებთან და სათანადო ხარისხის სამაგიდო კვლევა, მონაცემთა შეგროვება და მტკიცებულებებად წარმოდგენა, იყო ის აუცილებელი და მინიმალური სტანდარტი, რომელიც უნდა ყოფილიყო დაკმაყოფილებული ასეთი მასშტაბური ცვლილებების დაგეგმვისას.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, უმაღლესი განათლების სისტემის ე.წ. რეფორმაზე ორიენტირებული მთელი პროცესი, სრულად დაცლილი, გამოფიტული პროფესიული ჩართულობისგან, კვალიფიციური აზრისგან, კვლევებისგან, დებატებისგან, აშიშვლებს მის რეალურ მიზეზებს და მიზნებს. ბუნებრივია, სახელმწფოს პოზიტიური ვალდებულებაა ხარისხიან უმაღლეს განათლებაზე ხელმისაწვდომობის ხელშეწყობა. ამიტომ ამ სფეროში ცვლილებები და თუნდაც ძირეული რეფორმები არა თუ არ უნდა გამოირიცხოს, არამედ ზოგჯერ შესაძლოა, უპირობო და სასიცოცხლო აუცილებლობას წარმოადგენდეს. თუმცა, ასეთი მასშტაბის ცვლილებების გაუმჭვირვალედ, შესაბამისი კვლევების, დარგის სპეციალისტების და რაც მთავარია, თავად უნივერსიტეტის (მისი ადმინისტრაციის, პროფესორ-მასწავლებლების და სტუდენტების) სათანადო, კომპეტენტური ჩართულობის, აკადემიური საზოგადოების ნამდვილი მონაწილეობის გარეშე, მათი ნების იგნორირებით, კრიტიკულად მჭიდრო ვადებში გაუმართლებლად ფორსირებულად განხორციელება შეუძლებელია, ორიენტირებული იყოს უმაღლესი განათლების ხარისხის გაუმჯობესებაზე, მეტიც, გარდაუვლად გამოიწვევს შეუქცევად, გამოუსწორებელ ზიანს უმაღლესი განათლების სისტემისთვის.

იმავდროულად, უნდა აღინიშნოს, რომ მოცემულ შემთხვევაში არაჯეროვანი საკანონმდებლო პროცესი არ არის კონსტიტუციის მხოლოდ ფორმალური მოთხოვნის უგულვებელყოფა, არამედ ეწინააღმდეგება უფლების მატერიალურ შინაარსსაც. როგორც აღვნიშნეთ, აკადემიური თავისუფლების და უნივერსიტეტის ავტონომიის კონსტიტუციური გარანტია ეფუძნება აკადემიური საზოგადოების უფლებას, არსებითი მონაწილეობა მიიღონ უმაღლესი განათლების ფორმირებასა და სისტემურ ცვლილებებში. ამიტომ უნივერსიტეტის ნების აბსოლუტური იგნორირება და მისი სახელმწიფოს ნებით სრულად ჩანაცვლება ეწინააღმდეგება უნივერსიტეტის ავტონომიის ბირთვს და ლახავს აკადემიური საზოგადოების ღირსებას.

2.2. სადავო ნორმების მატერიალური შინაარსის არათავსებადობა საქართველოს კონსტიტუციის 27-ე მუხლის მე-3 პუნქტთან

სადავო ნორმები თემატურად ეხება ორ ძირითად საკითხს:

ა)საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილებას, სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას განუსაზღვროს იმ საგანმანათლებლო პროგრამების ჩამონათვალი, რომლის განხორციელების უფლებაც ექნება.

ბ)საქართველოს მთავრობის უფლებამოსილებას, დაამტკიცოს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში ერთიანი ეროვნული გამოცდებით/სამაგისტრო გამოცდებით და ერთიანი ეროვნული გამოცდების/სამაგისტრო გამოცდების გავლის გარეშე მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობა უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების (კურიკულუმების) მიხედვით.

თითოეულ საკითხთან დაკავშირებული ნორმების კონსტიტუციურობას ცალ-ცალკე შევაფასებთ.

2.2.1. უმაღლესი სახელმწიფო საგანმანათლებლო დაწესებულებისთვის საგანმანათლებლო პროგრამების მთავრობის მიერ განსაზღვრა

სადავო ნორმები: „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის „დ“ ქვეპუნქტი, მე-10 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი, მე-10 მუხლის მეორე პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი, მე-10¹ მუხლის „ა“ ქვეპუნქტი, საქართველოს მთავრობის 2026 წლის 12 თებერვლის N55 დადგენილების პირველი მუხლის „ა“ და „ბ“ ქვეპუნქტები (დასახელებული ნორმების გასაჩივრებული ნორმატიული შინაარსები).

სადავო ნორმების მიხედვით, სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას, მათ შორის, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტს, არ აქვს უფლება, თავად განსაზღვროს სასწავლო, კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობის ძირითადი მიმართულებები, დაგეგმოს და განახორციელოს საგანმანათლებლო პროგრამები მისი მისიიდან, მიზნებიდან, სტრატეგიული განვითარების პოლიტიკიდან, რესურსებიდან (აკადემიური, ინტელექტუალური, ადმინისტრაციული, მატერიალური) გამომდინარე. ის უპირობოდ შეზღუდულია ვალდებულებით, მხოლოდ მთავრობის მიერ განსაზღვრული საგანმანათლებლო პროგრამების ფარგლებში შეიმუშაოს და დაამტკიცოს სასწავლო, კვლევითი და შემოქმედებითი საქმიანობის ძირითად მიმართულებები, განახორციელოს საგანმანათლებლო და სამეცნიერო-კვლევითი საქმიანობა. მაშასადამე, აღნიშნულ საკითხებს ცენტრალიზებულად წყვეტს საქართველოს მთავრობა. იმავდროულად, სადავო ნორმები გულისხმობს არა მხოლოდ იმას, რომ უნივერსიტეტი სამომავლოდ ვერ შექმნის, დაგეგმავს ახალ პროგრამებს მისი შესაძლებლობებიდან, ინტერესებიდან და მზაობიდან გამომდინარე, არამედ ის კარგავს მოქმედი, ფუნქციონირებადი პროგრამების შენარჩუნების და შემდგომი განვითარების უფლებას. მეტიც, უპრეცედენტო ჩარევას წარმოადგენს ცვლილება, რომლის მიხედვით, მთავრობა განსაზღვრავს არა მხოლოდ სასწავლო მიმართულებებს, არამედ საგანმანათლებლო კურიკულუმებსაც.

სადავო ნორმები იწვევს ჩარევას უნივერსიტეტის ინსტიტუციურ აკადემიურ ავტონომიაში და პროფესორ-მასწავლებლების აკადემიურ თავისუფლებაში.

„რა ასწავლოს და როგორ“ უნივერსიტეტის ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლების ერთ-ერთი ცენტრალური ელემენტია. ის მოიცავს, მათ შორის, უნივერსიტეტის უფლებას, დამოუკიდებლად განსაზღვროს თავისი სამეცნიერო-აკადემიური პროფილი. შესაბამისად, გულისხმობს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების მიერ საგანმანათლებლო პროგრამების ამოქმედების, მათი შინაარსის განსაზღვრის, განხორციელების და გაუქმების უფლებამოსილებას.

იმავდროულად, სადავო ნორმები იწვევს რა პროფესიული ინსტიტუციური საფუძვლების გაუქმებას, წარმოადგენს პროფესორ-მასწავლებელთა აკადემიურ თავისუფლებაში ჩარევას. კერძოდ: უკრძალავს მათ კონკრეტულ სახელმწიფო უნივერსიტეტში, სადაც ისინი არიან დასაქმებულნი, სწავლებისა და კვლევის განხორციელებას, საფრთხეს უქმნის სამეცნიერო-აკადემიურ კონკურენციას და ამ გზით მათ პროფესიულ განვითარებას.

ზოგადად, ფაკულტეტების/სკოლების, პროგრამების არსის და სტრუქტურის განსაზღვრა წარმოადგენს თავისუფალი მეცნიერების ინსტიტუციურ წინაპირობას. გარდა ამისა, აკადემიური პლურალიზმი, როგორც განათლების და მეცნიერების განვითარების სასიცოცხლო წინაპირობა, აკადემიური თავისუფლების საფუძველია[60].

სასარჩელო მოთხოვნის მიზნებისთვის ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციურ ფარგლებს განვიხილავთ მხოლოდ მოქმედი სახელმწიფო უნივერსიტეტებისთვის. მათი მდგომარეობა თვისობრივად განსხვავდება სახელმწიფოს მიერ ახალი უნივერსიტეტის დაფუძნების პროცესში მისთვის საგანმანათლებლო პროგრამების განსაზღვრის შემთხვევისგან (თუმცა, ბუნებრივია, ესეც შეიძლება იყოს შეფასებადი უნივერსიტეტის ავტონომიის კონსტიტუციურ გარანტიასთან თავსებადობის თვალსაზრისით). ჩვენს შემთხვევაში, როგორც არაერთხელ აღვნიშნეთ, მთავრობა სახელმწიფო უნივერსიტეტს ფაქტობრივად უუქმებს საგანმანათლებლო პროგრამებს, რომლებსაც უნივერსიტეტი წლების განმავლობაში ახორციელებდა და ავითარებდა საკუთარი ავტონომიის ბაზაზე (ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის შემთხვევაში ძალიან წარმატებულად), ამასთან, სამომავლოდაც უკრძალავს ახალი პროგრამების დანერგვის შესაძლებლობას.

ჩარევის კონსტიტუციურ-სამართლებრივი გამართლება:

უნივერსიტეტის ავტონომიასა და აკადემიურ თავისუფლებაში სახელმწიფოს ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ კონსტიტუციური სტანდარტის მიხედვით - სათანადო ლეგიტიმური მიზნების მისაღწევად თანაზომიერების პრინციპის დაცვით.

ლეგიტიმური მიზანი:

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დადგენილი პრაქტიკის თანახმად, იმისათვის, რათა გასაჩივრებული რეგულაცია შეესაბამებოდეს თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნებს, უპირველეს ყოვლისა, აუცილებელია, იგი ემსახურებოდეს ღირებული საჯარო ლეგიტიმური მიზნის მიღწევას. „ლეგიტიმური მიზნის არარსებობის პირობებში, ადამიანის უფლებაში ნებისმიერი ჩარევა თვითნებურ ხასიათს ატარებს და უფლების შეზღუდვა საფუძველშივე გაუმართლებელი, არაკონსტიტუციურია“[61].

განათლების უფლება და მასთან დაკავშირებული კონსტიტუციური გარანტიები მკაცრად ზღუდავს ხელისუფლებას, ამ სფეროში ნებისმიერი რეგულირება (შეზღუდვები) უპირობოდ დაუკავშიროს თავად განათლების უკეთეს პერსპექტივებს - განათლების ხარისხის ზრდას, მის ხელმისაწვდომობას ყველა დაინტერესებული პირისთვის, მეცნიერების განვითარებას. უმაღლესი განათლების უფლების უშუალო, მთავარი მომხმარებლები არიან - აბიტურიენტები, სტუდენტები, უნივერსიტეტები, აკადემიური პერსონალი, მეცნიერები, მკვლევარები. ამიტომ სახელმწიფო უმაღლესი განათლების სფეროს რეგულირებისას შეზღუდულია სწორედ ზემოაღნიშნული აქტორების ინტერესების და საჭიროებების დაკმაყოფილების ვალდებულებით.

შესაბამისად, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციურ გარანტიაში ჩარევის გასამართლებლად სათანადო კონსტიტუციური მნიშვნელობის მქონე ლეგიტიმური მიზნები შეიძლება იყოს: ა)უმაღლესი განათლების ხარისხის ზრდა, განვითარება, თანამედროვე სტანდარტებთან თავსებადობის უზრუნველყოფა; ბ)თანასწორობის კონსტიტუციური პრინციპის, როგორც განათლებაზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის გარანტიის დაცვა; გ)საქმიანობის (სამუშაოს არჩევის) თავისუფლების ხელმისაწვდომობის ხელშეწყობა. უმაღლესი განათლება მჭიდროდ არის დაკავშირებული პროფესიის არჩევის თავისუფლებასთან, ის, როგორც წესი, წარმოადგენს პროფესიულ საქმიანობაში შესვლამდე მოსამზადებელ საფეხურს. შესაბამისად, აკადემიურმა სწავლებამ შესაძლებელი და რეალისტური უნდა გახადოს სამომავლოდ სტუდენტის, მისი მიზნების და უნარების შესაბამისად, დასაქმების პერსპექტივა[62].

მოცემულ შემთხვევაში, სადავო ნორმების შემოღების ლეგიტიმურ მიზნად, კანონპროექტის განმარტებითი ბარათის მიხედვით, დასახელებულია უმაღლესი განათლების ხარისხის ზრდის უზრუნველყოფა. კერძოდ, განმარტებით ბარათში ვკითხულობთ:„უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების მნიშვნელოვან ნაწილს არ გააჩნია მაღალი ხარისხის საგანმანათლებლო პროგრამები, ხოლო სამეცნიერო კვლევებისა და აკადემიური დისკუსიების მოცულობა განსაკუთრებით მცირეა. ეს გარემოებები ზღუდავს აკადემიური სტადარტების დამკვიდრებას და ინოვაციური პროცესების ინტეგრირებას სასწავლო საქმიანობაში“.შესაბამისად, ცვლილებების მიზანი არის აღნიშნული ვითარების გამოსწორება - საგანმანათლებლო პროგრამების „მაღალი ხარისხის“ უზრუნველყოფა, სამეცნიერო კვლევებისა და აკადემიური დისკუსიების მოცულობის გაზრდა, შედეგად, უმაღლეს სასწავლო საქმიანობაში აკადემიური სტანდარტების დამკვიდრება და ინოვაციური პროცესების ინტეგრირება.

ლეგიტიმურ მიზანთან დაკავშირებით, აუცილებლად მიგვაჩნია ყურადღების გამახვილება საკითხზე, რომელიც, მართალია, წარმოდგენილი საკანონმდებლო ცვლილებებით პირდაპირ/სახელდებით გათვალისწინებული არ არის, თუმცა რეალურად გულისხმობს და ემსახურება უმაღლესი განათლების რეფორმის ეროვნული კონცეფციით გათვალისწინებულ და გაცხადებულ ამოცანებს. კერძოდ: წარმოდგენილი ცვლილებები ფაქტობრივად იწვევს „ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტის“ პრინციპის დანერგვას - პროგრამების, ფაკულტეტების/სკოლების გადანაწილებას ამ პრინციპით, რაზეც არაერთგზის და არაორაზროვნად ისაუბრეს კონცეფციის ავტორებმა და მის რეალიზაციაზე პასუხისმგებელმა პირება (პრემიერ-მინისტრმა, განათლების მინისტრმა, მისმა მოადგილემ). მათი პოზიციის თანახმად, თბილისში სხვადასხვა სახელმწიფო უნივერსიტეტებში მოქმედი ფაკულტეტები უნდა გადანაწილდეს კონკრეტულ უნივერსიტეტებზე, არსებითად, მათი „ტრადიციული პროფილისა და ისტორიული გამოცდილების“ გათვალისწინებით.

შესაბამისად, საგანმანათლებლო პროგრამების მთავრობის მიერ ცალმხრივად განსაზღვრის (სადავო ნორმების) პოტენციურ მიზნებად უნდა განვიხილოთ/შევაფასოთ „ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტის“ პრინციპის დანერგვის ფარგლებში დასახელებული მიზეზები/მიზნებიც. კერძოდ, ამ მიდგომის მთავარ მიზნებად კონცეფციის ფარგლებში დასახელდა: ა)მოსახლეობის დეკონცენტრაცია და ეკონომიკის განვითარების ხელშეწყობა; ბ)უმაღლესი განათლების ხარისხის გაუმჯობესება, რომელიც, თავის მხრივ, გულისხმობს: უმაღლესი განათლების ხარისხის მართვის სისტემის დახვეწას (რესურსების რაციონალურ გამოყენებას; ადეკვატური საკადრო პოლიტიკის დანერგვას - მაღალი კვალიფიკაციის აკადემიური პერსონალის რესურსის ოპტიმალურ გამოყენებას, ლექტორებს შორის ფუნქციების სწორ განაწილებას, მათ სათანადო სახელფასო უზრუნველყოფას); უნივერსიტეტებში სწავლების ხარისხის უთანაბრობის პრობლემის აღმოფხვრას. კონცეფციის ავტორთა შეფასებით, საქართველოში მოქმედი უნივერსიტეტები გასცემენ თანაბარი რანგის დიპლომს საქართველოს სახელმწიფოს სახელით, თუმცა, გაცემული განათლების და კვალიფიკაციის ხარისხი, შინაარსობრივი თვალსაზრისით, თვისებრივად არათანაბარია. ამასთან, უმაღლესი განათლების სისტემაში არ არის უზრუნველყოფილი ინფრასტრუქტურული და საკადრო რესურსის ოპტიმალური გამოყენება. კერძოდ, ერთ ქალაქში მოქმედ რამდენიმე სახელმწიფო უნივერსიტეტში დუბლირებულია ფაკულტეტები, რაც პრაქტიკაში იწვევს არა მხოლოდ რესურსების არაოპტიმალურ და არათანაბარ განაწილებას, არამედ ქმნის იმ პრობლემასაც, რომ თანამედროვე სტანდარტების კვალიფიკაციის მქონე აკადემიური პერსონალით სრულად არცერთი სახელმწიფო უნივერსიტეტი არ არის უზრუნველყოფილი.

განვიხილოთ ამ მიზნების ლეგიტიმურობა ცალ-ცალკე:

ა)უმაღლესი განათლების ხარისხის ზრდის უზრუნველყოფა

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ზოგადად, განათლების ხარისხის გაუმჯობესება ლეგიტიმური ინტერესია. ხელისუფლებას აქვს პოზიტიური ვალდებულება, შესაძლებელი გახადოს ხარისხიანი განათლების ხელმისაწვდომობა ყველა მსურველისთვის. ამ ამოცანის ფარგლებში, მან შეიძლება დააწესოს მიზანმიმართული რეგულაციები, რომლებიც უზრუნველყოფს განათლების როგორც თანაბარი ხელმისაწვდომობის, ისე ხარისხის ამაღლების, თანამედროვე მოთხოვნებთან ადეკვატურობის მონიტორინგს.

მიუხედავად იმისა, რომ უმაღლესი განათლების ხარისხი საქართველოში არსებითად საჭიროებს გაუმჯობესებას და ეს მუდმივი, პერმანენტული საზრუნავი უნდა იყოს, ჩვენი შეფასებით, ის მოცემული საკანონმდებლო ცვლილებების რეალური მიზანი არ არის, არამედ დასახელებულია/გამოყენებულია სიმულაციურად, რათა შეინიღბოს ნამდვილი მიზნები: განათლების სისტემის მკაცრი, ცენტრალიზებული და იდიოლოგიზირებული კონტროლის დანერგვა; ხელისუფლებისადმი „არალოიალურად განწყობილი“ უნივერსიტეტებისთვის (პროფესორ-მასწავლებლებისთვის, სტუდენტებისთვის) „ჭკუის სწავლება“, მათი ეფექტურად დასუსტება, ფაქტობრივად კი არსებული სახით გაუქმება; ამ გზით, განსხვავებული და თავისუფალი აზრის კერების ამოქოლვა; კვლევითი ინფრასტრუქტურის ბიზნეს ინტერესებში გამოყენება, დედაქალაქის საუკეთესო და ბიზნესისთვის ყველაზე მიმზიდველ ადგილებზე/რაიონებში უნივერსიტეტების კამპუსების გაყიდვა კომერციული ინტერესების დასაკმაყოფილებლად.

განათლების ხარისხის ზრდის ლეგიტიმურ მიზნად ხელოვნურად, რეალური ზრახვების გადასაფარად, დასახელებაზე ყველაზე კარგად მეტყველებს თავად ის გზა, რომელიც ამ მიზნის მისაღწევად არის შერჩეული - საგანმანათლებლო პროგრამების მთავრობის მიერ განსაზღვრა „ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტი“ პრინციპზე დაყრდნობით, რაც არათუ ხელს ვერ შეუწყობს განათლების ხარისხის გაუმჯობესებას, არამედ აბსოლუტურად გამორიცხავს ამ პერსპექტივას, მეტიც, შეუქცევად ზიანს მიაყენებს მას.

ყურადღებას გავამახვილებთ, ამ თვალსაზრისით, ძირითად არგუმენტებზე:

1. კონკრეტული უფლების შეზღუდვის გასამართლებლად საპირწონე ინტერესის/მიზნის ლეგიტიმურობას ვერ განაპირობებს მისი მხოლოდ ჰიპოტეტურად არსებობა და ლეგიტიმური ჟღერადობა, არამედ აუცილებელია იმის დემონსტრირება, რომ კონკრეტული კონსტიტუციური უფლებით სარგებლობა მას (მიზანს) გარდაუვლად უქმნის საფრთხეს. კონსტიტუცია ითხოვს არა აბსტრაქტულად, ამა თუ იმ საჯარო ინტერესის დაცვის მოტივით, უფლებების სავალდებულო შეზღუდვას, არამედ ითვალისწინებს შეზღუდვის შესაძლებლობას მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს ინტერესები რეალურად საფრთხის წინაშეა და გარდაუვლად მოითხოვს დაცვას. კანონმდებლისადმი წაყენებული ასეთი მოთხოვნა გამომდინარეობს იმ სამართლებრივი ლოგიკიდან, რომ უფლებაში ჩარევა მხოლოდ მაშინ უზრუნველყოფს კონსტიტუციით გათვალისწინებული ამა თუ იმ მიზნის მიღწევას, დაცვას, თუ უფლების შეუზღუდავად განხორციელებას შეუძლია ზიანი მიაყენოს შესაბამის ინტერესს. თუ ასეთი ზიანი ჰიპოთეტურია ან მით უფრო, გამორიცხულია, მაშინ, არც ამ ინტერესების დაცვის რეალური საჭიროება არსებობს და უფლებაში ნებისმიერი ინტენსივობით ჩარევაც უსაფუძვლო, თვითმიზნური ხდება, შესაბამისად, იწვევს მის დარღვევას. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ არაერთხელ მიუთითა ასეთი გარემოების გათვალისწინების აუცილებლობაზე: „საჯარო ინტერესის არსებობა... არ არის საკმარისი უფლებაში ჩარევის გამართლებისთვის. თვალსაჩინო უნდა იყოს ამ საჯარო ინტერესის დაცვის აუცილებლობა. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, კანონმდებლობა ადეკვატური მექანიზმებით უნდა ქმნიდეს ისეთ ვითარებას, რომ საჯარო ინტერესების მისაღწევად უფლებაში ჩარევა ხდებოდეს მხოლოდ რეალური აუცილებლობის შემთხვევაში“[63].

სადავო ნორმების პრაქტიკული შინაარსი გულისხმობს, უმაღლესი განათლების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნით, სახელმწიფო უნივერსიტეტისთვის იმ პროგრამების გაუქმებას, რომელთა, უმაღლესი განათლების ხარისხის გაუმჯობესებაზე ორიენტირებულ, სახელმწიფოს მიერვე დადგენილ სტანდარტებთან სრული თავსებადობა თავად სახელმწიფოს აქვს დადასტურებული. ეს გარემოება თავისთავად კითხვის ნიშნის ქვეშ აყენებს, მეტიც, გამორიცხავს სახელმწიფო უნივერსიტეტში მოქმედი საგანმანათლებლო პროგრამების არსებული მოდელით უმაღლესი განათლების ხარისხისთვის საფრთხის შექმნას, შესაბამისად, მისი დაცვის საჭიროებას უნივერსიტეტების მიერ საგანმანათლებო პროგრამების განხორციელების უფლებაში ჩარევის გზით.

ზოგადად, განათლებისხარისხის როგორც მონიტორინგი, ისე მის ამაღლებაზე/გაუმჯობესებაზე ზრუნვა ობიექტურად შესაძლებელია მხოლოდ ხარისხობრივი კრიტერიუმებით ველის შესწავლით/გაანალიზებით და არა მექანიკურ, ხელოვნურ, შინაარსზე არდაფუძნებულ კრიტერიუმებზე დაყრდნობით.

თანამედროვე განათლების ხარისხის უზრუნველყოფის სისტემა, მათ შორის, ავტორიზაციისა და აკრედიტაციის პროცედურები და სტანდარტები, ერთი მხრივ, უნივერსიტეტისთვის უზრუნველყოფს შესაძლებლობას, საკუთარი მისიიდან, კვლევის პრიორიტეტებიდან, აკადემიური და მატერიალური რესურსებისა და სტრატეგიული განვითარების ხედვიდან გამომდინარე, განავითაროს საგანმანათლებლო პროგრამები და დაგეგმოს კვლევა, ხოლო, მეორე მხრივ, ამოწმებს უნივერსიტეტის საქმიანობის განათლების ხარისხის სახელმწიფოს მიერ დადგენილ სტანდარტებთან თავსებადობას. საქართველოს მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით, ხელისუფლების მხრიდან უმაღლესი განათლების რეგულირების და უნივერსიტეტების მიზნობრივი, ხარისხზე ორიენტირებული ქმედითობის უზრუნველყოფაზეა მიმართული სწორედ ეს მთავარი ინსტრუმენტები - უნივერსიტეტის ავტორიზაცია და აკრედიტაცია.

„განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად: „განათლების ხარისხის განვითარების ხელშეწყობის გარე მექანიზმებია ავტორიზაცია და აკრედიტაცია“. ისინი წარმოადგენენ ძირითად/საბაზისო მექანიზმებს უნივერსიტეტების მიერ ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების არა თვითნებური, არამედ მიზნობრივი, უმაღლესი განათლების ხარისხის განვითარებაზე ორიენტირებული გამოყენების უზრუნველსაყოფად. რეალურად უნივერსიტეტების ავტორიზაცია და აკრედიტაცია და მათ საფუძველზე სახელმწიფოს მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები (რომლებიც, მათ შორის, შეიძლება იწვევდეს უნივერსიტეტის ან მისი ცალკეული პროგრამების ფუნქციონირების გაგრძელების შეუძლებლობას/საქმიანობის შეწყვეტას ან/და დღის წესრიგში აყენებდეს მათი თვისობრივი რეორგანიზაციის საჭიროებას) არის ექსკლუზიური შესაძლებლობები, ხელისუფლება ჩაერიოს უნივერსიტეტის ავტონიმიასა თუ აკადემიურ თავისუფლებაში. იმავდროულად, მათი წარმატებით გავლა გულისხმობს უნივერსიტეტის, მათ შორის, მისი პროგრამების სრულ შესაბამისობას უმაღლესი განათლების პოლიტიკის ფარგლებში სახელმწიფოს მიერ შემუშავებულ/დადგენილ სტანდარტებთან.

ბუნებრივია, ეს ინსტრუმენტებიც უნდა ეფუძნებოდეს გამჭვირვალე, ლეგიტიმურ მიზანზე ორიენტირებულ წესებს და არ უნდა იწვევდეს უფლებაში უსაფუძვლო, თვითნებურ, არაპროპორციულ ჩარევებს. ამიტომ ავტორიზაციის და აკრედიტაციის ფარგლები, კრიტერიუმები, ჩატარების წესი/პროცედურები (მათი ცალკეული დანაწესები) ასევე პოტენციურად შეფასებადი შეიძლება გახდეს მათი კონსტიტუციურობის თვალსაზრისით. თუმცა, ნებისმიერ შემთხვევაში, დღეს ისინი არის მთავარი ინსტრუმენტები უმაღლესი განათლების ხარისხის პერმანენტული მონიტორინგის და შემდგომი ზრდის, განვითარების უზრუნველსაყოფად.

სარჩელის მიზნებისთვის, მოკლედ აღვწერთ, მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით, ავტორიზაციისა და აკრედიტაციის არსს, მიზნებს, სტანდარტებს, მონიტორინგის ფარგლებს და სამართლებრივ შედეგებს:

„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 56¹ მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად: „ავტორიზაცია არის უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მოპოვების პროცედურა, რომლის მიზანია სახელმწიფოს მიერ აღიარებული განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტის გასაცემად შესაბამისი საქმიანობის განხორციელებისათვის აუცილებელი სტანდარტების დაკმაყოფილების უზრუნველყოფა“. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის და „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-7 მუხლის 2¹ პუნქტის თანახმად კი, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტორიზაციის სტანდარტები ეხება: „ა) უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების მისიას და სტრატეგიულ განვითარებას; ბ) უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ორგანიზაციულ სტრუქტურას და მართვას; გ)საგანმანათლებლო პროგრამებს; დ)უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების პერსონალს; ე)სტუდენტებს და მათი მხარდაჭერის ღონისძიებებს; ვ)კვლევას, განვითარებას ან/და სხვა შემოქმედებით საქმიანობას; ზ)მატერიალურ, საინფორმაციო და ფინანსურ რესურსებს“.

მაშასადამე, ავტორიზაცია არის ხელისუფლების მიერ დადგენილი მექანიზმი უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მოპოვებისთვის და მიზნად ისახავს, სტატუსის მინიჭება მოხდეს მხოლოდ ისეთ შემთხვევაში, როდესაც სტატუსის მაძიებელი აკმაყოფილებს სახელმწიფოს მიერ აღიარებული განათლების დამადასტურებელი დოკუმენტის გასაცემად შესაბამისი საქმიანობის განხორციელებისათვის აუცილებელ სტანდარტებს. იმავდროულად, ასეთ სტანდარტებთან შესაბამისობის დადგენის/უზრუნველყოფის ფარგლებში სახელმწიფო, ავტორიზაციის პროცედურის მეშვეობით, ამოწმებს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მაძიებლის პოტენციურ საქმიანობას სრულად: მის მისიას, სტრატეგიული განვითარების გეგმას, ორგანიზაციულ სტრუქტურას და მართვის წესებს, საგანმანათლებლო პროგრამებს, პერსონალს, სტუდენტებს და მათი მხარდაჭერის ღონისძიებებს, კვლევას ან/და შემოქმედებით საქმიანობას, მატერიალურ, საინფორმაციო და ფინანსურ რესურსებს. შესაბამისად, სახელმწიფო, ავტორიზაციის ფარგლებში, უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მაძიებელს ამოწმებს დასახელებული პარამეტრების და მათი სახელმწიფოს მიერ დადგენილ სათანადო სტანდარტებთან შესაბამისობის მიხედვით. შედეგად, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მინიჭება ხდება ყველა ამ მონაცემის სტანდარტებთან შესაბამისობის შემთხვევაში.

ავტორიზაციას ახორციელებს განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი[64], რომელიც დამოუკიდებელია თავის საქმიანობაში და მუშაობას წარმართავს საჯაროობისა და გამჭვირვალობის პრინციპების დაცვით[65]. მაშასადამე, ცენტრი, ერთი მხრივ, არის სამინისტროს მმართველობის სფეროში შემავალი საჯარო სამართლის იურიდიული პირი. ის წარმოადგენს განათლების ხარისხის განვითარების ხელშეწყობის და მონიტორინგის გარე მექანიზს - სახელმწიფოს მხრიდან მონიტორინგის ინსტრუმენტს. თუმცა, მეორე მხრივ, ის (ცენტრი) დამოუკიდებელია თავის საქმიანობაში, რაც წესით გულისხმობს მეტ გარანტიას, რომ კეთილსინდისიერად, დამოუკიდებლად, მიუკერძოებლად და მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ მიზანზე ორიენტირებით მიიღებს სწორ და ობიექტურ გადაწყვეტილებებს.

ავტორიზაციის ჩატარების უზრუნველსაყოფად განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი ქმნის უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტორიზაციის ექსპერტთა ჯგუფს[66]. ავტორიზაციის თაობაზე გადაწყვეტილებას იღებს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტორიზაციის საბჭო. ეს უკანასკნელი, საავტორიზაციო დოკუმენტაციისა და უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების ავტორიზაციის ექსპერტთა ჯგუფის დასკვნის საფუძველზე, იღებს ერთ-ერთ შემდეგ გადაწყვეტილებას: ა) ავტორიზაციის შესახებ; ბ) ავტორიზაციაზე უარის თქმის შესახებ; გ) ავტორიზაციის გაუქმების შესახებ[67].

ავტორიზაციის შესახებ გადაწყვეტილება მიიღება იმ შემთხვევაში, თუ დაწესებულება აკმაყოფილებს ავტორიზაციის ყველა სტანდარტს[68]. ერთ-ერთი (რომელიმე) სტანდარტის არ/ვერ დაკმაყოფილების შემთხვევაში მიიღება ავტორიზაციაზე უარის თქმის შესახებ გადაწყვეტილება[69]. ნიშანდობლივია, რომ ავტორიზაციის საბჭოები ვალდებული არიან, დაასაბუთონ მათ მიერ მიღებული გადაწყვეტილებები[70].

მაშასადამე, ავტორიზაციის წარმატებით გავლა და დადებითი გადაწყვეტილების მიღება გულისხმობს, რომ ხელისუფლების შეფასებით, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსის მაძიებელი სრულად აკმაყოფილებს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისთვის სახელმწიფოს მიერ წარდგენილ სტანდარტებს.

იმავდროულად, ავტორიზაციის შესახებ გადაწყვეტილებას უკავშირდება შესაბამისი სამართლებრივი შედეგები, მათ შორის: ავტორიზაციის შედეგად უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულება უფლებამოსილია აკრედიტებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო პროგრამაზე საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით მიიღოს სტუდენტები და გასცეს კვალიფიკაციის დამადასტურებელი დოკუმენტი[71].

კანონმდებლობის თანახმად, ავტორიზაციის ვადა 6 წელია[72]. რაც ნიშნავს იმას, რომ სახელმწიფო სტატუსის მაძიებელს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსს აძლევს 6 წლით იმ სანდოობით, რომ ავტორიზაციის პროცესში, რუტინული შემოწმების შედეგად, სათანადო სტანდარტებთან დადგენილი შესაბამისობა შენარჩუნებადია 6 წლის მანძილზე. ვადის ამოწურვის შემდეგ ის კვლავ გადის მონიტორინგის იგივე გზას ავტორიზაციის მისაღებად.

ეს ვადა ასევე არის გარანტია უნივერსიტეტისთვის, საკუთარი ავტონომიის ბაზაზე იფუნქციონიროს, დასახოს გეგმები, განვითარდეს მისი მიზნების, ამოცანების შესაბამისად. თუმცა, ხარისხთან და სათანადო სტანდარტებთან მუდმივი შესაბამისობისთვის, ამ ვადის განმავლობაშიც უნივერსიტეტი იმყოფება პერმანენტული მონიტორინგის ქვეშ. კერძოდ: „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-15 მუხლის თანახმად: „ცენტრი აკონტროლებს საგანმანათლებლო დაწესებულების მიერ ავტორიზაციის პირობების შესრულებას. ავტორიზაციის სტანდარტთან შეუსაბამობის გამოვლენის შემთხვევაში ავტორიზაციის საბჭოები უფლებამოსილი არიან შესაბამის საგანმანათლებლო დაწესებულებას ხარვეზის გამოსასწორებლად განუსაზღვრონ არაუმეტეს 60 დღის ვადა, გარდა იმ შემთხვევისა, როდესაც აშკარაა, რომ ამას შედეგი არ მოჰყვება“ (პუნქტი 1.). „ავტორიზაციის პირობები მოწმდება ცენტრისათვის თვითშეფასების ანგარიშის წარდგენით, აგრეთვე ცენტრის ინიციატივით“ (პუნქტი 2.). „ცენტრს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების თვითშეფასების ანგარიში არანაკლებ 3 წელიწადში ერთხელ წარედგინება“ (პუნქტი 2¹.). „ავტორიზაციის საბჭოები უფლებამოსილი არიან შესაბამისი საგანმანათლებლო დაწესებულების შემოწმების შედეგების საფუძველზე მიიღონ ავტორიზაციის გაუქმების შესახებ გადაწყვეტილება, თუ საგანმანათლებლო დაწესებულება არღვევს ავტორიზაციის სტანდარტს ან საგანმანათლებლო სფეროში საქართველოს კანონმდებლობის ნორმებს საგანმანათლებლო დაწესებულების მოსწავლის, პროფესიული სტუდენტის ან სტუდენტის სტატუსის წარმოშობასთან, შეჩერებასთან ან შეწყვეტასთან დაკავშირებით“. ამავე კანონის მე-12 მუხლის თანახმად: „1. ავტორიზაციაზე უარის თქმის ან ავტორიზაციის გაუქმების შემთხვევაში: ა) დაწესებულება ვერ მოიპოვებს ან დაკარგავს საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსს შესაბამისი გადაწყვეტილების ძალაში შესვლის თარიღიდან; ბ) საგანმანათლებლო დაწესებულება ... ავტორიზაციის საბჭოს მიერ დადგენილ ვადაში აგრძელებს საგანმანათლებლო საქმიანობას, რომლის ფარგლებშიც მას ეზღუდება მოსწავლეების/სტუდენტების ... მიღების უფლება“.

მაშასადამე, სახელმწიფო პერიოდულად ამოწმებს საგანმანათლებლო დაწესებულების მიერ ავტორიზაციის პირობების შესრულებას და შეუძლია, კანონმდებლობით გათვალისწინებული შესაბამისი საფუძვლების არსებობისას, გაუუქმოს მას ავტორიზაცია.

იმავდროულად, სახელმწიფო უმაღლესი განათლების ხარისხს და სტანდარტებთან შესაბამისობას ამოწმებს აკრედიტაციის მეშვეობით. „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 63-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად: „აკრედიტაციის მიზანია აკრედიტაციის სტანდარტებთან უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების საგანმანათლებლო პროგრამის შესაბამისობის განსაზღვრის გზით განათლების ხარისხის ასამაღლებლად უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სისტემატური თვითშეფასების დამკვიდრება და ხარისხის უზრუნველყოფის მექანიზმების განვითარების ხელშეწყობა“. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტის და „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-18 მუხლის თანახმად, აკრედიტაციის სტანდარტებია: „ა) საგანმანათლებლო პროგრამის მიზანი, სწავლის შედეგები და მათთან პროგრამის შესაბამისობა; ბ) სწავლების მეთოდოლოგია და ორგანიზება, პროგრამის ათვისების შეფასების ადეკვატურობა; გ) სტუდენტების მიღწევები, მათთან ინდივიდუალური მუშაობა; დ) სწავლების რესურსებით უზრუნველყოფა; ე) სწავლების ხარისხის განვითარების შესაძლებლობები“.

მაშასადამე, აკრედიტაციის მეშვეობით, სწორედ განათლების ხარისხის განვითარების/ამაღლების უზრუნველსაყოფად, მოწმდება უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების საგანმანათლებლო პროგრამის შესაბამისობა აკრედიტაციის სტანდარტებთან. ამისთვის ხდება უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სისტემატური თვითშეფასების დამკვიდრება და ხარისხის უზრუნველყოფის მექანიზმების განვითარების ხელშეწყობა. იმავდროულად, აკრედიტაციის სტანდარტებია (შესაბამისად, მონიტორინგის ობიექტია): საგანმანათლებლო პროგრამის მიზანი, სწავლის შედეგები და მათთან პროგრამის შესაბამისობა; სწავლების მეთოდოლოგია და ორგანიზება, პროგრამის ათვისების შეფასების ადეკვატურობა; სტუდენტების მიღწევები, მათთან ინდივიდუალური მუშაობა; სწავლების რესურსებით უზრუნველყოფა; სწავლების ხარისხის განვითარების შესაძლებლობები. შედეგად, აკრედიტაციის ფარგლებში ხდება, საგანმანათლებლო პროგრამის ყველა ზემოაღნიშნული პარამეტრის მიხედვით შემოწმება.

პროგრამა აკრედიტაციას გაივლის ამ პარამეტრების სტანდარტებთან შესაბამისობის დადგენის შემთვევაში. ამასთან, უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამის განხორციელება შესაძლებელია მხოლოდ აკრედიტაციის გავლის შემთხვევაში[73].

„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 66-ე მუხლის თანახმად: უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების საგანმანათლებლო პროგრამის აკრედიტაციის თაობაზე გადაწყვეტილებას იღებს აკრედიტაციის საბჭო. აკრედიტაციის თაობაზე გადაწყვეტილება შეიძლება იყოს 4 სახის: ა)აკრედიტაციის შესახებ; ბ) პირობითი აკრედიტაციის შესახებ; გ) აკრედიტაციაზე უარის თქმის შესახებ; დ) აკრედიტაციის გაუქმების შესახებ; საგანმანათლებლო პროგრამის აკრედიტაციის ვადა 7 წელია; საგანმანათლებლო პროგრამის პირველი და ყოველი მომდევნო აკრედიტაციის შემთხვევაში აკრედიტაციის შესახებ გადაწყვეტილება მიიღება, თუ საგანმანათლებლო პროგრამა სრულად ან/და მეტწილად აკმაყოფილებს აკრედიტაციის სტანდარტებს; პირობითი აკრედიტაციის შესახებ გადაწყვეტილება მიიღება, თუ საგანმანათლებლო პროგრამა ნაწილობრივ აკმაყოფილებს აკრედიტაციის სტანდარტს; აკრედიტაციის სტანდარტების ვერდაკმაყოფილების შემთხვევაში, მიიღება აკრედიტაციაზე უარის თქმის შესახებ გადაწყვეტილება.

დამატებით,განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი აკონტროლებს აკრედიტაციის პირობების შესრულებას. მათი დარღვევის შემთხვევაში იგი უფლებამოსილია მიმართოს აკრედიტაციის საბჭოს აკრედიტაციის გაუქმების მოთხოვნით[74].

აღსანიშნავია, რომ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებას ეზღუდება იმ უმაღლეს საგანმანათლებლო პროგრამაზე სტუდენტების/აბიტურიენტების/ მაგისტრანტობის კანდიდატების/დოქტორანტობის კანდიდატების მიღების უფლება, რომელთა აკრედიტაციაზეც უარი ეთქვა, აკრედიტაცია გაუუქმდა ან აკრედიტაციის ვადა გაუვიდა[75].

მაშასადამე, სახელმწიფო, ერთი მხრივ, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სტატუსს ანიჭებს მაძიებელს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ დაწესებულება სრულად აკმაყოფილებს სახელმწიფოს მიერვე შემუშავებულ/დადგენილ სტანდარტებს, ამასთან, ამ სტანდარტებთან სრულ თავსებადობას ამოწმებს 6 წელიწადში ერთხელ, ისევე, როგორც მომდევნო ავტორიაზციამდეც აქვს ავტორიზაციის გაუქმების უფლებამოსილება რომელიმე სტანდარტთან შეუსაბამობის საფუძვლით. ხოლო, მეორე მხრივ, აქვს ხარისხის რუტინული მონიტორინგის ინსტრუმენტი აკრედიტაციის სახით, რომლის მეშვეობითაც უფლებამოსილია, ხარისხიანი უმაღლესი განათლების უზრუნველსაყოფად ოპერირების უფლება მისცეს/დაუტოვს მხოლოდ სათანადო ხარისხის (რომელსაც თვითონ ამოწმებს მის მიერვე დადგენილი სტანდარტების შესაბამისად) მქონე უმაღლეს საგანმანათლებლო პროგრამებს.

შესაბამისად, უნივერსიტეტის მიერ რომელიმე საგანმანათლებლო პროგრამის სათანადო ხარისხით განხორციელების შეუძლებლობა ან სტანდარტებთან არათავსებადობა ისედაც ექვემდებარება მონიტორინგს, გამოვლენას და სათანადო ზომების მიღებას უნივერსიტეტისთვის პროგრამის გაუქმების ჩათვლით. ამიტომ, სულ მცირე, გაუგებარია უნივერსიტეტისთვის საგანმანათლებლო პროგრამების გაუქმება, რომელთა უმაღლესი განათლების ხარისხის სტანდარტებთან და განათლების პოლიტიკის ჩარჩოსთან სრული თავსებადობა ხელისუფლებას თავად აქვს დადასტურებული ავტორიზაციისა და აკრედიტაციის პროცედურებით, ამასთან, იმ პირობებში, რომ ამავე პროცედურებით ნებისმიერ დროს შეუძლია შეამოწმოს ხარისხთან პოტენციური არათავსებადობა და მიიღოს შესაბამისი გადაწყვეტილებები.

ასეთ ვითარებაში პროგრამების გაუქმების მიზეზად ხარისხის გაუმჯობესების დასახელება ფაქტობრივად გულისხმობს ხელისუფლების მიერ აღიარებას მისივე უუნარობისა, აკრედიტაციის და ავტორიზაციის პროცედურების შედეგად მიიღოს სწორი გადაწყვეტილებები, გააკეთოს ადეკატური შეფასებები. შესაბამისად, პრობლემები უმაღლესი განათლების ხარისხში თუკი რაიმეზე შეიძლება მიუთითებდეს, ეს არის სავარაუდოდ, პოტენციური პრობლემები ავტორიზაციისა და აკრედიტაციის პროცესსა თუ შინაარსში, განათლების ხარისხის ამაღლების უზრუნველსაყოფად მკაფიო და სათანადო სტანდარტების, ასევე ამ სატნდარტებთან უნივერსიტეტების/პროგრამების შესაბამისობის ობიექტური შეფასების მექანიზმების არარსებობაში.

უმაღლესი განათლების ხარისხის გაუმჯობესება ყოველთვის სასურველია, მუდმივი მიზანია. თუმცა, ხარისხის შემოწმების კრიტერიუმები, წესები და მოსალოდნელი შედეგები უნდა იყოს განჭვრეტადი. ავტორიზაციის და აკრედიტაციის პროცედურების გავლის შედეგად უნივერსიტეტის პროგრამების ხარისხთან სრული თავსებადობის სახელმწიფოს მხრიდან დადასტურების შემდეგ, პროგრამების გაუქმება, როგორც მინიმუმ, თვითმიზნურს ხდის ხარისხის შემოწმების სახელმწიფოს მიერვე დადგენილ სტანდარტებსა და პროცედურებს, ისევე როგორც აბსოლუტურად არაპროგნოზირებადს ხდის სახელმწიფოს შემდგომ ნაბიჯებს უმაღლესი განათლების სფეროში, მეტიც, ახალისებს თვითნებობას, აუქმებს პროცესისადმი ნდობას და შეუქცევად ზიანს აყენებს თავად იმ სიკეთეს (უმაღლეს განათლებას), რომლის დაცვის მიზნითაც ფუთავს საკუთარ მოქმედებებს.

იმ პირობებში, რომ საგანმანათლებლო პროგრამების ხარისხის შემოწმების კანონით გათვალისწინებული ინსტრუმენტები არის მხოლოდ ავტორიზაცია და აკრედიტაცია, მათი წარმატებით გავლის და მაშასადამე, განათლების ხარისხის სტანდარტებთან შესაბამისობის დადასტურების შემდეგ, გაუგებარია რა დამატებითი ინსტრუმენტებით შეამოწმა ან შეუძლია შეამოწმოს სახელმწიფოს მის მიერვე მოწონებული ხარისხი (იმ პირობებში, რომ მოქმედი კანონმდებლობა სხვა დამატებით მექანიზმებს არ იცნობს) და მიიღოს ავტორიზაციის/აკრედიტაციის შედეგებისგან რადიკალურად განსხვავებული გადაწყვეტილებები.

შესაბამისად, სადავო ნორმები, ითვალისწინებს რა ავტორიზაციის და აკრედიტაციის წარმატებული შედეგების სრული უგულვებელყოფით, არსებული საგანმანათლებლო პროგრამების გაუქმებას, ეწინაღმდეგება განათლების ხარისხის თანამედროვე სტანდარტებით მართვის ლოგიკას და იწვევს გაუმართლებელ ჩარევას უნივერსიტეტების ავტონომიასა და აკადემიურ თავისუფლებაში.

აკრედიტაციისა და ავტორიზაციის სისტემა გონივრულ ბალანსს ქმნის ავტონომიის კონსტიტუციურ გარანტიასა და სახელმწიფოს უფლებამოსილებას შორის, უზრუნველყოს ხარისხიანი განათლება და ამ მიზნით საჯარო რესურსების ეფექტური გამოყენება. კონსტიტუციასთან თავსებადი მხოლოდ კანონით დადგენილი განჭვრეტადი, ცხადი და ლეგიტიმური მიზნების პროპორციული მექანიზმები შეიძლება იყოს.

2. სადავო ნორმები თავად უქმნის საფრთხეს უმაღლესი განათლების ხარისხს:

2.1. გასაჩივრებული რეგულაციები იწვევს უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ინსტიტუციური სტრუქტურის ფუნდამენტურ შეცვლას, საფუძველს აცლის აკადემიური თვითორგანიზების არსს, სისტემურად გამორიცხავს ალტერნატიულ სამეცნიერო-აკადემიურ მიდგომებს, რაც ერთდროულად აზიანებს როგორც უნივერსიტეტის განვითარების შესაძლებლობას, ახდენს ინსტიტუციური აკადემიური თავისუფლების გამოფიტვას, ისე გარდაუვლად უქმნის საფრთხეს უმაღლესი განათლების და მეცნიერების ხარისხის ზრდის პერსპექტივას.

სადავო ნორმები არსებითად თრგუნავს/აკორექტირებს (თუ არა გამორიცხავს) უნივერსიტეტის პროფილურ მრავალფეროვნებას და იძულებით დაყავს სახელმწიფოს მიერ დადგენილ აკადემიურ პროფილებამდე (პროფილამდე). შედეგად, არღვევს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მრავალფეროვან, მრავალპროფილურ, ინტერდისციპლინურ კვლევაზე ორიენტირებულ ინსტიტუციურ მოდელს და ძირს უთხრის მის აკადემიურ ფილოსოფიას. რეალურად ეს გულისხმობს ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის არსებული სახით გაუქმებას, რადგან ის, რაც დარჩება უნივერსიტეტისგან, არ შეესაბამება მის მიზნებს, იდეას, მისიას, არსს, მეტიც ეწინააღმდეგება მათ და ხელს უშლის მათ განხორციელებას.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი გამორჩეულია თავისი ინტერდისციპლინური სწავლებით. სადავო ნორმები კი, გამორიცხავს რა უნივერსიტეტის შესაძლებლობას, შეინარჩუნოს და განავითაროს არსებული, ამასთან, შეიმუშაოს და განახორციელოს კონტექსტუალურად შესაბამისი, ინოვაციური პროგრამები, დრამატულად ამცირებს მრავალფეროვნებას, შედეგად, შეუძლებელს ხდის თანამშრომლობას ფაკულტეტებს, პროგრამებს შორის, კანონზომიერად უქმნის საფრთხეს კვლევაში პლურალიზმს და ზოგადად, აკადემიურ საქმიანობაში ინოვაციური მიდგომების შესაძლებლობას, სპობს კონკურენციას კონკრეტულ სფეროებში, შესაბამისად, შეუძლებელს ხდის განვითარებას. როდესაც სახელმწიფო ადმინისტრაციულად განსაზღვრავს, რომ კონკრეტული მიმართულება მხოლოდ ერთ ქალაქში ან ერთ უნივერსიტეტში უნდა ისწავლებოდეს, ეს ნიშნავს, რომ ალტერნატიული აკადემიური სივრცეები ქრება; არ/ვერ არსებობს კონკურენცია პროგრამებს შორის, აღარ ხდება აკადემიური ხედვების შეჯიბრი, შეუძლებელი ხდება მრავალფეროვანი კვლევითი სკოლების თანაარსებობა. ასეთ ვითარებაში კი ხარისხის გაუმჯობესების ბუნებრივი სტიმული ქრება. ეს ყოველივე გარდაუვლად იწვევს კვლევითი პოტენციალის მნიშვნელოვან შესუსტებას. მეტიც, კვლევების სრული შესაბამისობა სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრულ ინტრესებთან კლავს კვლევის თავისუფლებას.

2.2. სადავო ნორმები მექანიკურად უგულვებელყოფს უნივერსიტეტის მიერ სხვადასხვა დარგში მიღწეულ შედეგებს, რეალურ პროგრესს და უკვე წარმატებული პროგრამების ჩამორთმევით, ფაქტობრივად ანულებს არსებულ მიღწევებზე დაყრდნობით მეცნიერებასა და კვლევაში შემდგომი განვითარების შესაძლებლობებს.

სადავო ნორმების რეალიზაცია ეყრდნობა პროგრამების გადანაწილებას უნივერსიტეტებს შორის „ტრადიციული პროფილისა და ისტორიული გამოცდილების“ საფუძველზე. თავისთავად ასეთი მიდგომა საფუძველშივე საეჭვოს ხდის როგორც განათლების ხარისხის გაუმჯობესების მიზნის რეალურად არსებობას, ისე მისი მიღწევის შესაძლებლობას: გაუგებარია, რას ნიშნავს „ტრადიციული პროფილი და ისტორიული გამოცდილება”? რა შეიძლება/უნდა იყოს პროგრამის „ტრადიციულ პროფილად“ განსაზღვრისგანჭვრეტადი, გასაგები ინდიკატორი?ასევე, „ისტორიული გამოცდილების“ მიხედვით პროგრამების გადანაწილების კრიტერიუმი რატომ ან როგორ შეიძლება იყოს განათლების ხარისხის ზრდის თავისთავად განმაპირობებელი/უზრუნველმყოფელი? ამა თუ იმ პროგრამის უნივერსიტეტში ფუნქციონირების ხანგრძლივობა არ/ვერ იქნება უკეთესი ხარისხის თვითკმარი გარანტია. არაერთი მაგალითის მოყვანა შეიძლება, როდესაც ამა თუ იმ უნივერსიტეტში კონკრეტული პროგრამის ფუნქციონირების რამოდენიმეწლიანი გამოცდილება გაცილებით მაღალი ხარისხის განათლებას უზრუნველყოფს, ე.წ. „ტრადიციულ და ისტორიულ“ უნივერსიტეტებთან შედარებით.

აქვე აღსანიშნავია, რომ იალიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი სწორედ დამოუკიდებელი საქართველოს სამეცნიერო და საგანმანათლებლო ტრადიციებისა და ისტორიის განვითარების შედეგად ჩამოყალიბდა. იქმნება შთაბეჭდილება, რომ სადავო კანონი უთითებს საქართველოსთვის უცხო, მისთვის ძალადობრივად თავს მოხვეულ საბჭოთა ტრადიციებსა და ისტორიაზე, რაზეც არაორაზროვნად მიუთითა კიდეც ბატონმა ირაკლი კობახიძემ. კერძოდ, მისი სიტყვებით: „თბილისზე გვქონდა განსაკუთრებული აქცენტი, როდესაც საუბარი იყო ამ პრინციპზე - ერთი ქალაქი, ერთი ფაკულტეტი. თავის დროზე, ეს პრინციპი იყო დაცული საბჭოთა პერიოდიდან მოყოლებული. იყო თსუ, რომელიც იყო არსებითად მრავალფუნქციური, იყო ტექნიკური უნივერსიტეტი, რომელიც მოიცავდა ტექნიკურ დარგებს და იყო სამედიცინო უნივერსიტეტი, ამას ემატებოდა პედაგოგიური, სულხან-საბას ინსტიტუტი ერქვა თავის დროზე. ეს პრინციპი იყო დაცული და ამ პირობებში, რა თქმა უნდა, ოპტიმალურად იყო გამოყენებული საკადრო და ინფრასტრუქტურული რესურსი. შემდეგ, 90-იან წლებში იყო აბსოლუტური ქაოსი, მთლიანად მოირღვა ეს ლოგიკური სისტემა და ამას კიდევ უფრო მძიმე ცვლილებები დაემატა 2004-2012 წლებში, რასაც სუბიექტური ინტერესები განაპირობებდა ძირითადად.” (იხ. დანართი 8).

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი წარმოადგენს უნიკალურ აკადემიურ ინსტიტუციას თავისი კვლევითი და საგანმანათლებლო პროფილით, აკადემიური კულტურითა და საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობით. იგი ჩართულია როგორც საქართველოში, ისე რეგიონში (სამხრეთ კავკასია, შუა აზია) სტრატეგიული ამოცანების გადასაწყვეტად დაგეგმილ პროექტებში, მათ შორის ახორციელებს საქართველოს მიერ საერთაშორისო დონეზე ნაკისრ ვალდებულებებს ასოცირების ხელშეკრულების (ეკოსისტემების მონიტორინგი), ქვეყანაში ადრეული შეტყობინების სისტემების (სეისმური მონიტორინგი) და კლიმატის გლობალური ცვლილებების (კავკასიის გლაციოლოგიური საფრთხეების აღწერა) მიმართულებით სხვადასხვა სამინისტროსთან და სახელმწიფო სააგენტოსთან თანამშრომლობით. ამ უნიკალური ინსტიტუციის შენარჩუნება და გაძლიერება წარმოადგენს სახელმწიფოებრივ ინტერესს, რადგან უნივერსიტეტი ცოდნითა და კადრებით ამყარებს საფუძველს, რომელზეც ქვეყნის მომავალი დგას (იხ. დანართი 9).

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის უკლებლივ ყველა პროგრამა ქმნის განსაკუთრებულ და ურთიერთდაკავშირებულ სასწავლო და კვლევით ეკო-სისტემას, რომელიც აუცილებელი საფუძველია დისციპლინათაშორისი დიალოგისა და თანამედროვე საუნივერსიტეტო სივრცის განვითარებისთვის. (პროგრამების სრული აღწერილობა იხ. https://iliauni.edu.ge/ge/study). სწორედ ეს მულტიპროფილურობა და ინტერდისციპლინური კომპეტენციები განაპირობებს იმას, რომ ილიას უნივერსიტეტის კვლევითი ჯგუფები არიან უპირობო ლიდერები ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანი პროექტებისა და პროგრამების განხორციელებაში. განსაკუთრებით გამოვყოფდით შემდეგ მიმართულებებს:

ა. სიცოცხლის შემსწავლელი მეცნიერებების როლი უსაფრთხოებისა და გლობალური ჯანმრთელობის გამოწვევების გამკლავებაში (ბიოუსაფრთხოების მეორე დონის ლაბორატორიები, რომლებიც გამოყენებულია ადამიანისა და გარემოს ურთიერთობების, ზოონოზური დაავადებების კონტროლისა და გლობალური ჯანმრთელობის სხვა მნიშვნელოვანი ამოცანების გადასაწყვეტად; ასევე შავი ზღვის ეკოსიტემის მონიტორინგი, დაბინძურების ხარისხისა და მისი გამომწვევი მიზეზების კვლევა ილიაუნის უნიკალური კვლევითი გემის მეშვეობით განხორციელებული პროგრამებით, კავკასიონზე გაჩენილი, მაღალი რისკის შემცველი გლაციალური ტბების ფოტოგრამეტრიული აღწერა, დოკუმენტირება, საფრთხის შეფასების მიზნით);

ბ. საქართველოს უმდიდრესი კულტურული მემკვიდრეობის კონსერვაციის, დოკუმენტირებისა და საერთაშორისო სივრცეში ინტეგრირების მასშტაბური პროექტები (რთულ გეოლოგიურ ლოკაციებზე განთავსებული უნიკალური ძეგლების, უფლისციხის, დავით გარეჯისა (საბერეები) და ვარძიის კლდეების მონიტორინგი პროექტების დასრულების შემდეგ ილიას უნივერსიტეტში განთავსებული სერვერებით; მათი კონსერვაცია და რესტავრაცია; ქართული ენის ტექნოლოგიზების, მათ შორის ენობრივი მემკვიდრეობის ციფრული დოკუმენტირებისა და ქართული ენის ციფრული ტრანსფორმაციის პროგრამები, ქართული ენის ნეირული მოდელი): ქართული ენის კორპუსი https://corpora.iliauni.edu.ge/

საქართველოს ეპიგრაფიკის კორპუსი https://epigraphy.iliauni.edu.ge/

მეგრული ენის კორპუსი https://xmf.iliauni.edu.ge/

XIX-XX საუკუნეების პროსოპოგრაგრაფია, https://prosopography.iliauni.edu.ge/;

ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების პროსოპოგრაფიული ბაზა https://society.iliauni.edu.ge/

ბოდლეს ბიბლიოთეკაში დაცული ძველი ქართული ხელნაწერების ონლაინკორპუსი https://eadh.org/projects/wardrops-collection-online, რომელიც ჯერჯერობით ერთადერთია უმდიდრესი ქართული ხელნაწერებიდან, რომელიც ევროპის ციფრული ჰუმანიტარიის პლატფორმაზეა განთავსებული;

ბიბლიის უძველესი ქართული ხელნაწერების კორპუსი http://ogb.iliauni.edu.ge

ძველი აღთქმის წიგნების (ტობი) მრავალენოვანი ანოტირებული პარალელური კორპუსი https://tobit.iliauni.edu.ge/;

ქართულენოვანი ბავშვის მეტყველების კორპუსი https://childes.iliauni.edu.ge/ge/

ქართული ენის მორფოლოგიური ანალიზატორი https://qartnlp.iliauni.edu.ge/

ქართული ენის ხეთა ბანკი https://github.com/UniversalDependencies/UD_Georgian-GLC

ქართული ენის ნეირული მოდელი https://lindat.mff.cuni.cz/services/udpipe/ და ბევრი სხვ.

სწორედ ილიას უნივერსიტეტის აფილაციით განხორციელებული მსგავსი პროექტებით ხერხდება უმდიდრესი ქართული ენობრივი მემკვიდრეობის ინტეგრაცია თანამედროვე ციფრულ სამყაროში (იხ. დანართი 9).

უნივერსიტეტი ამ პროგრამებს განიხილავს, როგორც საზოგადოებრივად და ინტელექტუალურად მნიშვნელოვან რესურსს, ასევე ერთმანეთთან მჭიდროდ ურთიერთშეკავშირებულს საუნივერსიტეტო სივრცეში. გამორჩეული ეკოსისტემა, რომელიც ქართული ენობრივი მემკვიდრეობის ციფრულ სიცოცხლისუნარიანობას უზრუნველყოფს, წარმოუდგენელია ინტერდისციპლინური მიდგომების განვითარების გარეშე. ამდენად, ციფრული ტექნოლოგიები, ენობრივი ტექნოლოგიები და მონაცემთა მეცნიერება ყველაზე ურთიერთშეპირობებული დარგებია, რომელთა ცალ-ცალკე განვითარება შეუძლებელია. ეს ეკოსისტემა ერთიანდება საუნივერსიტეტო მონაცემთა ცენტრის ქუდქვეშ და არა ცალკეულ ფრაგმენტირებულ დარგებში (იხ. დანართი 9).

ამ ინტერდისციპლინური ერთიანობის მკაფიო მაგალითია ილიაუნის საერთაშორისო სადოქტორო სკოლა, რომელიც ევროპის სამ წამყვან უნივერსიტეტთან ერთად (გიოტინგენი, მიუნსტერი/გერმანია, გენტი, ბელგია) კოტუტელის საფუძველზე 11 მიმართულებით გასცემს ორმაგ სადოქტორო ხარისხს. მის განხორციელებაში, პარტნიორი უნივერსიტეტების შესაბამისი დარგის კოლეგებთან ერთად, როგორც ხელმძღვანელები, ჩართულები არიან ილიას უნივერსიტეტის ოცდაათი სხვადასხვა მიმართულების პროფესორები; მათ შორის ადრეული კოსმოლოგიის, ასტროფიზიკის, კონდენსირებული ფიზიკის, მოლეკულური ბიოლოგიის, ბიოქიმიის, ბიოსამედიცინო კვლევების, ეკოლოგიის, რაოდენობრივი ბიოლოგიის, საერთაშორისო ურთიერთობების, პრაქტიკული ფილოსოფიის, რელიგიის, სოციალური და პოლიტიკის მეცნიერებების, ეკონომიკის, ენათმეცნიერებისა და ციფრული ჰუმანიტარიის, არავერბალური (ჟესტური) ენის კვლევის, ანთროპოლოგიის, შედარებითი ლიტერატურათმცოდნეობის მიმართულების პროფესორები. აღნიშნული პროგრამა უნიკალურია ქართულ სინამდვილეში და მისი ფუნქციონირება შეუძლებელია მულტიპროფილურობის გარეშე (იხ. დანართი 9).

ასევე აღსანიშნავია, რომ რიგ სფეროებში ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ახორციელებს პროგრამებს, რომლებიც არ ხორციელდება არც ერთ სხვა უნივერსიტეტში, მათ შორის ზოგიერთი არის საერთაშორისო აკრედიტაციის (მათი უმეტესობა არ მოხვდა 2026 წლის 12 თებერვლის სადავო დადგენილებაში). ესენია:

სამაგისტრო პროგრამები:

1. კერძო (ბიზნეს) სამართალი

2. საჯარო სამართალი და პოლიტიკა

3. სისხლის სამართალი

4. თანამედროვე საქართველოს ისტორია

5. ფსიქიკური ჯანმრთელობა

6. შედარებითი ლიტერატურათმცოდნეობა

7. რეგიონული კვლევები

8. ფსიქოლოგია (სოციალური ფსიქოლოგია, განათლების ფსიქოლოგია, კლინიკური ფსიქოლოგია)

9. ეკოლოგია

10. ბუნების დაცვა და მეტყევეობა

11. გამოყენებითი ბიოქიმია და ბიოტექნოლოგია

12. სიცოცხლის შემსწავლელი მეცნიერებები (მოლეკულური ბიომეცნიერებები, ნეირომეცნიერებები)

13. საზოგადოებრივი ჯანმრთელობა და ჯანმრთელობის პოლიტიკა (ინგლისურენოვანი)

14. სურსათის მეცნიერება

15. ფიზიკა და ასტრონომია

16. პროგრამული ინჟინერია

17. თანამედროვე არქიტექტურა და მდგრადი განვითარება

18. საზოგადოებასთან ურთიერთობა

19. ჯანდაცვის პოლიტიკა და მენეჯმენტი

20. მენეჯმენტი (მენეჯმენტის სამაგისტრო პროგრამაში მხოლოდ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ანიჭებს ბიზნესის ადმინისტრირების მაგისტრის (MBA) კვალიფიკაციას მენეჯმენტში)

21. ფინანსები (ფინანსების სამაგისტრო პროგრამაში მხოლოდ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ანიჭებს ბიზნესის ადმინისტრირების მაგისტრის (MBA) კვალიფიკაციას ფინანსებში)

საბაკალავრო პროგრამები:

22-24. მენეჯმენტი (180 კრედიტი), მენეჯმენტი (ინგლისურენოვანი, 180 კრედიტი) - მენეჯმენტის მიმართულების საბაკალავრო პროგრამებში მხოლოდ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ანიჭებს ბიზნესის ადმინისტრირების ბაკალავრის (BBA) კვალიფიკაციას მენეჯმენტში

25. ფინანსები (180 კრედიტი) - ფინანსების მიმართულების საბაკალავრო პროგრამაში მხოლოდ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ანიჭებს ბიზნესის ადმინისტრირების ბაკალავრის (BBA) კვალიფიკაციას ფინანსებში

26. ლიტერატურათმცოდნეობა (ძირითადი და დამატებითი სპეციალობა)

27. მუსიკა (უნივერსიტეტში ამჟამად ხორციელდება მასწავლებლის მომზადების 60 კრედიტიანი პროგრამა, რომლის ფარგლებში გათვალისწინებულია მუსიკის მასწავლებლის მომზადება და რომლის ინტეგრირება შესაძლებელია მუსიკის საბაკალავრო პროგრამაში)

28. ხელოვნებათმცოდნეობა (ძირითადი და დამატებითი სპეციალობა) (უნივერსიტეტში ამჟამად ხორციელდება მასწავლებლის მომზადების 60 კრედიტიანი პროგრამა, რომლის ფარგლებში გათვალისწინებულია სახვითი და გამოყენებითი ხელოვნების მასწავლებლის მომზადება და რომლის ინტეგრირება შესაძლებელია ხელოვნებათმცოდნეობის საბაკალავრო პროგრამაში)

29. საერთაშორისო ურთიერთობები: ევროპა და ახლო აღმოსავლეთი (ძირითადი სპეციალობა). (იხ. დანართი 9).

(დეტალური ინფორმაცია ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის გაუქმებული პროგრამების არსის და უპირატესობების შესახებ იხილეთ დანართი 10-ში).

წლების მანძილზე სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი იყო და არის ლიდერი უნივერსიტეტი საგანმანათლებლო სფეროში. ის არაერთი მიმართულებით მოწინავე პოზიციებს ფლობს ქვეყნის და რეგიონის მასშტაბით. მას აქვს ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი კვლევითი მაჩვენებელი საქართველოში და არის ქვეყნის ყველაზე მაღალი რეიტინგის მქონე დაწესებულება საერთაშორისო კვლევით რეიტინგებში (მაგ. Times Higher Education Rankings. ის მსოფლიოს 2191 ინსტიტუციის შედეგებს ასახავს, საქართველოდან მხოლოდ სამი საგანმანათლებლო-კვლევითი ინსტიტუციაა წარმოდგენილი, მათ შორის, ერთ-ერთი სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტია, რომელსაც ქვეყნის მასშტაბით საუკეთესო შედეგი აქვს). კვლევითი გარემო და კვლევის ხარისხი ძირითადი ფაქტორებია, რომელთა მიხედვით ფასდება როგორც უნივერსიტეტის როლი სასწავლო გარემოს შექმნაში, შესაბამისად, ახალი ცოდნისა და იდეების გავრცელებაში, ასევე მისი წვლილი გლობალურად მეცნიერების განვითარებაში.

კვლევის ხარისხის მაჩვენებლებით ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი მსოფლიო უნივერსიტეტების საგნობრივ რეიტინგებშიც (Subject Ranking) ქვეყნის მასშტაბით პირველ ადგილს იკავებს: ზუსტი და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებები, გარდა ბიოლოგიისა (Physical Sciences) - ილიაუნი 107 ქვეყნის 1447 ინსტიტუციას შორის 601-600 ჯგუფშია და კვლევის ხარისხის მაჩვენებლით (75.7) 358-ე ადგილზეა; სოციალური მეცნიერებები (Social Sciences) − ილიაუნი 100 ქვეყნის 1093 ინსტიტუციას შორის 601-800 ჯგუფშია, კვლევის ხარისხის მაჩვენებლით 361-ე ადგილს იკავებს (69,4); სიცოცხლის შემსწავლელი მეცნიერებები (Life Sciences) − ილიაუნი 98 ქვეყნის 1143 ინსტიტუციას შორის 601-800 ჯგუფშია, კვლევის ხარისხის მაჩვენებლით 440-ე ადგილი უკავია. საქართველოს ამ საგნობრივ რეიტინგში მხოლოდ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტია.

მიმდინარე პერიოდში სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი ატარებს ასობით კვლევას, რომლებსაც სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვს, როგორც უშუალოდ საქართველოსთვის, ისე რეგიონისათვის. 2026 წლის 26 თებერვლის მდგომარეობით, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტში საერთაშორისო დაფინანსებით მიმდინარეობს 36 პროექტი, საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს „სამეცნიერო კვლევების ხელშეწყობის“ პროგრამისა და შოთა რუსთაველის საქართველოს ეროვნული სამეცნიერო ფონდის დაფინანსებით - 96 პროექტი, ხოლო საუნივერსიტეტო შიდა დაფინანსების ფარგლებში - 54 პროექტი.

მიმდინარე პროექტები მოიცავს ფუნდამენტური და გამოყენებითი სამეცნიერო კვლევების, ასევე განათლების განვითარების, ინოვაციისა და ინსტიტუციური გაძლიერების მიმართულებებს (დეტალური ინფორმაცია კვლევების თაობაზე იხილეთ სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის 27.02.2026 წლის ცნობაში N 35/1509 (დანართი 11)).

ზემოაღნიშნული კვლევებიდან თითოეული არის ძალიან მნიშვნელოვანი ზოგადად მეცნიერების, სხვადასხვა დარგის განვითარებისთვის, ისევე, როგორც ბევრი მათგანი არსებითი, გადამწყვეტი მნიშვნელობის მქონეა უშუალოდ ადამიანის სიცოცხლის და ჯანმრთელობის დაცვისთვის (სამეცნიერო კვლევების შინაარსის და მნიშვნელობის თაობაზე ინფორმაცია იხილეთ სსიპ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის 2026 წლის 5 მარტის ცნობაში N35/1687 (დანართი 12)).

სადავო საკანონმდებლო ნორმებით და გასაჩივრებული დადგენილებით უგულვებელყოფილია უნივერსიტეტში მიმდინარე კვლევები, შესაბამისად, ის საზოგადოებრივი საჭიროებები, რომლისთვისაც ისინი ხორციელდება და პოტენციური ნეგატიური შედეგები, რაც შეიძლება დადგეს კვლევების ბოლომდე ვერმიყვანის შემთხვევაში.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, უმაღლესი განათლების ხარისხის ზრდის უზრუნველყოფისთვის ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის დღევანდელი სახით ფაქტობრივად გაუქმება სწორედ ამ მიზნის მიღწევის საწინააღმდეგო ნაბიჯია, რადგან უნივერსიტეტის 20 წლიანი პროგრესირების გზაზე, ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიღწევა სწორედ კვლევებში მის წარმატებას უკავშირდება.

2.3. სადავო ცვლილებები საფრთხეს უქმნის უნივერსიტეტის საერთაშორისო თანამშრომლობის არსებულ ფორმატებს თუ სამომავლო პერსპექტივებს, ამ გზით მისი მიზნობრივი პროგრესირების პოტენციალს და შედეგად, გააღარიბებს სწავლებისა და კვლევის ხარისხს.

ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის რეპუტაცია და საერთაშორისო აღიარება დაკავშირებულია მის ავტონომიურ სტრატეგიასთან და მუდმივ, პროგრესირებად ძალისხმევასთან, მოახდინოს ფოკუსირება საერთაშორსო სტანდარტების შესაბამისად სწავლებისა და კვლევის პერსპექტივაზე. ილიაუნისთვის უკვე მდიდარი აკადემიური და სამეცნიერო გამოცდილების მქონე, კარგად განვითარებული და მზარდი პროგრამების „წართმევა“ და მათი გაერთიანება ე.წ. „ტრადიციული პროფილისა და ისტორიული გამოცდილების ნიშნით“ სახელმწიფოს კონტროლს დაქვემდებარებულ ერთ უნივერსიტეტში, საფრთხეს შეუქმნის არსებულ საერთაშორისო კოლაბორაციებს, ასევე სამომავლო საერთაშორისო თანამშრომლობის პერსპექტივებს, რადგან ობიექტურად შეუძლებელია ურთიერთობების შენარჩუნება-განვითარება უნივერსიტეტის დამოუკიდებლობის ასეთი სიმყიფის და შესაბამისად, განადგურებული ნდობის პირობებში. თითქმის შეუძლებელი იქნება ორმაგი ხარისხისა და ერთობლივი პროგრამების ადმინისტრირება არსებულ სტრატეგიულ პარტნიორებთან (სან დიეგოს სახელმწიფო უნივერსიტეტი, მიუნსტერის უნივერსიტეტი, გიოტინგენის უნივერსიტეტი, ბურგენლანდის გამოყენებითი მეცნიერებების უნივერსიტეტი და ა.შ.) მიმდინარე ჩარჩოებსა და ვალდებულებებში. შემცირდება ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის წლების განმავლობაში მიღწეული პროგრესი ამერიკული სტანდარტის ტექნოლოგიურ და საინჟინრო განათლების შემუშავებასა და მართვაში. მკვეთრად დაზარალდება ხანგრძლივი საერთაშორისო ჩართულობა Erasmus+ -ის ფარგლებში, რაც განასახიერებს საქართველოს ევროპულ აკადემიურ იდენტობას და საერთო საგანმანათლებლო ღირებულებებისადმი ერთგულებას.

Erasmus + წარმოადგენს საქართველოს უმაღლესი განათლების სისტემის საერთაშორისო ინტეგრაციის მთავარ პლატფორმას. ეს პროგრამა ეფუძნება ქართულ და პარტნიორ უნივერსიტეტებს შორის სხვადასხვა მიმართულებით დამყარებულ თანამშრომლობას. გაცვლითი პროგრამები კონკრეტულ ორ უნივერსიტეტს შორის მოქმედებს შესაბამისი ფაკულტეტების, დეპარტამენტების, პროგრამებისა და სპეციალობების გათვალისწინებით ურთიერთაღიარებისა და კრედიტების ტრანსფერის პრინციპებზე დაყრდნობით. უნივერსიტეტებისთვის (მათ შორის, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტისთვის) ცალკეული პროფილის მინიჭება გამოიწვევს მიმდინარე თანამშრომლობების მოშლას „გაუქმებული“ პროფილების მიმართულებებით. რაოდენობრივად მნიშვნელოვნად შემცირდება, როგორც პარტნიორი უნივერსიტეტების რიცხვი, ისე ინდივიდუალური მობილობების რაოდენობა სტუდენტებისა და პერსონალისთვის.

გარდა ამისა, უნივერსიტეტების თანამშრომლობა ხშირად იწყება სწორედ მობილობის პროექტებიდან და შემდგომ ვითარდება ერთობლივ სასწავლო და კვლევით ინიციატივებად – ორმაგი ხარისხის პროგრამებად, სტრუქტურულ რეფორმად ან Horizon Europe-ის ტიპის ფართომასშტაბიან პროექტებად. ინსტიტუციური სტაბილურობა, დაგეგმვის საშუალება და ადმინისტრაციული მხარდაჭერა არის ის მახასიათებლები, რომელთა საფუძველზეც პარტნიორები მომავალ პროექტებში კვლავ იგივე ინსტიტუციებთან თანამშრომლობენ. რეფორმის შედეგად მთელი რიგი მიმართულებების სხვა უნივერსიტეტებში გადატანა და ინსტიტუციური პროფილის ცვლილება ავტომატურად დაარღვევს ამ სანდოობაზე დაფუძნებულ მექანიზმს.

ამ პროცესებს გარდაუვლად ექნება უარყოფითი გავლენა ილიაუნის (ისევე, როგორც ზოგადად, უნივერსიტეტების) საერთაშორისო რეპუტაციაზე, რადგან შემცირებული მობილობის და შეწყვეტილი თანამშრომლობების პირობებში, უნივერსიტეტი ვეღარ დააკმაყოფილებს საერთაშორისო პარტნიორებისთვის საჭირო სტანდარტებს.

მრავალპროფილურობა უნივერსიტეტებს საშუალებას აძლევს გლობალურ რეიტინგებში პოზიციონირებისთვის. საერთაშორისო რეიტინგები უპირატესობას ანიჭებენ უნივერსიტეტებს, რომლებიც გამოირჩევიან მრავალპროფილურობით, ინტერდისციპლინური კვლევებითა და საერთაშორისო ჩართულობით. ასევე საერთაშორისო კვლევითი დაფინანსების მთავარი პლატფორმები – Horizon Europe, ERC, MSCA, COST, DAAD, NATO SPS – ორიენტირებულია ინტერდისციპლინურ თანამშრომლობებზე. მათში წარმატებული მონაწილეობისთვის საჭიროა ინსტიტუციური მრავალპროფილურობა, ინტერდისციპლინური კულტურა და სტაბილური ჩართულობა საერთაშორისო ქსელებში. დღეს, ქართველი მეცნიერების მაღალი ციტირების ინდექსი, ევროპულ კონსორციუმებში ჩართულობა და ინტერდისციპლინური თანამშრომლობა პირდაპირ არის დაკავშირებული სწორედ ამ ღია და მრავალპროფილურ სტრუქტურასთან. რეფორმის შედეგად მიღებული მონო-პროფილური მოდელი კი ეწინააღმდეგება ამ წარმატების საფუძვლებს და გამოიწვევს: საერთაშორისო გრანტებზე წვდომის შემცირებას; ინტერდისციპლინური პარტნიორობის დაშლას; ციტირებადობის სტაგნაციას; სხვადასხვა დისციპლინაში კვლევითი საქმიანობის, ინტერდისციპლინური კვლევების რაოდენობისა და წონის შემცირებას, მათ შორის სპეციალურ რეიტინგებში; ინტერნაციონალიზაციის კომპონენტის გაუარესებას: უცხოელი სტუდენტებისა და პერსონალის წილის მნიშვნელოვნად კლებას, საერთაშორისო ერთობლივი პუბლიკაციების შემცირებას, ერთობლივი პროექტებისა და ქსელური თანამშრომლობების დავიწროებას.

ამ პროცესებთან ერთად იზრდება რისკი, რომ ქართული უნივერსიტეტები, მათ შორის, ილიაუნი ეტაპობრივად დაკარგავენ ადგილს ისეთ სარეიტინგო სისტემებში, როგორიცაა THE, QS, U.S. News. რეიტინგებიდან გამოთიშვა კი არა მხოლოდ ცალკეული უნივერსიტეტების, არამედ მთლიანად ქვეყნის საგანმანათლებლო და კვლევით რეპუტაციაზე მოქმედებს, რადგან აკნინებს მას, როგორც სანდო და ღირებულ აკადემიურ პარტნიორს. გარდა ამისა, ეს შეუქცევადი ტენდენცია გარდაუვლად გამოიწვევსიმ სამეცნიერო კაპიტალის ეროზიას, რომელიც ბოლო ათწლეულში შეიქმნა.

სადავო ნორმებით გამოწვევადი ზემოაღნიშნული შედეგები ეწინააღმდეგება საქართველოს ევროკავშირთან ასოცირების შეთანხმების ფარგლებში აღებულ ვალდებულებებს უმაღლესი განათლების სფეროში. ასოცირების შეთანხმების 359-ე მუხლის შესაბამისად, საქართველომ უნდა განახორციელოს “უმაღლესი განათლების ხარისხის ამაღლება იმ საშუალებით, რომელიც თანხვედრაშია ევროკავშირის “უმაღლესი განათლების მოდერნიზაციის დღის წესრიგსა [...] და “ბოლონიის პროცესთან” (მუხლი 359, c), ასევე “აკადემიურ სფეროში საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერება, ევროკავშირის თანამშრომლობის პროგრამებში მონაწილეობა, სტუდენტებისა და მასწავლებლების მობილობის გაზრდა” (ibid, d) და ასევე, იზრუნოს კვალიფიკაციების აღიარების მექანიზმების შექმნაზე.

უნივერსიეტების დიდი ქარტიის თანახმად, აკადემიური პერსონალის და სტუდენტების ხშირი და მჭიდრო მობილობა არის საუკეთესო შესაძლებლობა ცოდნის გაზიარების გზით მისი შემდგომი განვითარებისთვის. „უნივერსიტეტები - განსაკუთრებით ევროპაში - ინფორმაციისა და მონაცემების ურთიერთგაცვლასა და სწავლის გაუმჯობესებისათვის გახშირებულ ერთობლივ პროექტებს განიხილავენ, როგორც აუცილებელს ცოდნის შემდგომი განვითარებისთვის. აქედან გამომდინარე, ... უნივერსიტეტები ხელს უწყობენ სტუდენტებისა და მასწავლებლების მობილობას“[76].

ბოლონიის დეკლარაციით უმაღლესი განათლების ევროპული სივრცის დასამკვიდრებლადჩამოყალიბებულ მიზნებს შორის, ერთ-ერთია: „უმაღლეს განათლებაში აუცილებელი ევროპული განზომილებების დანერგვა განსაკუთრებით, კურიკულუმების (საგანმანათლებლო პროგრამების) განვითარება, სწავლებებს შორის თანამშრომლობა, მობილობის სქემებისა და სწავლების, წვრთნის და კვლევების ინტეგრირებული პროგრამების შექმნა“[77].

ჩვენს შემთხვევაში კი სადავო ნორმები, საგანმანათლებლო პროგრამების „ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტის“ პრინციპით „ოპტიმიზაციის“ გზით, კლავს კონკურენციას, როგორც ბუნებრივ და საუკეთესო წყაროს განვითარებისთვის, დრამატულად ამცირებს მობილობის და ზოგადად საერთაშორისო თანამშრომლობის შესაძლებლობებს, შედეგად, არ ტოვებს სივრცეს, მათ შორის, საგანმანათლებლო პროგრამების ევროპული განზომილებების ერთგულებით პროგრესირებისთვის და საბოლოო ჯამში, უმაღლესი განათლების ხარისხის ზრდისთვის.

2.4. სადავო ნორმები კანონზომიერად გამოიწვევს აკადემიური პერსონალის თაობაზე მექანიკური და არა დამსახურებაზე დაფუძნებული, გამჭვირვალე გადაწყვეტილებების მიღებას (უნივერსიტეტის ნებისგან დამოუკიდებლად). ეს საფრთხეს უქმნის უნივერსიტეტის ერთ-ერთ უდიდეს მიღწევას (რაც ასევე განაპირობებს მის იდენტობას), მოიზიდოს, განავითაროს და შეინარჩუნოს საქართველოს საუკეთესო ინტელექტუალური რესურსი - აკადემიური და ადმინისტრაციული პერსონალი. ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის მთავრობის მიერ დადგენილი აკადემიური პროფილებით შეზღუდვა, გამოიწვევს მისი ამ ეკოსისტემის მთლიანად დაშლას. უნივერსიტეტის ვიწროპროფილურ ინსტიტუტად გარდაქმნა გამორიცხავს რა მის წიაღში ინტერდისციპლინურ სწავლებას, ეს დამატებით წაახალისებს მისი პროფესურის, მკვლევარების, სტუდენტების გადინებას, უმეტესწილად, საზღვარგარეთ მათი აკადემიური ინტერესების და მიზნების მისაღწევად, რაც ქვეყანას გამოაცლის ყველაზე დინამიურ და საერთაშორისო დონეზე ჩართულ მეცნიერებს. საერთო ჯამში, ეს ცვლილებები გამოიწვევს არა მხოლოდ ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის, არამედ ზოგადად ეროვნულ აკადემიურ კრიზისს, კრიტიკული კვლევის და ინტელექტუალური თავისუფლების კოლაფსს.

2.5. „ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტის“ პრინციპით საგანმანათლებლო პროგრამების გადანაწილება არათუ უზრუნველყოფს, არამედ გამორიცხავს საკადრო პოლიტიკის დახვეწის, მაღალი კვალიფიკაციის აკადემიური პერსონალის რესურსის ოპტიმალური და ეფექტური გამოყენების შესაძლებლობას (რასაც კონცეფციის ავტორები ერთ-ერთ ამოცანად ასახელებენ). სადავო ნორმები თავისთავად გამოიწვევს აკადემიური პერსონალის დიდი ნაწილის, მათ შორის, უმაღლესი კვალიფიკაციის, მდიდარი აკადემიური და კვლევითი გამოცდილების მქონე პროფესორ-მასწავლებლების დატოვებას სახელმწიფო უნივერსიტეტების სივრცის მიღმა.

ერთ უნივერსიტეტში ფაკულტეტების გაერთიანების პირობებში ე.წ. „რეფორმა“ გამოიწვევს აკადემიური პერსონალის სახელმწიფოს მიერ კონტროლირებად დაქირავებას, რაც უგულვებელყოფს უნივერსიტეტის უნარს და გამორიცხავს მის შესაძლებლობას, დამოუკიდებლად შეარჩიოს პერსონალი აკადემიური დამსახურებისა და კვლევითი წარმატების საფუძველზე. უნივერსიტეტების უზრუნველყოფა მაღალი კვალიფიკაციის აკადემიური პერსონალით ეფუძნება/უნდა ეფუძნებოდეს გამჭვირვალე კონკურსებს, მათი სწავლება/კვლევის შედეგების და საქმიანობის ხარისხის შემოწმებას შესაბამისი ინსტრუმენტებით, რაც ისედაც ხდება აკრედიტაციისა თუ ავტორიზაციის მექანიზმებით. თუ არსებული ინსტრუმენტები ვერ უზრუნველყოფს სწორ, ადეკვატურ შეფასებას, მაშინ, თავად ისინი უნდა დაიხვეწოს/შეიცვალოს.

მაშასადამე, სადავო ნორმები პოლიტიზირებული საკადრო გადაწყვეტილებების მიღების და რეპრესიების თავისთავადი მაპროვოცირებელია: ცენტრალიზებულად წარმართული ადამიანური რესურსების პოლიტიკის ფარგლებში, მთავრობა მნიშვნელოვნად შეამცირებს ან მარგინალიზებას გაუწევს დამოუკიდებლად მოაზროვნე მკვლევარებს, აკადემიურ და ადმინისტრაციულ პე რსონალს, ჩაანაცვლებს მათ პოლიტიკურად ლოიალური და მორჩილი პერსონალით.

შესაბამისად, საკანონმდებლო ცვლილებები ორიენტირებულია არა უმაღლესი განათლების ხარისხის უზრუნველყოფაზე, არამედ სახელმწიფო უნივერსიტეტებზე ცენტრალიზებული კონტროლის დამყარებაზე/გამარტივებაზე.

ბ)მოსახლეობის დეკონცენტრაციისა და ეკონომიკის განვითარების ხელშეწყობა, როგორც სადავო ნორმების ლეგიტიმური მიზანი

ქვეყნის მოსახლეობის რაიონებიდან დედაქალაქში ჭარბი მიგრაციის შეჩერება, მათი დამაგრება რეგიონებში შეიძლება წარმოადგენდეს სახელმწიფოს ამოცანას, ისევე, როგორც ქვეყნის სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების ხელშეწყობა მისი მუდმივი პოზიტიური ვალდებულებაა. თუმცა, ესა თუ ის მიზანი, რომლის მიღწევის ინტერესი ან/და დაცვის კონსტიტუციური ვალდებულებაც სახელმწიფო ხელისუფლებას აქვს, ვერ ჩაითვლება ნებისმიერი უფლების შეზღუდვისთვის ვარგის/სათანადო ლეგიტიმურ მიზნად.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების შეზღუდვა შეიძლება უკავშირდებოდეს მხოლოდ თავად უმაღლესი განათლების განვითარების უკეთეს პერსპექტივებს და მისი სუბიექტების ინტერესების დაკმაყოფილებას. ამ პროცესში ხელისუფლება უნდა იყოს ინსტრუმენტი მათ დასაცავად და არა პირიქით - განათლების უფლებას და მის სუბიექტებს იყენებდეს სხვა, მით უფრო, ეკონომიკური თუ კომერციული ინტერესების დასაკმაყოფილებლად.

შესაბამისად, მოცემულ შემთხვევაშიც, მოსახლეობის დეკონცენტრაცია და ეკონომიკის განვითარება ვერ ჩაითვლება უნივერსიტეტის ავტონომიასა და აკადემიურ თავისუფლებაში ჩარევისთვის სათანადო ლეგიტიმურ მიზნებად.

სახელმწიფო ვალდებულია, შექმნას კეთილსაიმედო, კონკურენტული გარემო ქვეყნის ეკონომიკის განვითარებისთვის, საამისოდ ხელი შეუწყოს მეწარმეობის, თავისუფალი ბაზრის განვითარებას, შექმნას ინვესტიციებისთვის სანდო და მიმზიდველი ველი. მხოლოდ ეკონომიკური მდგომარეობის გაუმჯობესების, სამუშაო ადგილების და კონკურენტული გარემოს შეთავაზების შემთხვევაში შეიძლება შექმნას უკეთესი პლატფორმა მოსახლეობის რეგიონებში დამაგრების, მეტიც, დედაქალაქიდან მოსახლეობის მიზიდვისთვის.

„ერთი ქალაქი - ერთი ფაკულტეტის“ პრინციპით უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამების გადანაწილება კი თავისთავად ვერც უზრუნველყოფს და ვერც წაახალისებს სტუდენტების ნაკადის მექანიკურ გადასვლას, ისევე, როგორც სათანადო აკადემიური პერსონალის მიზიდვას და დამაგრებას რეგიონების უნივერსიტეტებში, მით უფრო, ვერ მოემსახურება ეკონომიკის განვითარებას. სამაგიეროდ, უზრუნველყოფს დანგრეულ უნივერსიტეტებს თბილისში და ვერგაძლიერებულ უნივერსიტეტებს რეგიონებში.

დასკვნა:

სადავო ნორმებით ხელისუფლება არსებითად სცდება უმაღლესი სასწავლებლების მართვის/რეგულირების დასაშვებ ფარგლებს. თავისთავად ასეთი შინაარსის ინტერვენცია - უნივერსიტეტის ნების იგნორირებით/გამორიცხვით, მისი ქმედითი, არსებითი, მისსავე მიზნებზე ორიენტირებული ჩართულობის გარეშე, პროგრამული მიმართულებების სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრის ფაქტი უკვე თვითკმარია უნივერსიტეტის ინსტიტუციური აკადემიური ავტონომიის დარღვევისთვის, რადგან ხელყოფილია ამ კონსტიტუციური გარანტიის ბირთვი - საკუთარი ნებით გადაწყვეტილებების მიღება. სადავო ნორმების მიხედვით, უნივერსიტეტი ნამდვილად არ არის ის სუბიექტი, ვინც ან დამოუკიდებლად იღებს გადაწყვეტილებას ან ქმედითად მონაწილეობს უნივერსიტეტის ფუნქციონირების შინაარსის, მიზნების და პრიორიტეტების თაობაზე გადაწყვეტილებების მიღებაში. ამ პროცესში მისი ნების გამოხატვა ფორმალურადაც კი არ მოითხოვება.

იმავდროულად, სადავო ნორმებით ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტისთვის რიგი უმაღლესი საგანმანათლებლო პროგრამების გაუქმება ფუნდამენტურად შეცვლის მის პროფილს, მიზნებს, განვითარების სტრატეგიას, შესაძლებლობებს, გადააქცევს მას თვისობრივად განსხვავებულ დაწესებულებად, სრულად უგულვებელყოფს მის ყველა მიღწევას, გააფერმკრთალებს ან სულაც წაშლის მის საერთაშორისო ხილვადობას, ძირს გამოუთხრის მის კონკურენტუნარიანობას, კანონზომიერად გამოიწვევს აკადემიური პერსონალის (პროფესორების, მკვლევარების) და სტუდენტების რაოდენობის შემცირებას, ხარისხის უზრუნველყოფისა და კვლევითი შესაძლებლობების შესუსტებას. შედეგად, ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის ვიწროპროფილურ დაწესებულებად იძულებითი გარდაქმნა წაშლის მის გამორჩეულ იდენტობას და საზოგადოებრივ დატვირთვას/მისიას, დრამატულად შეამცირებს მის აკადემიურ მასშტაბებს და შეარყევს მის როლს, როგორც ცოდნისა და ინოვაციების წამყვანი აკადემიური ცენტრისა საქართველოში.

მეტიც, ასეთი ცვლილებები კანონზომიერად გამოიწვევს, ზოგადად, უმაღლესი განათლების პოლიტიზირებას, რადგან გულისხმობს ვერტიკალური, ცენტრალიზებული და მკაცრად სახელმწიფოზე დამოკიდებული განათლების სისტემის შექმნას, რაც წინააღმდეგობაშია თანამედროვე ევროპულ სტანდარტებთან.

მაშასადამე, სადავო ნორმებით უნივერსიტეტის ავტონომიაში და აკადემიურ თავისუფლებაში ჩარევას აქვს ტოტალური, ყოვლისმომცველი ხასიათი: ა)სახელმწიფო სრულად, აბსოლუტურად ანაცვლებს რა უნივერსიტეტის ნებას, სცდება სახელმწიფოს მიერ უმაღლესი სასწავლებლების მართვის დასაშვებ ფარგლებს; ბ)ახდენს უნივერსიტეტის ინსტრუმენტალიზაციას - ეფექტურად იყენებს მას მთავარ ინსტრუმენტად უმაღლესი განათლების ცენტრალიზებული, მონოლითური კონტროლისთვის; გ)ახდენს აკადემიური დისკურსის მონოპოლიზაციას, შედეგად, მიზანმიმართულად კლავს კონკურენციას და განათლების ხარისხის გაუმჯობესების შანსს.

ასეთი ინტერვენცია არათუ ემსახურება განათლების ხარისხის ზრდას, არამედ გამორიცხავს, შეუძლებელს ხდის ამ მიზნის მიღწევას და შეუქცევად ზიანს აყენებს მას.

შესაბამისად, სადავო ნორმები იწვევს უნივერსიტეტის ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციური გარანტიის დარღვევას.

2.2.2. საქართველოს მთავრობის მიერ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობის ყოველწიურად დამტკიცება საგანმანათლებლო პროგრამების მიხედვით.

სადავო ნორმები: „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-6 მუხლის პირველი პუნქტის „დ²“ ქვეპუნქტი, 21-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ი“ და „ი¹“ ქვეპუნქტები (გასაჩივრებული ნორმატიული შინაარსები).

სადავო ნორმების თანახმად, საქართველოს მთავრობა, განათლების სამინისტროს წარდგინებით, ყოველწლიურად ამტკიცებს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას (ყველა საფეხურზე) უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების მიხედვით.

სტუდენტების რაოდენობის განსაზღვრა არის აკადემიური საქმიანობის ორგანიზაციული ჩარჩო-პირობების ორგანული ნაწილი. უნივერსიტეტების აკადემიური თავისუფლების და ორგანიზაციული ავტონომიის ბუნებრივი შემადგენელია, დაგეგმონ სტუდენტთა მიღების პოლიტიკა, კონტიგენტი საკუთარი მისიიდან, მიზნებიდან, ინტერესებიდან, პრიორიტეტებიდან, რესურსებიდან და სტრატეგიული განვითარების მიმართულებებიდან/ხედვიდან გამომდინარე. შესაბამისად, სტუდენტთა რაოდენობის და მათი შერჩევის მექანიზმების განსაზღვრა დაცულია უნივერსიტეტის ავტონომიის ორი კომპონენტით - აკადემიური ავტონომიით და ორგანიზაციული ავტონომიით.

სადავო ნორმები სრულად ართმევს რა სახელმწიფო უნივერსიტეტებს სტუდენტების რაოდენობის განსაზღვრის საკითხში მონაწილეობის/თანამონაწილეობის უფლებას, ზღუდავს მათ დამოუკიდებლობას პროგრამის ზომის, მიღების კრიტერიუმებისა და სტრატეგიული აკადემიური პრიორიტეტების განსაზღვრაში, შესაბამისად, ართმევს თავისი შესაძლებლობების დამოუკიდებლად მართვის საშუალებას. ამასთან, შეიძლება გავლენა მოახდინოს კვლევისა და სწავლების ხარისხზე, ასევე გამოყენებულ იქნას, როგორც გარედან ფუნქციონალური მართვის მექანიზმი.

იმავდროულად, სადავო ნორმები იწვევს პროფესორ-მასწავლებლების აკადემიურ თავისუფლებაში ჩარევას, რადგან: შესაძლოა, არსებითად შეზღუდოს/დაავიწროვოს (ან სულაც გამორიცხოს) მათ მიერ სწავლების განხორციელების შესაძლებლობები ან პირიქით - არაპროპორციულად გადატვირთოს ისინი, რაც ასევე ნეგატიურ გავლენას მოახდენს სწავლებისა და სწავლის ხარისხზე.

კონსტიტუციურ-სამართლებრივი გამართლება:

როგორც უკვე აღინიშნა, უნივერსიტეტის ავტონომია არ არის აბსოლუტური და არ გულისხმობს ყველა საკითხის უნივერსიტეტის მიერ სრულად დამოუკიდებლად, სურივილისამებრ განსაზღვრას. ხელისუფლებას შეუძლია დაადგინოს რეგულაციები/შეზღუდვები სტუდენტების რაოდენობის განსაზღვრის თვალსაზრისითაც, მაგრამ მხოლოდ თავად უნივერსიტეტის ქმედითი, არსებითი თანამონაწილეობით და სათანადო ლეგიტიმური მიზნების მისაღწევად უფლებაში თანაზომიერი ჩარევის გზით.

ლეგიტიმური მიზანი:

გავიმეორებთ, რომ უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციურ გარანტიაში ჩარევის გასამართლებლად სათანადო კონსტიტუციური მნიშვნელობის მქონე ლეგიტიმური მიზნები შეიძლება იყოს თავად განათლების უფლების და მასთან მჭიდროდ დაკავშირებული უფლებების/პრინციპების დაცვა. კერძოდ: ა)უმაღლესი განათლების ხარისხის ზრდა, განვითარება, თანამედროვე სტანდარტებთან თავსებადობის უზრუნველყოფა; ბ)თანასწორობის კონსტიტუციური პრინციპის, როგორც განათლებაზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის გარანტიის დაცვა; გ) საქმიანობის (სამუშაოს არჩევის) თავისუფლების ხელმისაწვდომობის ხელშეწყობა; დ)სახელმწიფო/საჯარო უნივერსიტეტების შემთხვევაში დამატებით შეიძლება გათვალისწინებულ იქნას სახელმწიფოს შეზღუდული რესურსები.

სადავო ნორმების შემოღების მთავარ მიზეზად, კანონპროექტის განმარტებითი ბარათის მიხედვით, დასახელდა სუსტი კავშირი უმაღლესი განათლების პრიორიტეტებსა და შრომის ბაზრის მოთხოვნებს შორის. კერძოდ, განმარტებით ბარათში ვკითხულობთ: „უნივერსიტეტებში სტუდენტთა მიღებისას კვოტების რაოდენობრივი განაწილება არ ეფუძნება შრომის ბაზრის არსებული და პოტენციური მოთხოვნების სიღრმისეულ ანალიზს. შედეგად, პრაქტიკაში შეინიშნება როგორც რაოდენობრივი, ისე თვისობრივი შეუსაბამობა უნივერსიტეტების მიერ გამოშვებული კადრების კვალიფიკაციასა და შრომის ბაზრის რაოდენობას შორის“. შესაბამისად, ლეგიტიმურ მიზნად განისაზღვრა რაოდენობრივი და ხარისხობრივი ბალანსის მიღწევა უნივერსიტეტის მიერ გამოშვებულ კადრებსა და შრომის ბაზრის მოთხოვნებს შორის.

1.ზოგადად, შრომის ბაზრის საჭიროებების დაკმაყოფილების ხელშეწყობისთვის სახელმწიფომ შეიძლება გაატაროს სხვადასხვა ზომები. ამ თვალსაზრისით, არ გამოირიცხება უმაღლესი განათლების სფეროში კონკრეტული რეგულაციების შემოღების შესაძლებლობაც, თუმცა კონსტიტუციის იმ მთავარი მოთხოვნის უპირობოდ გათვალისწინებით, რომ განათლების სფეროში ჩარევა შეიძლება და უნდა მოხდეს უპირატესად თავად ამ სფეროს განვითარების მიზნებისთვის და მის ბენეფიციართა - სტუდენტების, აბიტურიენტების, აკადემიური პერსონალის, უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების საუკეთესო ინტერესებში.

შრომის ბაზრის მოთხოვნების დაკმაყოფილება არ შეიძლება იყოს თვითკმარი მიზანი სახელმწიფოსთვის ცენტრალიზებულად, უნივერსიტეტების ნების, მათი შესაძლებლობების და საჭიროებების უგულვებელყოფით, ცალმხრივად გადაწყვეტილების მისაღებად - რომელ ფაკულტეტზე რამდენმა სტუდენტმა ისწავლოს. უნივერსიტეტი არ არის ქარხანა, რომელმაც უნდა „დაამზადოს/გამოუშვას“ იმდენი და ისეთი „პროდუქტი“, რამდენი და როგორიც სახელმწიფომ დაუკვეთა. უნივერსიტეტი ცოცხალი ორგანიზმია, რომელიც ბუნებრივად ვითარდება მასში აკუმულირებული ინტელექტუალური რესურსის შესაძლებლობების, მისწრაფებების, მიზნების შესაბამისად. სწორედ ამ გზით ხელს უწყობს ინდივიდუალურად თითოეული ადამიანის და მთლიანად საზოგადოების მრავალფეროვანი პოტენციალის მაქსიმალურად გამოვლენას, განვითარებას და შესაბამისი კონტრიბუციის შეტანას ამა თუ იმ სფეროში.

ამიტომ სტუდენტების რაოდენობის განსაზღვრისას, გადამწყვეტი კრიტერიუმი უნდა იყოს არა ის, რა სჭირდება ან მიაჩნია საჭიროდ სხვადასხვა დროს სხვადასხვა ხელისუფლებას, არამედ - უპირატესად, რა სურს, სჭრდება, აინტერესებს აბიტურიენტს/სტუდენტს მისი თავისუფალი თვითრეალიზაციისთვის და რა შეუძლია უნივერსიტეტს, მისი მისიის შესაბამისად, სტუდენტის საჭიროებებზე ორიენტირებული განვითარებისთვის.

სადავო ნორმებით გათვალისწინებული რეგულაცია კი მუშაობს ამ ბუნებრივი პროცესის წინააღმდეგ. მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობაზე აბსოლუტური შეზღუდვის დაწესება საფრთხეს უქმნის უმაღლესი განათლების ყველა მომხმარებელს:

ა)უნივერსიტეტს - მიიღოს გადაწყვეტილებები მისი პრიორიტეტების, მიზნების, შესაძლებლობების და რესურსების შესაბამისად.

ხელისუფლება სტუდენტების რაოდენობის რეგულირებისას უპირატესად ხელს უნდა უწყობდეს უმაღლესი განათლების ხარისხის განვითარებას უნივერსიტეტის რეალურ შესაძლებლობებსა და სტუდენტების რაოდენობას შორის გონივრული, რაციონალური ბალანსის დადგენით. ამიტომ სტუდენტთა კვოტების დაწესება უნდა ეფუძნებოდეს უნივერსიტეტის მატერიალურ-ტექნიკური ბაზის, აკადემიური რესურსებისა და პროგრამის მიზნების შეფასებას, რაც მოქმედი კანონმდებლობის მიხედვით წარმოადგენს ავტორიზაციისა და აკრედიტაციის პროცესის ნაწილს.

მაშასადამე, ცვლილებებამდე არსებული საკანონმდებლო ჩარჩოს პირობებში, უნივერსიტეტები ისედაც არ იყვნენ სრულად დამოუკიდებლები სტუდენტთა რაოდენობის განსაზღვრაში, მათ შეზღუდვა უწესდებოდათ ავტორიზაციის მოთხოვნებიდან გამომდინარე. თუმცა, უმნიშვნელოვანესია, რომ უნივერსიტეტი საკითხის განსაზღვრაში არა მხოლოდ მონაწილეობდა, არამედ მისი ნება წამყვანი იყო, რადგან ის არის საუკეთესო პოზიციაში, უკეთ შეაფასოს რამდენი სტუდენტის მიღება (და შესაბამისად, სათანადო ხარისხის განათლების მიწოდება) შეუძლია მისი რესურსების, შესაძლებლობების, მიზნების, მისიის ფარგლებში.

ადამიანის უფლებათა ევროპულმა სასამართლომ საქმეზე ტარანტინო და სხვები იტალიის წინააღმდეგ Numerus Clausus - ის (სტუდენტთა რაოდენობაზე აბსოლუტური შეზღუდვის პრინციპი) გამოყენება სწორედ უნივერსიტეტების მიერ შესაბამისი სასწავლო ადგილების მიწოდების შეუძლებლობით გაამართლა[78]. შესაბამისად, იქ, სადაც უნივერსიტეტებს გააჩნიათ არსებული მოთხოვნის სრულად დაკმაყოფილების რესურსი, Numerus Clausus-ის გამოყენება გაუმართლებელია.

ბ)სტუდენტებს/აბიტურიენტებს - თავისუფლად გააკეთონ არჩევანი მათთვის სასურველ პროფესიაზე მათი ინტერესების, მიზნების, პრიორიტეტების, უნარების შესაბამისად. შედეგად, მოახდინონ თავისუფალი თვითრეალიზაცია.

მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობაზე აბსოლუტური შეზღუდვების დაწესება არსებითად (არაპროპორციულად) ზღუდავს აბიტურიენტების ინდივიდუალურ არჩევანს კონკრეტული უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულების სასარგებლოდ, ამასთან, მნიშვნელოვნად ამცირებს კვალიფიციური, კონკურენტუნარიანი კანდიდატების მათთვის სასურველ უნივერსიტეტში (სასურველ პროგრამაზე) მოხვედრის/ჩაბარების უზრუნველყოფის შესაძლებლობებს.

გ)კონკრეტულ დარგებს/პროფესიებს (მათ განვითარებას) - სტუდენტების რაოდენობის ხელოვნურმა ლიმიტირებამ შესაძლოა, არათუ ხელი შეუწყოს, პირიქით - მნიშვნელოვნად შეამციროს დარგის განვითარების პოტენციალი. ამა თუ იმ სფეროს სხვა და სხვა მიზეზით განუვითარებლობის პირობებში, დროის კონკრეტულ მონაკვეთში კადრებზე მოთხოვნილების არარსებობა (მათი ვერდაკმაყოფილების გამო), არ/ვერ გამორიცხავს, ზოგადად, კადრების საჭიროებას დარგის განვითარებისთვის. შესაბამისად, მისაღები სტუდენტების რაოდენობის კორექტირება ბაზრის კვლევების მიხედვით შეიძლება აღმოჩნდეს მთავარი დაბრკოლება დარგის ბუნებრივი განვითარების შესაძლებლობისთვის.

მაშასადამე, სახელმწიფო უნივერსიტეტებში სტუდენტების კვოტის სახელმწიფო დაკვეთის და შრომის ბაზრის ანალიზის საფუძველზე განსაზღვრა მნიშვნელოვნად აკნინებს უმაღლესი განათლების ფუნქციას და მიზნებს. უმაღლესი განათლების მიზნები გულისხმობს (თუმცა არ შემოიფარგლება) ავტონომიური და პასუხისმგებლიანი პიროვნების ჩამოყალიბებას, პიროვნული ინტერესების, ინტელექტუალური და შემოქმედებითი პოტენციალის რეალიზებას, ცვალებად გარემოში დასაქმებისთვის მის მომზადებას, დემოკრატიული და ჰუმანური საზოგადოების ჩამოყალიბებას, სამეცნიერო, კვლევითი და ინოვაციური მიდგომებით ადგილობრივი და მსოფლიო გამოწვევების გადაწყვეტაში კონტრიბუციას. შესაბამისად, სადავო ნორმები ზღუდავს როგორც უნივერსიტეტების ფუნქციას, ასევე სტუდენტების შესაძლებლობებს, შეიძინონ ცვალებად გარემოში სრულფასოვანი ცხოვრებისთვის და მიმდინარე გამოწვევების გადასაწყვეტად საჭირო მოწინავე ცოდნა, კომპეტენციები და ღირებულებები.

ყურადსაღებია თავად ფაქტი, რომ სახელმწიფო ადამიანსა და ცოდნის კერას, რომელიც ჰუმანურ და დემოკრატიულ ღირებულებებზე დგას, განიხილავს მხოლოდ ბაზრის რესურსად. ეს მიდგომა ახდენს პიროვნების ობიექტივიზაციას და სრულებით უგულებელყოფს განათლებას, როგორც ინდივიდის ჩამოყალიბებისა და განვითარების უპირატეს ღირებულებას, რაც დამატებით ეწინააღმდეგება ადამიანის ღირსების ხელშეუვალობის და პიროვნების თავისუფალი განვითარების კონსტიტუციურ უფლებებს.

2. გარდა იმისა, რომ დაუშვებელია, უმაღლესი განათლების სფეროს ინტერესებთან უპირობო კორელაციის გარეშე, შრომის ბაზრის საჭიროებების დაკმაყოფილების თვითკმარ მიზნად მიჩნევა, სადავო ნორმებით გათვალისწინებულ შეზღუდვას კიდევ უფრო გაუგებარს და თვითმიზნურს ხდის ის გარემოება, რომ არ არსებობს შესაბამის კვლევებზე დაფუძნებული მტკიცებულებითი ბაზა, რომელიც განჭვრეტადს და ობიექტურად აღქმადს გახდიდა დასახელებული პრობლემის რეალისტურობასა და მის მასშტაბს.

როგორც აღვნიშნეთ, ყოველ ჯერზე, კონსტიტუციით დაცულ უფლებაში/გარანტიაში ჩარევისას აუცილებელია, როგორც ვალიდური ლეგიტიმური მიზნის დასახელება, ისე მისთვის რეალური საფრთხის შექმნის ხელშესახები რისკების არსებობის და შედეგად, მისი დაცვის აუცილებლობის დამაჯერებელი დემონსტრირება. შესაბამისად, ნებისმიერ უფლებაში/კონსტიტუციურ გარანტიაში ჩარევისას, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს შეზღუდვის ობიექტური საჭიროების უტყუარად დადგენას, საამისოდ, რელევანტური კრიტერიუმების მიხედვით (სწორ ინდიკატორებზე დაყრდნობით) ველის სკრუპოლოზურ, სიღრმისეულ ანალიზს.

იმ პირობებში, რომ სადავო ნორმის მიზნებისთვის „შრომის ბაზრის ჩატარებული კვლევა“ ამ დრომდე საჯარო არ გამხდარა (2026 წლის 24 თებერვალს გაიმართა კვლევის ანგარიშის მოკლე (დაახლოებით 20 წუთიანი) პრეზენტაცია, რაც ობიეტქურად არ/ვერ იძლევა მისი (კვლევის) სისწორის შეფასების შესაძლებლობას), ქმნის ვარაუდის საფუძველს, რომ კონცეფციითა და შემდგომ სადავო ნორმებით დადგენილი ახალი რეგულაციები არ ემყარებოდა სათანადო მტკიცებულებებით გამყარებულ კვლევის შედეგებს, რომლებიც ახსნიდა კონკრეტული ნაბიჯების გადადგმის აუცილებლობას. გაუგებარია, რაზე დაყრდნობით მივიდა ხელისუფლება დასკვნამდე, რომ შრომის ბაზრის მოთხოვნებსა და მიწოდებას შორის ბალანსი არ არსებობს, ან რომელ დარგებში არსებობს და რომელში - არა. მეტიც, ასეთი დისბალანსის რეალურად არსებობის ობიექტურად დადგენა სამომავლოდაც შეუძლებელია შრომის ბაზრის კვლევის განჭვრეტადი საფუძვლების და პროცედურის არარსებობის გამო. უცნობია, ვინ და რა კრიტერიუმებზე დაყრდნობით ჩაატარებს კვლევას, დაადგენს ბაზრის რეალურ საჭიროებებს, მათ გამომწვევ ობიექტურ მიზეზებს და ამ მიზეზების უდავო კორელაციას სტუდენტების რაოდენობასთან.

ასეთ პირობებში, დასახელებული მიზეზის ლეგიტიმურ მიზნად მიჩნევა ობიეტურად შეუძლებელია.

3.ბაზრის კვლევის შედეგების გათვალისწინებით სტუდენტების რაოდენობის განსაზღვრის მანიპულაციურ ბუნებაზე მეტყველებს სადავო ნორმების ის დანაწესიც, რომ მთავრობა ყოველწლიურად დაამტკიცებს სახელმწიფოს მიერ დაფუძნებულ უმაღლეს საგანმანათლებლო დაწესებულებაში მისაღებ სტუდენტთა რაოდენობას (ყველა საფეხურზე) უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებისა და საგანმანათლებლო პროგრამების მიხედვით. ეს თავისთავად მიუთითებს კრიტერიუმის (ბაზრის კვლევის შედეგების) სიმყიფეზე და არასერიოზულობაზე, რადგან ეფუძნება დაშვებას, რომ სხვადასხვა პროფესიებში/სფეროებში ბაზარი ყოველწლიურად შეიძლება იყოს იმდენად ცვლადი, რომ მოითხოვოს განსხვავებული რაოდენობით კადრებით უზრუნველყოფა, მათ შორის, ერთსა და იმავე პროფესიის ფარგლებში ყოველწლიურად რადიკალურად განსხვავებული რაოდენობის სტუდეტების დამტკიცებაც. ასეთი მიდგომა ობიექტურად გამორიცხავს ბაზრის საფუძვლიანი, სათანადო კრიტერიუმებზე დაყრდნობით სრულყოფილი შესწავლის ალბათობასაც და ნებასაც.

ზემოაღნიშნული გარემოებების გათვალისწინებით, სადავო ნორმები იძლევა სტუდენტების რაოდენობის მანიპულაციურად განსაზღვრის გზით, უნივერსიტეტების ცენტრალიზებული მართვის, დამორჩილების და საბოლოო ჯამში, მათი ინსტრუმენტალიზაციის შესაძლებლობას, რაც წარმოადგენს კიდეც ხელისუფლების რეალურ მიზანს. ბუნებრივია, მთავრობის მიერ სტუდენტების რაოდენობის დამოუკიდებლად განსაზღვრა ავტომატურად არ გულისხმობს მის მიერ ყველა შემთხვევაში საკითხის გადაწყვეტას უნივერსიტეტების და სტუდენტების, აბიტურიენტების ინტერესების გაუთვალისწინებლად, მხოლოდ ბაზრის ან/და კომერციული ინტერესების ან სხვა მიზნების დასაკმაყოფილებად. თუმცა, იმ პირობებში, რომ სადავო ნორმებით საგანგებოდ გამოირიცხა უნივერსიტეტების ჩართულობა, ქმედითი თანამონაწილეობა სტუდენტების რაოდენობის განსაზღვრის პროცესში, ეს კანონზომიერად ქმნის შესაძლებლობას, განათლების უფლების ბენეფიციარების ინტერესები არ იქნეს მოსმენილი, გაგონილი და გათვალისწინებული. მეტიც, სადავო ნორმები ხელისუფლების თვითნებური, თვითმიზნური ქმედებების თავისთავად მაპროვოცირებელია. ისინი (სადავო ნორმები) იძლევა სრულ თავისუფლებას, სახელმწიფომ სტუდენტების კვოტირება დაადგინოს უნივერსიტეტის პრიორიტეტების, მიზნების, არსებული მიღწევების და რეალური შესაძლებლობების გაუთვალისწინებლად, ამასთან, ხელისუფლების კონკრეტული მიზნებისთვის აკონტროლოს/განსაზღვროს სტუდენტების რაოდენობა პროგრამების მიხედვით, ნებისმიერ (ყველა) წელს შეცვალოს რაოდენობები და ამ გზით უზრუნველყოს უნივერსიტეტის ხელოვნური დასუსტება. მაგალითად, სახელმწიფომ შესაძლოა, არ მიიჩნიოს პრიორიტეტულად უნივერსიტეტის ძალიან მაღალი მიღწევები/მაჩვენებლები კონკრეტულ პროგრამებში და სტუდენტების რაოდენობის შემცირებით, მიზანმიმართულად დაასუსტოს ეს მიმართულებები, დაანგრიოს ამ სფეროში უნივერსიტეტის მიღწევები, საფრთხე შეუქმნას მის კონკურენტუნარიანობას. ასევე, პირიქით, შრომის ბაზრის საჭიროებებთან ადეკვატურობის არგუმენტით, კონკრეტულ პროგრამებზე სტუდენტების რაოდენობის გაზრდით, არაპროპორციული ზეწოლა მოახდინოს უნივერსიტეტზე, რომელიც შესაძლოა, აკადემიური, ინტელექტუალური, ადმინისტრაციული თუ ფინანსური რესურსებით ობიექტურად არ იყოს მზად ასეთი გამოწვევისთვის.

მაშასადამე, შრომის ბაზრის საჭიროებების დაკმაყოფილების „მიზანი“ შეიძლება გახდეს პოლიტიკური ინსტრუმენტი გარკვეული პროგრამების ხელოვნურად დასუსტების, დახურვის გასამართლებლად. სტუდენტების რაოდენობის თვალსაზრისით ხელისუფლებაზე პერმანენტული დამოკიდებულება, აძლევს მას (ხელისუფლებას) შესაძლებლობას, უნივერსიტეტები მართოს და აკონტროლოს ცენტრალიზებულად, რაც ხელს უწყობს მათი მორჩილების „წახალისებას“.

ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, ასეთი ჩარევა არსებითად გავლენაუნარიანია უნივერსიტეტის საქმიანობის შინაარსზე - ეს არის უნივერსიტეტის ხარისხობრივი და არა მხოლოდ რაოდენობრივი მართვა. სადავო ნორმებით გათვალისწინებული შეზღუდვა, თავისი არსით, წარმოადგენს სისტემის მონოპოლიზაციის კონცეფციის/მოდელის ნაწილს და იწვევს უნივერსიტეტის თვითმმართველობის პრინციპის და ინსტიტუციური ავტონომიის დარღვევას.

ზემოაღნიშნულის უტყუარ მტკიცებულებას წარმოადგენს მთავრობის 2026 წლის 12 თებერვლის დადგენილება N55, რომლითაც მოხდა ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის თვითმმართველობაში უპრეცედენტო მასშტაბის ჩარევა, მისი სტუდენტთა რაოდენობის 90%-ზე მეტით შემცირება, რაც წარმოადგენს არა ადმინისტრაციულ კორექტირებას, არამედ ინსტიტუციური პროფილის ფუნდამენტურ ცვლილებას და უნივერსიტეტის ფაქტობრივად გაუქმებას.

დასკვნა:

მაშასადამე, სადავო ნორმები, ისევე როგორც მთლიანად უმაღლესი განათლების ე.წ. რეფორმა არა მხოლოდ არ ემსახურება უმაღლესი განათლების ხარისხის ზრდას, სტუდენტების, აკადემიური, სამეცნიერო პერსონალის და ფართო საზოგადოების საუკეთესო ინტერესებს, არამედ შეუქცევად ზიანს აყენებს მათ. როგორც კონცეფციის (და მოგვიანებით კანონპროექტის) შემუშავების დახურული ფორმატი, ისე მისი შინაარსი ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციით და ბოლონიის პროცესის პრინციპებით დადგენილ საფუძვლებს. რეფორმატორთა მიერ დასახელებულ მიზნებს/ამოცანებსა და შემოთავაზებულ ინტერვენციებს შორის არსებული შეუსაბამობა, ასეთი სირთულის და მასშტაბის ცვლილებებისთვის უპირობოდ აუცილებელი ფუნდამენტური, სიღრმისეული კვლევების არარსებობა, ამასთან ყველა ეტაპზე აუცილებელი ინფორმაციის დეფიციტი და ფორსირებულ ვადებში გადაწყვეტილებების მიღება, გამორიცხავს ამ პროცესისადმი სანდოობას და რაც მთავარია, კანონზომიერად ზრდის შემდგომი არაპროგნოზირებადი, თვითნებური, გადაწყვეტილებების რისკს.

აკადემიური საზოგადოების ჩართულობის გარეშე მიღებული გადაწყვეტილებები, ინსტიტუციური ავტონომიისა და აკადემიური თავისუფლების ხელყოფა და ხარისხის უზრუნველყოფის სტანდარტებსა და პრინციპებთან შეუთავსებელი მიდგომები ქმნის პოლიტიკას, რომელიც განვითარების ნაცვლად სისტემურ გაუარესებას განაპირობებს. მიმდინარე რეფორმის პროცესი ვერ უზრუნველყოფს საქართველოს უმაღლესი განათლების სივრცის განვითარებასა და ღიაობას, საფრთხეს უქმნის საქართველოს უმაღლესი განათლების სისტემის საერთაშორისო რეპუტაციას, დრამატულად ასუსტებს (თუ არა გამორიცხავს) ევროპულ სისტემასთან ჰარმონიზაციას. შედეგად, ე.წ. რეფორმა არა მხოლოდ ვერ პასუხობს უმაღლესი განათლების სფეროში რეალურ გამოწვევებს, არამედ თავად წირავს მას კრიზისისთვის.

[1] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 დეკემბრის გადაწყვეტილება N1/3/407 საქმეზე საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია და საქართველოს მოქალაქე ეკატერინე ლომთათიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II - 1.

[2] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 28 ნოემბრის გადაწყვეტილება №2/9/1432 საქმეზე ციცი ჭელიძე, სოფიკო ჯიჭონაია, ანა გაგუა და სხვები საქართველოს პარლამენტის და საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრის წინააღმდეგ, II-7.

[3] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 12 სექტემბრის №2/3/540 გადაწყვეტილება საქმეზე რუსეთის მოქალაქეები - ოგანეს დარბინიანი, რუდოლფ დარბინიანი, სუსანნა ჟამკოციანი და სომხეთის მოქალაქეები - მილენა ბარსეღიანი და ლენა ბარსეღიანი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-15.

[4] იქვე, II - 9.

[5] იქვე, II-17.

[6] იქვე, II-18.

[7] Leyla Şahin v. Turkey, 2005, § 137; Timishev v. Russia, 2005, § 64; Çam v. Turkey, 2016, § 52; Velyo Velev v. Bulgaria, 2014, § 33.

[8] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 12 სექტემბრის №2/3/540 გადაწყვეტილება საქმეზე რუსეთის მოქალაქეები - ოგანეს დარბინიანი, რუდოლფ დარბინიანი, სუსანნა ჟამკოციანი და სომხეთის მოქალაქეები - მილენა ბარსეღიანი და ლენა ბარსეღიანი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-18;

[9] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 28 ნოემბრის გადაწყვეტილება №2/9/1432 საქმეზე ციცი ჭელიძე, სოფიკო ჯიჭონაია, ანა გაგუა და სხვები საქართველოს პარლამენტის და საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრის წინააღმდეგ, II-8;

[10] იქვე, II-9;

[11] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 12 სექტემბრის №2/3/540 გადაწყვეტილება საქმეზე რუსეთის მოქალაქეები - ოგანეს დარბინიანი, რუდოლფ დარბინიანი, სუსანნა ჟამკოციანი და სომხეთის მოქალაქეები - მილენა ბარსეღიანი და ლენა ბარსეღიანი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-21;

[12] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 28 ნოემბრის გადაწყვეტილება №2/9/1432 საქმეზე ციცი ჭელიძე, სოფიკო ჯიჭონაია, ანა გაგუა და სხვები საქართველოს პარლამენტის და საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის მინისტრის წინააღმდეგ, II- 9;

[13] იქვე, II-8;

[14] U.S. Supreme Court, Sweezy v. New Hampshire, 354, U.S. 234, 250 (17.06.1957).

[15]„უნივერსიტეტი გმობს შეუწყნარებლობას და ღიაა დიალოგისთვის“. უნივერსიტეტების დიდი ქარტია, 1988 წლის 18 სექტემბერი, ბოლონია. ფუნდამენტური პრინციპები, პ.3, მეორე აბზაცი.

[16] უნივერსიტეტების დიდი ქარტია 2020, დამტკიცებული მმართველი საბჭოს მიერ 2020 წლის 12 მარტს, პრეამბულა.

[17] იქვე.

[18] უნივერსიტეტების დიდი ქარტია, 1988 წლის 18 სექტემბერი, ბოლონია. პრეამბულა, პ.1.

[19]იქვე, ფუნდამენტური პრინციპები, პ.4.

[20] უნივერსიტეტების დიდი ქარტია 2020, დამტკიცებული მმართველი საბჭოს მიერ 2020 წლის 12 მარტს.

[21] Bundesverfassungsgericht [BVerfG] [Federal Constitutional Court], Oct. 26, 2004, 1 BvR 911/00, 1 BvR 927/00, 1 BvR 928/00, 111 Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts [BVerfGE] 333, 353 (F.R.G.) (Brandenburgisches Hochschulgesetz), available at https://www.servat.unibe.ch/dfr/bv111333.html

[22] „ხელოვნება, მეცნიერება და მათი სწავლება თავისუფალია: სახელმწიფოს მოვალეობაა მფარველობა გაუწიოს და ხელი შეუწყოს მათ განვითარებას“ (მუხ.109).

[23] 2006 წლის 27 დეკემბრის საქართველოს კონსტიტუციური კანონი „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილებების შეტანის შესახებ“ (N4135-რს).

[24] „სახელმწიფო უზრუნველყოფს ქვეყნის საგანმანათლებლო სისტემის ჰარმონიზაციას საერთაშორისო საგანმანათლებლო სივრცეში.“

[25] 2017 წლის 13 ოქტომბრის საქართველოს კონსტიტუციური კანონი „საქართველოს კონსტიტუციაში ცვლილებების შეტანის შესახებ“ (N1324-რს).

[26] „ხელოვნება და სამეცნიერო კვლევა თავისუფალია ყოველგვარი შეზღუდვისგან. აკადემიური თავისუფლება დაცულია.“ - Charter of Fundamental Rights of the European Union art. 13, 2012 O.J. (C 326) 391, 397 (Oct. 26, 2012).

https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX%3AC2012%2F326%2F02

[27] Case C-66/18, Comm’n v. Hung., ECLI:EU:C:2020:792, ¶ 227 (Oct. 6, 2020). https://curia.europa.eu/juris/documents.jsf?critereEcli=ECLI%3AEU%3AC%3A2020%3A792&language=EN

[28] J. Vrielink, Paul Lemmens & Stephan Parmentier, Academic Freedom as a Fundamental Right (League of Eur. Rsch. Univs. (LERU), Advice Paper No. 6, Dec. 2010).

J. Peter Byrne, Academic Freedom: A “Special Concern of the First Amendment”, 99 Yale L.J. 251 (1989).

[29] Sorguç v. Turk., App. No. 17089/03, ¶ 35, Eur. Ct. H.R. (June 23, 2009).

[30] U.S. Supreme Court, Sweezy v. New Hampshire, 354, U.S. 234, 250 (17.06.1957).

[31] Conseil constitutionnel [CC] decision No. 83-165 DC, Jan. 20, 1984, Loi relative à l’enseignement supérieur, J.O., Jan. 21, 1984, p. 365 (Fr.), ECLI:FR:CC:1984:83.165.DC.

[32] ავსტრიის ფედერალური კონსტიტუციური კანონი, მუხლი 81.c: Die öffentlichen Universitäten sind Stätten freier wissenschaftlicher Forschung, Lehre und Erschließung der Künste. Sie handeln im Rahmen der Gesetze autonom und können Satzungen erlassen. Die Mitglieder universitärer Kollegialorgane sind weisungsfrei.

[33] ბულგარეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია, მუხლი 53.4: Higher educational establishments shall enjoy academic autonomy.

[34] ესტონეთის რესპუბლიკის კონსტიტუცია, მუხლი 38: Science and art and their teachings are free. Universities and research institutions are autonomous within the limits prescribed by the law.

[35] საბერძნეთის კონსტიტუცია, მუხლი 16:.. Education at university level shall be provided exclusively by institutions which are fully selfgoverned public law legal persons. These institutions shall operate under the supervision of the State and are entitled to financial assistance from it; they shall operate on the basis of statutorily enacted by-laws. Merging or splitting of university level institutions may take place notwithstanding any contrary provisions, as a law shall provide.

[36] ხორვატიის რესპუბლიკის კონსტიტუცია, მუხლი 67: The autonomy of universities shall be guaranteed. Universities shall independently decide on their organisation and operation, in compliance with law.

[37]უნივერსიტეტების დიდი ქარტია, 1988 წლის 18 სექტემბერი, ბოლონია. ფუნდამენტური პრინციპები, პ.1, მეორე აბზაცი.

[38] U.S. Supreme Court, Sweezy v. New Hampshire, 354, U.S. 234, 250 (17.06.1957).

[39] The Lisbon Declaration. Europ^,s Universities beyond 2010: Diversity with a Common Purpose. 2007.

[40] ტირანას კომუნიკე, დანართი 1, 2024.

[41] უნივერსიტეტების დიდი ქარტია 2020.

[42]უნივერსიტეტების დიდი ქარტია, 1988 წლის 18 სექტემბერი, ბოლონია. ფუნდამენტური პრინციპები, პ.3.

[43] უნივერსიტეტების დიდი ქარტია 2020.

[44] რ.ხოფერია, „აკადემიური თავისუფლება როგორც კონსტიტუციით გარანტირებული უფლება (შედარებით-სამართლებრივი ანალიზი გერმანიის, აშშ-ის და საქართველოს მაგალითზე)“, გვ.220.

[45] Mustafa Erdoğan and Others v. Turkey, App. N346/04, 39779/04; 27.05.2014 §40.

[46] ტირანას კომუნიკე, დანართი 1, 2024.

[47] U.S. Supreme Court, Sweezy v. New Hampshire, 354, U.S. 234 (1957).

[48] „უნივერსიტეტის აკადემიური ავტონომია მოიცავს: სტუდენტთა რაოდენობის და მათი შერჩევის მექანიზმების განსაზღვრას; საგანმანათლებლო პროგრამების ამოქმედებას და გაუქმებას; სწავლების ენის განსაზღვრას; საგანმანათლებლო პროგრამების შინაარსის განსაზღვრას; ხარისხსის უზრუნუველყოფის მექანიზმების განსაზღვრას“. იხ: განათლების პოლიტიკის, დაგეგმვის და მართვის საერთაშორისო ინსტიტუტის კვლევა, „უნივერსიტეტის ავტონომია და აკადემიური თავისუფლება“. ექსპერტი - თ.ზაალიშვილი. თბილისი, 2013. გვ.6.

[49] Sorguç v. Turkey, App. N17089/03; 23.06.2009.

[50] Tarantino and Others v. Italy, App. N25851/09, 29284/09, 64090/09; 02.04.2013.

[51] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 2 ივლისის გადაწყვეტილება #1/2/384 საქმეზე საქართველოს მოქალაქეები - დავით ჯიმშელეიშვილი, ტარიელ გვეტაძე და ნელი დალალიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-19.

[52] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2006 წლის 15 დეკემბრის N1/3/393, 397 გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს მოქალაქეები - ონისე მებონია და ვახტანგ მასურაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ,

[53] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 6 აპრილის გადაწყვეტილება #2/1/415 საქმეზე საქართველოს სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II - 13.

[54] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2012 წლის 26 ივნისის გადაწყვეტილება #3/1/512 საქმეზე დანიის მოქალაქე ჰეიკე ქრონქვისტი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II, 60.

[55] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 დეკემბრის №1/3/407 გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია და საქართველოს მოქალაქე - ეკატერინე ლომთათიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II, 2.

[56] იხ. საქართველოს მთავრობის 2025 წლის 20 იანვრის განკარგულება N103 „უმაღლესი განათლების რფორმის სამთავრობო კომისიის შექმნის შესახებ“.

[57] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2021 წლის 11 თებერვლის №1/1/1505,1515,1516,1529 გადაწყვეტილება, საქმეზე პაატა დიასამიძე, გიორგი ჩიტიძე, ედუარდ მარიკაშვილი და ლიკა საჯაია საქართველოს პარლამენტისა და საქართველოს მთავრობის წინააღმდეგ, II-35;.

[58] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2019 წლის 2 აგვისტოს №1/7/1275 გადაწყვეტილება საქმეზე ალექსანდრე მძინარაშვილი საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის წინააღმდეგ, II-28.

[59] „კანონპროექტის დაჩქარებული წესით განხილვა და მიღება გულისხმობს მის სამივე მოსმენით განხილვასა და მიღებას პარლამენტის პლენარული სხდომების 1 კვირის განმავლობაში. პარლამენტის პლენარული სხდომის 1 დღეს კანონპროექტის განხილვა და მიღება დასაშვებია ერთზე მეტი მოსმენით, მაგრამ არაუმეტეს ორისა. ამასთანავე, 1 დღეს დასაშვებია კანონპროექტის მხოლოდ მეორე და მესამე მოსმენებით განხილვა და მიღება“.

[60] საგანმანათლებლო პროგრამების განსაზღვრის უფლების კონტექსტში, უნივერსიტეტის ინსტიტუციური აკადემიური ავტონომიის და აკადემიური თავისუფლების კონსტიტუციური დიაპაზონის გააზრებისთვის, ვფიქრობთ, საინტერესოა გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ დადგენილი სტანდარტები: „ძირითადი კანონით დაცულია უმაღლესი საგანმანათლებლო დაწესებულებების თავისუფლება, გადაწყვიტონ, მათ მიერ შეთავაზებული სასწავლო პროგრამებისა და კურსების შინაარსი, ორგანიზაცია და მეთოდოლოგიური მიდგომა“. „კვლევაზე დაფუძნებული სწავლება, როგორც აკადემიური ცოდნის გადაცემის პროცესი, დაცულია ძირითადი კანონის მე-5 მუხლის მე-3 პუნქტის პირველი წინადადებით (შდრ. BVerfGE 35, 79). ეს ძირითადი უფლება აკადემიურ პერსონალს უქმნის თავისუფლების სფეროს, რომელიც მათ იცავს სახელმწიფოს მხრიდან აკადემიური ცოდნის მოპოვებისა და გადაცემის პროცესებზე ნებისმიერი გავლენისგან (შდრ. BVerfGE 35, 79). კერძოდ, იგი მოიცავს სწავლების შინაარსის, ორგანიზებისა და მეთოდოლოგიური მიდგომის დამოუკიდებლად განსაზღვრის უფლებას (შდრ. BVerfGE 127, 87 ასევე BVerfGE 55, 37), აგრეთვე აკადემიური მოსაზრებების გამოხატვის უფლებას (შდრ. BVerfGE 35, 79) და უმაღლესი განათლების ფარგლებში აკადემიურ დისკურსში აქტიურად მონაწილეობის უფლებას (შდრ. BVerfGE 55, 37).

[61] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2013 წლის 5 ნოემბრის №3/1/531 გადაწყვეტილება ისრაელის მოქალაქეები - თამაზ ჯანაშვილი, ნანა ჯანაშვილი და ირმა ჯანაშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II-15.

[62] იგივე ლეგიტიმურ მიზნებზე მიუთითებს, მაგალითად, გერმანიის ფედერალური საკონსტიტუციო სასამართლო.იხ: BVerfG [Federal Constitutional Court] July 18, 1972, 1 BvL 32/70 & 1 BvL 25/71, 33 Entscheidungen des Bundesverfassungsgerichts [BVerfGE] 303 (Ger.) (Numerus Clausus I); BVerfG, Numerus Clausus III, Judgment of Apr. 3, 1990, 85 BVerfGE 36 (Ger.).

[63] საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 26 დეკემბრის გადაწყვეტილება N1/3/407 საქმეზე საქართველოს ახალგაზრდა იურისტთა ასოციაცია და საქართველოს მოქალაქე ეკატერინე ლომთათიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ, II - 9.

[64] „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად: „განათლების ხარისხის განვითარების ხელშეწყობის მიზნით იქმნება საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და ახალგაზრდობის სამინისტროს (შემდგომ – სამინისტრო) მმართველობის სფეროში შემავალი საჯარო სამართლის იურიდიული პირი – განათლების ხარისხის განვითარების ეროვნული ცენტრი (შემდგომ – ცენტრი)“.

[65] „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-3 მუხლის მეორე პუნქტი.

[66]„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ. 56².1; „განათლების ხარისხის განვთარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ.10;

[67]„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ. 56².3; „განათლების ხარისხის განვთარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ.11.2.

[68]„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ. 56³.1^;; „განათლების ხარისხის განვთარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ.12.1.

[69]„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხლი 56⁴ .1; „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ.14.

[70] „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ.11.3.

[71]„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ. 56³ მუხლის მე-2-3 პუნქტები, „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის მე-3 პუნქტი.

[72] „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-12 მუხლის მე-2 პუნქტი.

[73]„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ.63.4; „განათლების ხარისხის განვითარების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ.17.3.

[74] „უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხ. 63.7.

[75]„უმაღლესი განათლების შესახებ“ საქართველოს კანონის 66-ე მუხლის მე-8 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი.

[76] უნივერსიტეტების დიდი ქარტია, 1988 წლის 18 სექტემბერი, ბოლონია. განხორციელების საშუალებები, პ.4..

[77] ბოლონიის დეკლარაცია, უმაღლესი განათლების ევროპული სივრცე. ბოლონია, 1999 წლის 19 ივნისი, მიზანი 6.

[78] Tarantino and Others v. Italy, app.N25851/09, 29284/09, 64090/09 (09.09.2013).

6. კონსტიტუციური სარჩელით/წარდგინებით დაყენებული შუამდგომლობები

შუამდგომლობა სადავო ნორმის მოქმედების შეჩერების თაობაზე: კი

შუამდგომლობა პერსონალური მონაცემების დაფარვაზე: არა

შუამდგომლობა მოწმის/ექსპერტის/სპეციალისტის მოწვევაზე: არა

შუამდგომლობა/მოთხოვნა საქმის ზეპირი მოსმენის გარეშე განხილვის თაობაზე: არა

კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა სახის შუამდგომლობა: არა