საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლის – თეიმურაზ ტუღუშის განსხვავებული აზრი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის 2026 წლის 30 აპრილის №2/3/1609 გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით

1. გამოვხატავ რა ჩემი კოლეგებისადმი – საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის წევრებისადმი პატივისცემას, ამავე დროს, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 47-ე მუხლის შესაბამისად, გამოვთქვამ განსხვავებულ აზრს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2026 წლის 30 აპრილის №2/3/1609 გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით. მიმაჩნია, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს უნდა დაეკმაყოფილებინა №1609 კონსტიტუციური სარჩელი და საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით არაკონსტიტუციურად ეცნო „სახელმწიფო პენსიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის სიტყვები „ხოლო პენსიაზე უფლება ქალებს წარმოეშობათ 60 წლიდან“.

2. საქმეზე სადავოდ გამხდარი ნორმის თანახმად, პენსიაზე უფლების წარმოშობის საფუძველია საპენსიო ასაკის – 65 წლის მიღწევა, ხოლო ქალებს პენსიაზე უფლება წარმოეშობათ 60 წლიდან. მოსარჩელე მხარის პოზიციით, გასაჩივრებული ნორმა არათანასწორ მდგომარეობაში აყენებს, ერთი მხრივ, ქალებს, რომლებსაც პენსიაზე უფლება წარმოეშობათ 60 წლის ასაკის მიღწევისას, ხოლო, მეორე მხრივ, მამაკაცებს, რომელთა საპენსიო ასაკად განსაზღვრულია 65 წელი. მოსარჩელე მიუთითებდა, რომ პენსიაზე უფლების წარმოშობის კონტექსტში, ქალები და კაცები არსებითად თანასწორი სუბიექტები არიან. შესაბამისად, მამაკაცებისთვის საპენსიო ასაკის 5 წლით უფრო გვიან განსაზღვრა არის სქესის ნიშნით დიფერენცირება, რომელსაც არ გააჩნია გონივრული და ობიექტური გამართლება, რაც ეწინააღმდეგება სამართლის წინაშე ყველა ადამიანის თანასწორობის უფლებას.

3. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიამ №2/3/1609 გადაწყვეტილებაში აღნიშნა, რომ გასაჩივრებული ნორმა ითვალისწინებს განსხვავებულ მოპყრობას შესადარებელ სუბიექტებს, ქალებსა და მამაკაცებს შორის, ხოლო დიფერენცირების ნიშანს სქესი წარმოადგენს. თავის მხრივ, რამდენადაც სქესი არის საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტით სახელდებით გათვალისწინებული ნიშანი, საკონსტიტუციო სასამართლომ დიფერენცირებული მოპყრობის დისკრიმინაციულობის საკითხი მკაცრი ტესტის გამოყენებით შეაფასა. საკონსტიტუციო სასამართლომ განმარტა, რომ ისტორიულად ჩამოყალიბებული სოციალური როლების შესაბამისად, ქალთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ოჯახში ასრულებს არაანაზღაურებად ზრუნვით და საოჯახო შრომას. ბავშვების აღზრდა, ხანდაზმულებისა და შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა მოვლა, აგრეთვე საოჯახო საქმეების ორგანიზება და შესრულება, საზოგადოების სხვადასხვა ფენის მიერ, ტრადიციულად ქალის მოვალეობად აღიქმება. ამგვარი გენდერული განაწილება ქალთა შრომას საზოგადოებრივად აუცილებელ, თუმცა ეკონომიკურად უხილავ საქმიანობად აქცევს, რაც მათ შრომით ბაზარზე სრულფასოვან ინტეგრაციას ზღუდავს. შედეგად, ქალებს ნაკლები შესაძლებლობა აქვთ, დასაქმდნენ სრულ განაკვეთზე, დაიკავონ სტაბილური და მაღალანაზღაურებადი პოზიციები ან ჰქონდეთ უწყვეტი პროფესიული კარიერა, რაც ხანდაზმულობისათვის რეგულარულ და საკმარის დანაზოგს უზრუნველყოფდა. ამასთანავე, ორსულობის, მშობიარობისა და ბავშვის მოვლის, აგრეთვე ახალშობილის შვილად აყვანის გამო შვებულება, ისევე, როგორც ბავშვის მოვლა, ხშირად, იწვევს კარიერულ წყვეტას, დასაქმების ფორმის ცვლილებას ან ნახევარ განაკვეთზე მუშაობას. აღნიშნული გარემოებები პირდაპირ აისახება ქალთა შემოსავლის მოცულობაზე, პროფესიულ წინსვლასა და შრომითი სტაჟის უწყვეტობაზე. შემცირებული და არასტაბილური შემოსავალი, აგრეთვე შრომითი აქტივობის პერიოდული შეწყვეტა, საბოლოოდ, განაპირობებს შედარებით მცირე დანაზოგს და ზრდის ხანდაზმულობისას ეკონომიკური დაუცველობისა და ღირსეული ცხოვრების პირობების შეზღუდვის რისკს. დამატებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ, სადავო ნორმის კონსტიტუციურობის დასაბუთებისას ყურადღება შრომით გარემოსა და, ზოგადად, საზოგადოებაში დამკვიდრებულ გენდერულ სტერეოტიპებზე გაამახვილა. საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, მიუხედავად იმისა, რომ ქალსა და მამაკაცს წარმატებული და შედეგიანი საქმიანობის ერთნაირი უნარები აქვთ, გლობალური მონაცემები ადასტურებს, რომ ქალთა საშუალო ანაზღაურება ჩამორჩება მამაკაცთა საშუალო ანაზღაურებას. აღნიშნული სხვაობის განმაპირობებელ ფაქტორებს შორის მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია შრომით გარემოში დამკვიდრებულ გენდერულ სტერეოტიპებს, რომლებიც მამაკაცს ლიდერულ, გადაწყვეტილების მიმღებ და მაღალანაზღაურებად პოზიციებთან აკავშირებს. ამასთანავე, ქალთა დასაქმების მაღალი კონცენტრაცია შედარებით დაბალანაზღაურებად სექტორებში, კიდევ უფრო აძლიერებს სახელფასო უთანასწორობას. შედეგად, ქალისა და მამაკაცის შემოსავალს შორის სხვაობა არა მხოლოდ ინდივიდუალური არჩევანის, არამედ სტრუქტურული და კულტურული ფაქტორების ერთობლივი მოქმედების შედეგია. შესაბამისად, ხსენებული გარემოებების მხედველობაში მიღებით, საკონსტიტუციო სასამართლომ დაადგინა, რომ სადავო ნორმით გათვალისწინებული დიფერენცირება მნიშვნელოვანი ლეგიტიმური მიზნის მიღწევას ემსახურებოდა, რის გამოც, №1609 კონსტიტუციური სარჩელი არ დააკმაყოფილა (იხ., №2/3/1609 გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის მე-7-44-ე პუნქტები).

4. მიმაჩნია, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის უმრავლესობამ სადავო რეგულირების კონსტიტუციურობის შეფასებისას არასწორად მიიჩნია, რომ ქალთა მიმართ არსებული სოციალური და ეკონომიკური უთანასწორობის კომპენსირება, თავისთავად, საკმარისი საფუძველია სახელმწიფო პენსიის ფარგლებში სქესის ნიშნით დიფერენცირებული მოპყრობის გასამართლებლად. მართალია, უმრავლესობის მიერ მითითებული გარემოებები – ქალთა არაანაზღაურებადი შრომა, კარიერული წყვეტები და შრომით ბაზარზე არსებული ბარიერები – აქტუალური სოციალური პრობლემებია, თუმცა სამართლის წინაშე ყველა ადამიანის თანასწორობის კონსტიტუციური ნორმა-პრინციპი მოითხოვს არა მხოლოდ ცალკე აღებული, ლეგიტიმური მიზნის არსებობას, არამედ იმის შეფასებასაც, რამდენად არის კონკრეტული მიზნით განპირობებული დიფერენცირება შინაარსობრივად და ფუნქციურად დაკავშირებული იმ სოციალური გასაცემლის ბუნებასთან, რომლის ფარგლებშიც იგი ხორციელდება, ანუ რამდენად აკმაყოფილებს სადავო ნორმით განსაზღვრული დიფერენცირება გამოსადეგობის კრიტერიუმის მოთხოვნებს. განსახილველ შემთხვევაში, სადავო ნორმით დადგენილი დიფერენცირების გასამართლებლად დასახელებული ლეგიტიმური მიზნები შესაფასებელი იყო სახელმწიფო პენსიასთან მიმართებით, რომლის დანიშნულებაც ასაკობრივი ფაქტორით განპირობებული შრომითი უნარების შემცირების შედეგად წარმოშობილი რისკების კომპენსირებაა. სახელმწიფო პენსიის დანიშნულების გათვალისწინებით, სადავო რეგულირების კონსტიტუციურობის დასასაბუთებლად, გადამწყვეტი მნიშვნელობა უნდა მინიჭებოდა არა გენდერულ უთანასწორობაზე ზოგად აპელირებას, არამედ იმის დადგენას, არსებობდა თუ არა ობიექტური საფუძველი იმისათვის, რათა ქალებისა და მამაკაცების შრომითი უნარის ასაკობრივი შემცირება განსხვავებულად შეფასებულიყო. ამ მხრივ, მიმაჩნია, რომ ასაკობრივი პროცესები, რომლებიც შრომითი უნარის შემცირებას განაპირობებს, თავიანთი ბუნებით, უნივერსალურია და თანაბრად ახასიათებს ორივე სქესს, შესაბამისად, არ იკვეთება ისეთი ობიექტური გარემოება, რომელიც მიუთითებდა, რომ ქალები მამაკაცებთან შედარებით უფრო ადრე აღწევენ იმ მდგომარეობას, როდესაც ასაკობრივი ფაქტორის გამო მნიშვნელოვნად იზღუდება მათი შრომითი შესაძლებლობები და მცირდება კონკურენტუნარიანობა. ამდენად, მიმაჩნია, რომ სადავო რეგულირებით დადგენილი სქესის ნიშნით დიფერენცირება ვერ აკმაყოფილებს საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტის მოთხოვნებს, რამდენადაც განსხვავებული მოპყრობა არ არის ლოგიკურად და შინაარსობრივად დაკავშირებული სახელმწიფო პენსიის არსთან – ასაკობრივი რისკის კომპენსირებასთან.

5. საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებულია სამართლის წინაშე თანასწორობის უფლება და რასის, კანის ფერის, სქესის, წარმოშობის, ეთნიკური კუთვნილების, ენის, რელიგიის, პოლიტიკური ან სხვა შეხედულებების, სოციალური კუთვნილების, ქონებრივი ან წოდებრივი მდგომარეობის, საცხოვრებელი ადგილის ან სხვა ნიშნის მიხედვით დისკრიმინაციის აკრძალვის ნორმა-პრინციპი. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განმარტებით, „თანასწორობის ფუნდამენტური უფლების დამდგენი ნორმა წარმოადგენს თანასწორობის უნივერსალურ კონსტიტუციურ ნორმა-პრინციპს, რომელიც ზოგადად გულისხმობს ადამიანების სამართლებრივი დაცვის თანაბარი პირობების გარანტირებას. კანონის წინაშე თანასწორობის უზრუნველყოფის ხარისხი ობიექტური კრიტერიუმია ქვეყანაში დემოკრატიისა და ადამიანის უფლებების უპირატესობით შეზღუდული სამართლის უზენაესობის ხარისხის შეფასებისათვის. ამდენად, ეს პრინციპი წარმოადგენს დემოკრატიული და სამართლებრივი სახელმწიფოს როგორც საფუძველს, ისე მიზანს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2010 წლის 27 დეკემბრის №1/1/493 გადაწყვეტილება საქმეზე „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებები „ახალი მემარჯვენეები“ და „საქართველოს კონსერვატიული პარტია“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-1).

6. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის თანახმად, საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტის „მიზანს წარმოადგენს არა პირთა აბსოლუტური თანასწორობის მიღწევა, არამედ არსებითად თანასწორი პირებისადმი თანასწორი მოპყრობის უზრუნველყოფა“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 4 თებერვლის №2/1/536 გადაწყვეტილება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები ლევან ასათიანი, ირაკლი ვაჭარაძე, ლევან ბერიანიძე, ბექა ბუჩაშვილი და გოჩა გაბოძე საქართველოს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის წინააღმდეგ“, II-8). თავის მხრივ, „თანასწორობის უფლების ეს ასპექტი საკუთარ თავში მოიცავს სახელმწიფოს ვალდებულებას, უზრუნველყოს ადამიანების მიმართ თანაბარი მოპყრობა. ამ უკანასკნელის ფუნქცია კი შედარებადი პირების მიმართ ერთნაირი მოთხოვნების დაწესებაში, თანაბარი შესაძლებლობების შექმნის ვალდებულებაში გამოიხატება“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის 9 ივნისის №2/4/1351 გადაწყვეტილება საქმეზე „ციალა პერტია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-5).

7. აღსანიშნავია, რომ „არსებითად თანასწორ პირებს შორის უთანასწორო მოპყრობის აკრძალვის ნაწილში, საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებული უფლება უნივერსალური თანასწორობის პრინციპის ხასიათს ატარებს“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის 9 ივნისის №2/4/1351 გადაწყვეტილება საქმეზე „ციალა პერტია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-7). პირთა პირდაპირი დიფერენცირებისას, საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი მოთხოვნების შეზღუდვა სახეზე იქნება იმ შემთხვევაში, თუ სადავო ნორმა არსებითად თანასწორ პირებს ფორმალურად განსხვავებულად მოეპყრობა, დაუწესებს მათ განსხვავებულ უფლებამოვალეობებს (იხ., საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის 9 ივნისის №2/4/1351 გადაწყვეტილება საქმეზე „ციალა პერტია საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-9).

8. №1609 კონსტიტუციური სარჩელით სადავოდ გამხდარი ნორმა ადგენს განსხვავებულ საპენსიო ასაკს ქალებისა და მამაკაცებისთვის და შესაბამისად, ითვალისწინებს დიფერენცირებულ მოპყრობას სქესის ნიშნით. სქესი არის საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული ნიშანი, ხოლო კლასიკური ნიშნით დიფერენცირება ამყარებს პრეზუმფციას მისი პოტენციური დისკრიმინაციულობის შესახებ, რაც საკონსტიტუციო სამართალწარმოების მიზნებისთვის ზრდის სახელმწიფოს მტკიცების ტვირთს. სწორედ ამიტომ, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო ასეთი დიფერენცირების კონსტიტუციურობას ე.წ. „მკაცრი ტესტის“ გამოყენებით აფასებს (იხ., საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2010 წლის 27 დეკემბრის №1/1/493 გადაწყვეტილება საქმეზე „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებები „ახალი მემარჯვენეები“ და „საქართველოს კონსერვატიული პარტია“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-6). ამდენად, ვიზიარებ ჩემი კოლეგების პოზიციას სადავო ნორმით დადგენილი განსხვავებული მოპყრობის, დიფერენცირების ნიშნისა და განსხვავებული მოპყრობის კონსტიტუციურობის შესამოწმებლად შერჩეულ ტესტთან დაკავშირებით.

9. საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით სადავო ნორმის შეფასებისას „მკაცრი ტესტის“ გამოყენება სახელმწიფოს აკისრებს ვალდებულებას, დაასაბუთოს, რომ განსხვავებული მოპყრობა არის თანაზომიერი, ანუ ემსახურება ლეგიტიმურ მიზანს და წარმოადგენს მისი მიღწევის აუცილებელ, გამოსადეგ და პროპორციულ საშუალებას (იხ., საკონსტიტუციო სასამართლოს 2010 წლის 27 დეკემბრის №1/1/493 გადაწყვეტილება საქმეზე „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებები: „ახალი მემარჯვენეები“ და „საქართველოს კონსერვატიული პარტია“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-6). „მკაცრი ტესტის“ გამოყენებით, საკანონმდებლო რეგულირების კონსტიტუციურობის შეფასებისას, საკონსტიტუციო სასამართლომ განსაკუთრებით სიფრთხილით უნდა გააანალიზოს კონკრეტული სამართალურთიერთობის ბუნება, დიფერენცირების მიზნები და მისგან მომდინარე შედეგები.

10. ამდენად, სადავო ნორმით გათვალისწინებული დიფერენცირების თანაზომიერების ტესტის მოთხოვნებთან შეფასებისას, პირველ რიგში, მნიშვნელოვანია გაანალიზდეს იმ სამართლებრივი ბენეფიტის – სახელმწიფო პენსიის არსი და დანიშნულება, რომლის ფარგლებშიც ხორციელდება შესადარებელ პირთა დიფერენცირება. ამასთანავე, როდესაც განსხვავებული მოპყრობა ხორციელდება კლასიკური ნიშნის საფუძველზე, სახელმწიფოს ეკისრება მომეტებული მტკიცების ტვირთი, რაც გულისხმობს არა მხოლოდ ლეგიტიმური მიზნის არსებობის დადასტურებას, არამედ იმის ჩვენებასაც, რომ სწორედ მოცემული სოციალური ბენეფიტის ფარგლებში არის აუცილებელი ასეთი დიფერენცირების გამოყენება, არ არსებობს იმავე მიზნის მიღწევის სხვა, ნაკლებად მზღუდავი საშუალება და გამოყენებული ღონისძიება აკმაყოფილებს ვიწროპროპორციულობის მოთხოვნებს. სხვა სიტყვებით, როდესაც სახელმწიფო ითვალისწინებს ბიუჯეტიდან დაფინანსებული კონკრეტული სოციალური ბენეფიტის გაცემასთან/მიღებასთან დაკავშირებით განსხვავებული მოპყრობის დამდგენ წესს, აუცილებელია გადამოწმდეს, რამდენად არის სადავოდ გამხდარი განსხვავებული მოპყრობა შინაარსობრივად დაკავშირებული თავად ამ ბენეფიტის მიზანთან და ფუნქციასთან. წინააღმდეგ შემთხვევაში, შეიქმნებოდა რისკი, რომ ზოგადი სოციალური პოლიტიკის მიზნები გამოყენებულიყო ნებისმიერ სფეროში ნებისმიერი სახის დიფერენცირების გასამართლებლად, იმისაგან დამოუკიდებლად, არსებობს თუ არა რეალური კავშირი განსხვავებული მოპყრობის კონსტიტუციურობის სამტკიცებლად დასახელებულ მიზანსა და კონკრეტული სამართლებრივი მექანიზმის დანიშნულებას შორის.

11. „სახელმწიფო პენსიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-4 მუხლის „ი“ ქვეპუნქტის თანახმად, პენსია არის კანონით განსაზღვრული ყოველთვიური ფულადი სარგებელი, რომლის მიღების უფლება დაკავშირებული არ არის სახელმწიფოს წინაშე შესრულებულ/შესასრულებელ რაიმე ეკვივალენტურ ვალდებულებასთან. აღნიშნული მიუთითებს, რომ სახელმწიფო პენსია, თავისი ბუნებით, არ არის სახელშეკრულებო ან დაზღვევით-საგადამხდელო ურთიერთობის შედეგი, სადაც მიღებული სარგებლის მოცულობა დამოკიდებული იქნებოდა ბენეფიციარის მიერ განხორციელებულ შენატანზე, შრომითი სტაჟის ხანგრძლივობასა თუ სხვა ეკონომიკურ მდგენელზე.

12. სახელმწიფო პენსიის სამართლებრივ ბუნებაზე მსჯელობისას, მხედველობაში მისაღებია ის გარემოება, რომ იგი წარმოადგენს სოციალური სოლიდარობის პრინციპზე დაფუძნებულ ისეთ უნივერსალურ მექანიზმს, რომელიც, თავისი არსით, დამოკიდებულია არა ინდივიდის სოციალურ-ეკონომიკურ მიღწევებზე, არამედ ასაკთან დაკავშირებული რისკების არსებობაზე. სახელმწიფო პენსიის მიღების უფლება არ არის დაკავშირებული პირის წარსულ პროფესიულ წარმატებაზე, დასაქმების ფორმებზე, მიღებული შემოსავლის ოდენობასა თუ პროდუქტიულობაზე. აღნიშნული სოციალური ბენეფიტი ეფუძნება კანონმდებლის ზოგად ვარაუდს, რომლის თანახმადაც, განსაზღვრული ასაკის მიღწევისას პირის ცხოვრებაში დგება ისეთი ეტაპი, როდესაც ადამიანის ფიზიკური და, ზოგიერთ შემთხვევაში, გონებრივი შესაძლებლობები, როგორც წესი, სუსტდება, რაც ზღუდავს შრომით ბაზარზე მის კონკურენტუნარიანობას, ამცირებს შემოსავლის დამოუკიდებლად გენერირების შესაძლებლობას და ზრდის მისი სხვა პირებზე ეკონომიკური დამოკიდებულების, სოციალური მოწყვლადობის ხარისხს, რაც სახელმწიფოს მხრიდან აჩენს ხანდაზმულ პირთა მხარდაჭერისა და მათი მინიმალური ფინანსური გარანტიით უზრუნველყოფის საჭიროებას.

13. სახელმწიფო პენსიის უნივერსალური ხასიათი განაპირობებს იმასაც, რომ იგი ეფუძნება წინასწარ განსაზღვრულ და ყველას მიმართ თანაბრად გამოყენებად კრიტერიუმებს. ასეთი მიდგომა ემსახურება სოციალური დაცვის სისტემის სტაბილურობის, განჭვრეტადობისა და ადმინისტრაციული ეფექტიანობის უზრუნველყოფას. შესაბამისად, ასაკი, როგორც პენსიის მიღების განმსაზღვრელი ძირითადი კრიტერიუმი, კანონმდებლის მიერ გამოყენებულია სწორედ იმიტომ, რომ იგი არის ყველაზე ნეიტრალური და ობიექტური ინდიკატორი, რომელიც თანაბრად ახასიათებს ყველა პირს, განურჩევლად მათი ინდივიდუალური სოციალური თუ ეკონომიკური სტატუსისა. განსახილველი სოციალური გასაცემლის მახასიათებლები განასხვავებს სახელმწიფო პენსიას დაგროვებითი საპენსიო სისტემებისაგან ან/და ისეთი პროგრამებისგან, რომლებიც უშუალოდ კონკრეტული მოწყვლადი ჯგუფების მხარდაჭერისკენ არის მიმართული და მისი მიღება დამოკიდებულია ინდივიდუალური საჭიროებების, მათ შორის, სოციალური მდგომარეობის, ქონებრივი სტატუსის, ოჯახური პასუხისმგებლობების ან სხვა ფაქტორების დეტალურ შეფასებაზე.

14. ამდენად, სახელმწიფო პენსიის სამართლებრივი ბუნების ანალიზი ცხადყოფს, რომ იგი ერთნაირად ვრცელდება ყველა იმ პირზე, ვინც მიაღწევს კანონით განსაზღვრულ ასაკს. სახელმწიფო პენსიის გაცემისას კანონმდებელი არ ითვალისწინებს შრომითი ისტორიის ხანგრძლივობას ან სხვა სოციალურ-ეკონომიკურ ფაქტორებს, არამედ ეფუძნება კონკრეტულ ასაკს, როგორც ინდიკატორს, რომელიც კანონმდებელმა მიიჩნია შრომითი უნარების შემცირების ზოგად მაჩვენებლად. სახელმწიფო პენსიის ამგვარი დანიშნულება – ასაკთან დაკავშირებული შრომითი უნარების შემცირების საყოველთაო რისკების ნიველირება – გაზიარებულია საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის უმრავლესობის მიერაც, რომელმაც სახელმწიფო პენსია შეაფასა, როგორც უნივერსალური სოციალური ბენეფიტი (იხ., №2/3/1609 გადაწყვეტილების სამოტივაციო ნაწილის მე-12 პუნქტი).

15. მაშასადამე, განსახილველ შემთხვევაში, იმის განსასაზღვრად, შესადარებელ პირთა შორის სადავო ნორმით გათვალისწინებული დიფერენცირება არის თუ არა თანაზომიერების პრინციპის მოთხოვნებთან თავსებადი, უნდა დადგინდეს, დიფერენცირებული მოპყრობის გასამართლებლად მოპასუხე მხარის მიერ დასახელებული არგუმენტაცია რამდენად დაკავშირებულია სახელმწიფო პენსიის დანიშნულებასთან – კერძოდ კი, ასაკობრივი ფაქტორით განპირობებული შრომითი უნარის შემცირების კომპენსირებასთან.

16. №2/3/1609 გადაწყვეტილებაში საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის უმრავლესობამ გაიზიარა საქართველოს პარლამენტის წარმომადგენლების პოზიცია იმის თაობაზე, რომ სადავო დიფერენცირება ემსახურება ქალების მიმართ იმ ფაქტობრივი უთანასწორობის დაბალანსებას, რომელიც არსებული სოციალურ-ეკონომიკური რეალობიდან გამომდინარეობს. მიმაჩნია, რომ ის გარემოებები, რომლებიც საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის უმრავლესობამ გაიზიარა და გამოიყენა სადავო დიფერენცირების კონსტიტუციურობის გასამართლებლად, ცალკე აღებული, უდავოდ რელევანტური და აქტუალურია, თუმცა, ვფიქრობ, მათზე აპელირებით, ავტომატურად და ყოველგვარი დამატებითი დასაბუთების გარეშე, არ შეიძლება გამართლებულიყო სადავო ნორმით განსაზღვრული დიფერენცირება.

17. ბუნებრივია, სადავო არ შეიძლება იყოს ის ფაქტი, რომ ქალები, ტრადიციულად, უფრო ხშირად ასრულებენ არაანაზღაურებად საოჯახო შრომას, მათ შორის, ბავშვების აღზრდასთან, ხანდაზმული ოჯახის წევრების მოვლასა და სხვა საოჯახო პასუხისმგებლობების შესრულებასთან დაკავშირებულ საქმიანობას. აღნიშნული შრომა, მიუხედავად მისი მაღალი საზოგადოებრივი მნიშვნელობისა, როგორც წესი, არ აისახება ფინანსურ შემოსავალში და შესაბამისად, არ ქმნის ხელშესახებ ეკონომიკურ სიმდიდრეს, რომელიც უზრუნველყოფდა პირის ფინანსურ სტაბილურობას ხანდაზმულობის პერიოდში. ამასთანავე, ბუნებრივია, რომ ოჯახის წევრების მიმართ ზრუნვითი ფუნქციების შესრულება ხშირად იწვევს ქალთა შრომითი აქტივობის შემცირებას, დროებით ან მუდმივ გამოთიშვას შრომითი ბაზრიდან, კარიერულ წყვეტებსა და პროფესიული განვითარების შეფერხებას. ამავე კონტექსტში, პრობლემურია შრომით ბაზარზე არსებული გენდერული უთანასწორობა, რომელიც გამოიხატება ქალთა შედარებით დაბალ ანაზღაურებაში, მათი კონცენტრაციით ნაკლებად ანაზღაურებად სექტორებში და ორგანიზაციულ სტრუქტურებში შეზღუდული ხელმისაწვდომობით მაღალ პოზიციებზე. ქალთა პროფესიულ განვითარებაზე გავლენას ახდენს ე.წ. „შუშის ჭერის ეფექტიც“, რომელიც გულისხმობს უხილავი და არაფორმალური ბარიერების არსებობას, რაც, საზოგადოებაში დამკვიდრებული სტერეოტიპებისა და წინასწარი განწყობების საფუძველზე, ზღუდავს ქალთა შესაძლებლობას, დაიკავონ ხელმძღვანელობითი, გადაწყვეტილების მიმღები ან მაღალანაზღაურებადი პოზიციები. აღნიშნული ფენომენი, როგორც წესი, არ ვლინდება პირდაპირი სამართლებრივი აკრძალვების ფორმით, თუმცა პრაქტიკაში ქმნის ისეთ სტრუქტურულ გარემოს, სადაც კარიერული წინსვლის შესაძლებლობები არათანაბრად ნაწილდება. შედეგად, განხილული ბარიერები გავლენას ახდენს ქალთა პროფესიულ რეალიზაციაზე, ეკონომიკურ დამოუკიდებლობასა და ფინანსურ სტაბილურობაზე, ხოლო, რიგ შემთხვევებში, წარმოშობს დამატებით სოციალურ და ფსიქოლოგიურ წნეხს, რომელიც ზღუდავს პირის შესაძლებლობას, სრულად მოახდინოს საკუთარი პროფესიული პოტენციალის რეალიზება.

18. შრომით ბაზარზე ქალთა ინტეგრაციის უკმარისობა და სახელფასო სხვაობა, თავის მხრივ, განაპირობებს იმას, რომ ქალები, მთელი ცხოვრების განმავლობაში, აგროვებენ ნაკლებ ფინანსურ რესურსს, რაც პირდაპირ აისახება მათ ეკონომიკურ მდგომარეობაზე ხანდაზმულობისას. ამავდროულად, დასახელებული გარემოებები ხშირად განპირობებულია არა მხოლოდ ინდივიდუალური არჩევანით, არამედ იმ მყარად ჩამოყალიბებული სოციალური კონსტრუქციებით, ტრადიციებითა და გენდერული სტერეოტიპებით, რომლებიც ამცირებს ქალთა სრულფასოვანი მონაწილეობის შესაძლებლობას შრომით ბაზარზე. შესაბამისად, სადავო არ არის, რომ საზოგადოებაში ჯერ კიდევ შეიმჩნევა სისტემური უთანასწორობა, რომელიც გავლენას შეიძლება ახდენდეს ქალთა ეკონომიკურ და სოციალურ უსაფრთხოებაზე, თუმცა გადამწყვეტია იმის შეფასება, რამდენად არის სახელმწიფო პენსიის ფარგლებში დადგენილი სქესის ნიშნით დიფერენცირება ამ პრობლემებზე რეაგირების კონსტიტუციურად თანაზომიერი საშუალება.

19. შრომით ბაზარზე ქალების მიმართ არსებული სოციალურ-ეკონომიკური უთანასწორობა სახელმწიფოს მხრიდან საჭიროებს აქტიური და მიზანმიმართული პოლიტიკის შემუშავებას. კანონმდებელი უფლებამოსილია და რიგ შემთხვევებში, ვალდებულიცაა, განახორციელოს პოზიტიური ღონისძიებები ქალებსა და მამაკაცებს შორის არსებითი თანასწორობის უზრუნველსაყოფად. კერძოდ, როდესაც რომელიმე კონკრეტულ სფეროში წარმატების მიღწევის შემაფერხებელი, სქესთან დაკავშირებული ხელოვნური ბარიერების არსებობა ხელშესახებია, საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის მე-3 პუნქტის მოთხოვნაა, რომ სახელმწიფომ სპეციალური ღონისძიებების დაწესებით შექმნას თანაბარი შესაძლებლობები და გაანეიტრალოს სქესის, როგორც ინდივიდის სოციალური პოზიციის განმაპირობებელი ფაქტორები (იხ., საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლეების – ირინე იმერლიშვილის და თეიმურაზ ტუღუშის განსხვავებული აზრი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმის 2020 წლის 25 სექტემბრის №3/3/1526 გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-2 პუნქტთან მიმართებით, 10). ამ მხრივ, ქალთა შრომითი ბაზრიდან დროებითი გამოთიშვის, სახელფასო სხვაობის ან არაანაზღაურებადი შრომის კომპენსირება შესაძლებელია განხორციელდეს სპეციალური სოციალური პროგრამებით, თუმცა, ასეთი ღონისძიებები უნდა იყოს მიზნობრივი, დროული, დროებითი და კონკრეტულ პრობლემებზე მორგებული. მათი გამოყენება უნდა ხდებოდეს იმგვარად, რომ, ერთი მხრივ, რეალურად ემსახურებოდეს არსებული უთანასწორობის აღმოფხვრას, ხოლო, მეორე მხრივ, არ ქმნიდეს ახალ, გაუმართლებელ დიფერენცირებას შესადარებელ პირთა შორის.

20. მიზნობრივი, სპეციალური ღონისძიებების გამოყენება უზრუნველყოფს იმას, რომ სახელმწიფო მოქმედებს უშუალოდ იმ ეტაპზე, როდესაც კონკრეტული პრობლემა წარმოიშობა და არა post factum, როდესაც მისი ეფექტები უკვე სახეზეა და სისტემურ ხასიათს იძენს. ამგვარი სოციალური დახმარების პროგრამები იძლევა შესაძლებლობას, გათვალისწინებული იყოს პირის კონკრეტული მდგომარეობა მაშინ, როდესაც დახმარება ყველაზე მეტად არის საჭირო. მაგალითისთვის, შრომითი ბაზრიდან დროებითი გამოთიშვა, რომელიც დაკავშირებულია ორსულობასთან, მშობიარობასთან ან ბავშვის მოვლასთან, სახელმწიფოს მხრიდან საჭიროებს იმავე პერიოდში შესაბამისი სოციალური პროგრამებით, მათ შორის, ანაზღაურებადი შვებულებით, ეფექტურ და ქმედით კომპენსირებას, რათა შემცირდეს როგორც შემოსავლის დაკარგვის, ისე კარიერული პროგრესის შეფერხების რისკი. ამგვარი მიდგომა უფრო მეტად პასუხობს სოციალური სამართლიანობის მოთხოვნებს, ვინაიდან იგი მიმართულია უშუალოდ მიზეზების ნეიტრალიზაციისკენ და არა მათი შედეგების ზოგადი ფორმით კომპენსირებისკენ. ამასთანავე, ასეთი პოლიტიკა უზრუნველყოფს შეზღუდული საბიუჯეტო რესურსების უფრო სამართლიან და მიზნობრივ განაწილებას, ვინაიდან სოციალური მხარდაჭერის მექანიზმები მიემართება უშუალოდ იმ პირებსა და ჯგუფებს, რომელთაც, კონკრეტული სოციალური, ეკონომიკური ან პროფესიული გარემოებების გამო, იმწუთიერად ესაჭიროებათ დამატებითი დახმარება. გარდა ამისა, ამგვარი მიდგომა შესაძლებლობას იძლევა, რომ მხარდაჭერის მოცულობა და ინტენსივობა განისაზღვროს პირის რეალური საჭიროებების შესაბამისად. მაგალითად, თუ ქალის შრომითი ბაზრიდან გამოთიშვა დაკავშირებულია ბავშვის მოვლასთან, იგი მიიღებს შესაბამის დახმარებას სწორედ იმ პერიოდში და იმ მოცულობით, რა მოცულობითაც არსებობს აღნიშნული საჭიროება, ხოლო მრავალჯერადი ან ხანგრძლივი ზრუნვითი პასუხისმგებლობების არსებობის შემთხვევაში – მხარდაჭერაც პროპორციულად გაიზრდება. ასეთი სპეციალური ღონისძიებების არსებობა უზრუნველყოფს, რომ საბიუჯეტო რესურსი არ მიემართებოდეს იმ პირებისკენ, რომელთაც მსგავსი სოციალური ან პროფესიული ბარიერები ფაქტობრივად არ აქვთ. შედეგად, სახელმწიფო დროულად რეაგირებს უშუალოდ უთანასწორობის გამომწვევ გარემოებებზე, რაც, თავის მხრივ, ამცირებს იმის საჭიროებას, რომ დიფერენცირებული წესით გაიცეს სახელმწიფო პენსია მაშინ, როდესაც შრომითი ბაზრიდან დროებითი გამოთიშვით გამოწვეული პრობლემები შესაძლოა უკვე აღარ იყოს აქტუალური ან თანაბრად არ ვრცელდებოდეს კონკრეტული ჯგუფის ყველა წევრზე.

21. სოციალური უზრუნველყოფის პოლიტიკის განსაზღვრისას, სახელმწიფო სარგებლობს შედარებით ფართო დისკრეციული უფლებამოსილებით, რათა საკანონმდებლო დონეზე დაარეგულიროს, პირთა რომელ ჯგუფს ან რა პირობით მიანიჭოს ამა თუ იმ ეკონომიკური სარგებლის მიღების უფლება. მას შეუძლია, დაადგინოს როგორც ამ უფლების მიღებისათვის აუცილებელი კრიტერიუმები, ისე ის წინაპირობები, რომელთა არსებობის შემთხვევაშიც, პირს შეუწყდება ამ უფლებით სარგებლობა (იხ., საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2023 წლის 25 ივლისის №2/6/1675 გადაწყვეტილება საქმეზე საქართველოს „სახალხო დამცველი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-21). მიუხედავად ამისა, კანონმდებელი უფლებამოსილი არ არის, შრომით ურთიერთობებში გენდერულ უთანასწორობაზე ზოგადი აპელირებით, ავტომატურად და ყოველგვარი დამატებითი დასაბუთების გარეშე, ნებისმიერი სოციალური გასაცემლის ფარგლებში გაამართლოს ისტორიულად დისკრიმინაციის ერთ-ერთი ყველაზე დომინანტური საფუძვლით, სქესის ნიშნით, განპირობებული დიფერენცირება.

22. სახელმწიფოს ბიუჯეტიდან გასაცემელ ნებისმიერ სოციალურ ბენეფიტს გააჩნია კონკრეტული ფუნქციური დატვირთვა და მიზანი, რომელთა გათვალისწინებითაც საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ უნდა გადაწყდეს დიფერენცირების კონსტიტუციურობა. თანასწორობის კონსტიტუციური ნორმა-პრინციპი მოითხოვს, რომ თითოეული დიფერენცირებული მოპყრობა შეფასდეს არა მხოლოდ იმ სოციალური პრობლემების არსებობის კონტექსტში, რომელთა გადაჭრასაც სახელმწიფო, ზოგადად, ისახავს მიზნად, არამედ, უპირველესად, იმ კონკრეტული სამართლებრივი ინსტიტუტის ბუნებასა და დანიშნულების გათვალისწინებით, რომლის ფარგლებშიც ხორციელდება აღნიშნული დიფერენცირება. სხვა სიტყვებით, გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს იმ გარემოების დადგენას, რამდენად თავსებადია დასახელებული ლეგიტიმური მიზნები იმ სოციალური გასაცემლის არსთან, რომლის მეშვეობითაც სახელმწიფო ცდილობს მათი მიღწევას.

23. როგორც უკვე აღინიშნა, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის უმრავლესობის მიერ დიფერენცირების კონსტიტუციურობის გასამართლებლად გაზიარებული არგუმენტები უკავშირდება შრომით ბაზარზე გენდერული ნიშნით განპირობებულ უთანასწორობას, ხოლო სახელმწიფო პენსიის დანიშნულება ასაკთან დაკავშირებული შრომითი უნარის შემცირების რისკების ნიველირებაა. მიმაჩნია, რომ სახელმწიფო პენსიის დანიშნულებასა და სადავო ნორმით გათვალისწინებული სქესის ნიშნით დიფერენცირების გასამართლებელ არგუმენტებს შორის არსებობს ცხადი შეუთავსებლობა. კერძოდ, მაშინ, როდესაც ხანდაზმულობის პენსიის ინსტიტუტის ფუნქცია დაკავშირებულია შრომითი უნარის შემცირების კომპენსირებასთან, უმრავლესობის მიერ მითითებული გარემოებები მიმართულია აქტუალური, თუმცა სრულიად სხვა სოციალური პრობლემის – სქესთა შორის ეკონომიკური უთანასწორობისა და შრომით ბაზარზე არსებული დისბალანსის – აღმოფხვრისკენ.

24. შრომით ბაზარზე არსებული ეკონომიკური უთანასწორობა შეიძლება განპირობებული იყოს სხვადასხვა, როგორც ობიექტური, ისე სუბიექტური ფაქტორებით. რიგ შემთხვევებში, ქალებისა და მამაკაცების შემოსავლებში განსხვავება შეიძლება უკავშირდებოდეს პროფესიული არჩევანის სპეციფიკასა და შრომის ბაზარზე მოთხოვნა-მიწოდების თანაფარდობას. მაგალითად, თუ კონკრეტულ მაღალანაზღაურებად სფეროში დასაქმებას უმეტესწილად მამაკაცები ესწრაფვიან, ხოლო ქალთა მნიშვნელოვანი ნაწილი ამ სფეროში პროფესიულ საქმიანობას არ ირჩევს, ბუნებრივია, რომ აღნიშნულ სექტორში არსებული ანაზღაურება, გარკვეულწილად, მამაკაცთა საშუალო სტატისტიკური შემოსავლის ზრდაზე აისახება. ასეთ შემთხვევაში, შემოსავლებში განსხვავება შეიძლება განპირობებული იყოს არა უშუალოდ დისკრიმინაციული მოპყრობით, არამედ შრომის ბაზარზე მუშახელის დეფიციტით, ვინაიდან პოტენციური მუშახელის მნიშვნელოვანი ნაწილი – ქალები ამ სფეროში საერთოდ არ მონაწილეობენ. ამავდროულად, გარკვეული პროფესიები, მათი სპეციფიკიდან, რისკის ხარისხიდან, ფიზიკური დატვირთვიდან ან სამუშაო პირობებიდან გამომდინარე, შესაძლოა ბაზარზე უფრო მაღალ ანაზღაურებას უკავშირდებოდეს, რაც ასევე გავლენას ახდენს საშუალო შემოსავლებში არსებულ განსხვავებაზე. თუმცა ვითარება სხვაგვარია მაშინ, როდესაც ერთი და იმავე პროფესიული საქმიანობის ფარგლებში ქალები და მამაკაცები თანაბრად არიან წარმოდგენილნი, მაგრამ ქალთა ეკონომიკური მდგომარეობა უარესია სოციალური სტერეოტიპების, ორგანიზაციული ბარიერების ან სხვა სტრუქტურული ფაქტორების გამო. ასეთ შემთხვევაში, სახელმწიფოს ეკისრება ვალდებულება, მიიღოს ქმედითი და პრობლემის სპეციფიკაზე მორგებული ღონისძიებები, რომლებიც მიმართული იქნება არსებული უთანასწორობის აღმოფხვრისკენ ან, სულ მცირე, მისი შემცირებისკენ.

25. განსახილველ შემთხვევაში, სახელმწიფო პენსიის raison d'etre, როგორც აღინიშნა, არ არის სოციალური უთანასწორობის ზოგადი კომპენსირება, არამედ იგი უკავშირდება შრომითი უნარის შემცირებას, რაც განპირობებულია ბიოლოგიური და ფიზიოლოგიური პროცესებით, რომლებიც, თავიანთი ბუნებით, არ არის ექსკლუზიური და, ასაკის მატებასთან ერთად, დამახასიათებელია როგორც ქალებისთვის, ისე მამაკაცებისთვის. ასაკობრივი პენსიის ინსტიტუტის შინაარსიდან გამომდინარე, დიფერენცირების კონსტიტუციურად გამართლებისათვის აუცილებელია არსებობდეს მჭიდრო და ობიექტურად დადასტურებადი კავშირი განსხვავებულ საპენსიო ასაკსა და შრომითი უნარის შემცირების რეალურ დინამიკას შორის. სხვაგვარად, იმისათვის, რათა სქესის ნიშნით დადგენილი განსხვავებული საპენსიო ასაკი ჩაითვალოს თანაზომიერ ღონისძიებად, საჭიროა იმის ჩვენება, რომ ქალები, მამაკაცებთან შედარებით, ობიექტურად უფრო ადრე აღწევენ იმ მდგომარეობას, როდესაც ასაკობრივი ფაქტორის გამო მნიშვნელოვნად იზღუდება მათი შრომითი შესაძლებლობები. ასეთი დასკვნის გამამყარებელი შესაბამისი სამეცნიერო, სტატისტიკური ან სხვა ტიპის მტკიცებულებები, განსახილველ შემთხვევაში, წარმოდგენილი არ ყოფილა.

26. პირიქით, საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის (შემდგომში – „საქსტატი“) მიერ წარმოებული მონაცემები, მათ შორის, სიცოცხლის ხანგრძლივობის შესახებ არსებული ოფიციალური სტატისტიკა, მიუთითებს მამაკაცთა საშუალო სიცოცხლის შედარებით მოკლე ხანგრძლივობაზე, რაც დამატებით აჩენს ეჭვს, რომ სადავო რეგულირებით განსაზღვრული დიფერენცირება თავსებადი არ არის სახელმწიფო პენსიის ძირითად დანიშნულებასთან. კერძოდ, საქსტატის მონაცემებით, 2024 წლის მდგომარეობით, სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობა დაბადებისას მამაკაცებისთვის შეადგენს 70.5 წელს, ხოლო ქალებისთვის – 79.3 წელს. მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული დიაპაზონი შედარებით მცირდება საპენსიო ასაკთან მიახლოებისას, ტენდენცია კვლავ შენარჩუნებულია: 60 წლის ქალებისთვის სიცოცხლის მოსალოდნელი ხანგრძლივობა შეადგენს 81.33 წელს, ხოლო 65 წლის მამაკაცებისთვის – 78.56 წელს. ცხადია, სიცოცხლის ხანგრძლივობა თავისთავად არ წარმოადგენს შრომითი უნარის შემცირების აბსოლუტურ ინდიკატორს, თუმცა იგი მაინც ასახავს ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან, ფიზიკურ მდგრადობასთან და ასაკობრივი პროცესების მიმდინარეობასთან დაკავშირებულ მნიშვნელოვან ტენდენციებს. შესაბამისად, არსებული მონაცემები, სულ მცირე, ვერ ადასტურებს, რომ ქალები, მამაკაცებთან შედარებით, უფრო ადრე განიცდიან ასაკობრივ ფიზიოლოგიურ ცვლილებებს და უფრო სწრაფად კარგავენ შრომით უნარს.

27. ამავდროულად, მნიშვნელოვანია აღინიშნოს ისიც, რომ სახელმწიფო პენსიის შესახებ რელევანტური კანონმდებლობა არ განსაზღვრავს კონკრეტული პირის ინდივიდუალური სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გათვალისწინების ვალდებულებას, მათ შორის იმას, ჰქონდა თუ არა მას შრომითი კარიერის წყვეტა, ჰყავდა თუ არა შვილები ან იყო თუ არა ჩართული არაანაზღაურებად შრომაში. გამორიცხული არ არის, რომ პირებს, რომელთაც ჰქონდათ მრავალშვილიანი ოჯახური პასუხისმგებლობები, ხანდაზმულობისას, შეიძლება დასჭირდეთ შედარებით მომეტებული მხარდაჭერა, ვიდრე იმ პირს, რომელსაც ცხოვრების განმავლობაში მსგავსი გარემოებები არ ჰქონია. ამდენად, თუ კანონმდებელი მიიჩნევს, რომ გარკვეული სოციალური თუ ბიოლოგიური გარემოებების გამო სახელმწიფოს ქალების მიმართ ეკისრება დამატებითი სოციალური ვალდებულებები, მას გააჩნია შესაძლებლობა, შრომითი კარიერის წყვეტის ხანგრძლივობა ან სხვა ფაქტორები, რომლებიც რეალურად შეიძლება ახდენდეს გავლენას პირის ეკონომიკურ მდგომარეობაზე, გაითვალისწინოს სოციალური მხარდაჭერის მექანიზმებში, მათ შორის, სახელმწიფო პენსიის გაცემისას. მნიშვნელოვანია ისიც, რომ სახელმწიფოს მიერ ამგვარი მონაცემების მხედველობაში მიღება და შემდგომ მათ საფუძველზე საბიუჯეტო რესურსის ადმინისტრირება არ წარმოადგენს არაპროპორციულ ტვირთს, ვინაიდან შესაბამისი ინფორმაცია, მათ შორის, ოჯახური მდგომარეობის, შვილების ყოლისა ან/და სხვა რელევანტური გარემოებების შესახებ, ისედაც დაცულია სხვადასხვა ადმინისტრაციულ ბაზაში.

28. ამდენად, არ არის გამორიცხული, რომ კანონმდებელმა, სოციალური პოლიტიკის ფარგლებში, ასაკით პენსიის ოდენობის განსაზღვრისას გაითვალისწინოს იმ პირთა, მათ შორის ქალთა, მომეტებული სოციალური საჭიროებები, რომელთაც ცხოვრების განმავლობაში ჰქონდათ შრომითი ბაზრიდან ხანგრძლივი ან განმეორებადი გამოთიშვა ორსულობის, მშობიარობის, ბავშვის მოვლის ან სხვა ზრუნვითი ფუნქციების შესრულების გამო, ან რომელთა შრომა, თავისი ბუნებით, არ იყო დაკავშირებული ანაზღაურების მიღებასთან. ასეთ შემთხვევაში, სამართლებრივი მოწესრიგება მიმართული იქნებოდა უშუალოდ იმ სოციალურ და ეკონომიკურ შედეგებზე რეაგირებისკენ, რომლებიც კონკრეტული პირების ფინანსურ მდგომარეობაზე ახდენს გავლენას ხანდაზმულობის პერიოდში, თუმცა ცხადია ისიც, რომ ამგვარი საკანონმდებლო მოდელის კონსტიტუციურობის შეფასება ცალკე მსჯელობის საგანი იქნებოდა და სახელმწიფოს მოუწევდა დაესაბუთებინა, თუ რატომ და რა ობიექტური კრიტერიუმების საფუძველზე განსაზღვრავს დიფერენცირებულ მხარდაჭერას, ვის ესაჭიროება დამატებითი სოციალური დახმარება, რა მოცულობით და რა დროის განმავლობაში.

29. განსახილველ შემთხვევაში, სახელმწიფო გენდერული ნიშნით არსებული სოციალურ-ეკონომიკური უთანასწორობის დაბალანსებას ცდილობს ისეთი უნივერსალური ბენეფიტის მეშვეობით, როგორიცაა სახელმწიფო პენსია, მიუხედავად იმისა, რომ აღნიშნული უთანასწორობა, თავისი ბუნებით, დაკავშირებულია შრომითი საქმიანობის პროცესში წარმოშობილ კონკრეტულ სოციალურ და პროფესიულ ბარიერებთან. ამავდროულად, სახელმწიფო პენსიის გაცემის მიზნებისთვის, კანონმდებელი არ ახდენს მომეტებული საჭიროებების მქონე ჯგუფების იდენტიფიცირებას და მათ მიმართ, მაგალითად, პენსიის გაზრდილი ოდენობით განსაკუთრებული მხარდაჭერის უზრუნველყოფას. შედეგად, ყველა ქალი, განურჩევლად მათი ინდივიდუალური გამოცდილებისა და მდგომარეობისა, მიიჩნევა მოწყვლადად. ასეთი განზოგადებული მიდგომა უგულებელყოფს იმ ფაქტს, რომ ქალთა ჯგუფი ჰეტეროგენულია და მოიცავს განსხვავებული პროფესიული, ეკონომიკური თუ სოციალური სტატუსის მქონე პირებს. ამავდროულად, ქმნის რისკს, რომ სოციალური პოლიტიკის ინსტრუმენტები გადაიქცეს სტერეოტიპების გამყარების საშუალებად, რომ ქალები და მამაკაცები, ზოგადად, განსხვავებული შრომითი შესაძლებლობების მქონე პირები არიან და ქალები ასაკობრივი თვალსაზრისით უფრო ადრე კარგავენ შრომით უნარს, მაშინ როდესაც ასეთი დასკვნის დამადასტურებელი ობიექტური მტკიცებულება წარმოდგენილი არ არის. სხვა სიტყვებით, კანონმდებელი წინასწარ განსაზღვრავს, რომ კონკრეტული სქესი, ყოველგვარი ინდივიდუალური შეფასებისა და დასაბუთების გარეშე, საჭიროებს უპირატეს მოპყრობას, შედეგად, იგი, ფაქტობრივად, ამყარებს ზოგად წარმოდგენებს ამ ჯგუფის შესახებ, რაც წინააღმდეგობაში მოდის თანასწორობის კონსტიტუციური პრინციპის არსთან, რომელიც მოითხოვს ინდივიდის შეფასებას კონკრეტული გარემოებების გათვალისწინებით და არა ზოგადი ნიშნების საფუძველზე.

30. ამასთანავე, მიმაჩნია, რომ მკაცრი ტესტის გამოყენება მაშინ, როდესაც დიფერენცირება ხორციელდება ისეთი კლასიკური ნიშნის საფუძველზე, როგორიცაა სქესი, ვერ დაიყვანება მხოლოდ ლეგიტიმური მიზნის არსებობისა და სადავო განსხვავებული მოპყრობის ამ მიზანთან გონივრული ბმის დადგენამდე. ასეთი მიდგომა, ფაქტობრივად, გაათანაბრებდა მკაცრ ტესტს რაციონალური დიფერენცირების ტესტთან და დააკნინებდა იმ კონსტიტუციურ სტანდარტს, რომელიც თანასწორობის უფლების დასაცავად სწორედ კლასიკური ნიშნით განსხვავებული მოპყრობის შეფასებას უნდა ახლდეს თან. სქესი, ისევე როგორც სხვა კლასიკური ნიშნები, ისტორიულად წარმოადგენდა ადამიანთა გარიყვის, სტიგმატიზაციისა და უთანასწორო მოპყრობის ერთ-ერთ მთავარ საფუძველს, რის გამოც კონსტიტუცია სახელმწიფოსგან მოითხოვს განსაკუთრებულ სიფრთხილეს ამგვარი დიფერენცირებული წესის გამოყენებისას. როგორც უკვე აღინიშნა, მკაცრი ტესტის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ კანონმდებელი ვალდებულია მიუთითოს არა მხოლოდ მნიშვნელოვანი ლეგიტიმური მიზნის არსებობაზე, არამედ დაასაბუთოს, რომ გამოყენებული ღონისძიება რეალურად არის ამ მიზნის მიღწევის გამოსადეგი, აუცილებელი და ვიწროპროპორციული საშუალება. წინააღმდეგ შემთხვევაში, სქესის ნიშნით განხორციელებული ნებისმიერი დიფერენცირება შეიძლება გამართლებული იქნეს ზოგადი სოციალური პოლიტიკის მიზნებზე აპელირებით, რაც მნიშვნელოვნად შეასუსტებდა დისკრიმინაციის აკრძალვის კონსტიტუციურ გარანტიას და საფრთხეს შეუქმნიდა თანასწორობის უფლების ეფექტიან დაცვას. განსახილველ შემთხვევაში, როგორც ზემოთ აღინიშნა, სადავო დიფერენცირება მკაცრი ტესტის პირველ ეტაპებსაც კი ვერ აკმაყოფილებდა, ვინაიდან დიფერენცირების გასამართლებლად დასახელებულ მიზნებსა და სახელმწიფო პენსიის დანიშნულებას შორის არ იკვეთებოდა სათანადო შინაარსობრივი კავშირი. თუმცა, იმ შემთხვევაშიც კი, თუ სასამართლო მიიჩნევდა, რომ აღნიშნული კავშირი არსებობდა, მას დამატებით უნდა დაესაბუთებინა, რომ სახელმწიფოს არ გააჩნდა იმავე მიზნების მიღწევის სხვა, ნაკლებად მზღუდავი საშუალებები და რომ გამოყენებული ღონისძიება აკმაყოფილებდა ვიწროპროპორციულობის მოთხოვნებს. აღნიშნული დასაბუთება კი, ჩემი შეფასებით, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის უმრავლესობის მიერ №2/3/1609 გადაწყვეტილებაში წარმოდგენილი არ ყოფილა.

31. ყოველივე ზემოხსენებულის გათვალისწინებით, ვერ გავიზიარებ საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის უმრავლესობის პოზიციას. მიმაჩნია, რომ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს უნდა დაეკმაყოფილებინა №1609 კონსტიტუციური სარჩელი და საქართველოს კონსტიტუციის მე-11 მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით არაკონსტიტუციურად ეცნო „სახელმწიფო პენსიის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-5 მუხლის პირველი პუნქტის სიტყვები „ხოლო პენსიაზე უფლება ქალებს წარმოეშობათ 60 წლიდან“.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს წევრი

თეიმურაზ ტუღუში