კოლეგიის შემადგენლობა:

ვასილ როინიშვილი - სხდომის თავმჯდომარე;

ევა გოცირიძე - წევრი, მომხსენებელი მოსამართლე;

გიორგი თევდორაშვილი - წევრი;

გიორგი კვერენჩხილაძე - წევრი.

სხდომის მდივანი: სოფია კობახიძე.

საქმის დასახელება: მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება „ერთიანობა-ნაციონალური მოძრაობა“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ.

დავის საგანი: ა) საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის; ბ) საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 5 თებერვლის №240-IIმს-XIმპ და 2025 წლის 3 სექტემბრის №958-IVმს-XIმპ დადგენილებათა კონსტიტუციურობა საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით.

I
აღწერილობითი ნაწილი

1. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 10 ნოემბერს კონსტიტუციური სარჩელით (რეგისტრაციის №1915) მომართა მოქალაქეთა პოლიტიკურმა გაერთიანებამ „ერთიანობა-ნაციონალური მოძრაობა“. №1915 კონსტიტუციური სარჩელი არსებითად განსახილველად მიღების საკითხის გადასაწყვეტად საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პირველ კოლეგიას გადმოეცა 2025 წლის 10 ნოემბერს. №1915 კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღების საკითხის გადასაწყვეტად საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პირველი კოლეგიის განმწესრიგებელი სხდომა, ზეპირი მოსმენის გარეშე, გაიმართა 2026 წლის 26 მარტს.

2. №1915 კონსტიტუციურ სარჩელში საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსათვის მომართვის სამართლებრივ საფუძვლებად მითითებულია: საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლი და მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი; „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტი, 31-ე და 31¹ მუხლები და 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტი.

3. საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის (შემდგომში რეგლამენტი) 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, „დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის შესახებ პარლამენტის დადგენილების პროექტის ინიციირების უფლება აქვს პარლამენტის თავმჯდომარეს, კომიტეტს, ფრაქციას, პარლამენტის სრული შემადგენლობის არანაკლებ ერთ მეხუთედს. პარლამენტის დადგენილების პროექტი უნდა შეიცავდეს დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის საჭიროების სათანადო დასაბუთებას. პარლამენტის დადგენილების პროექტი გადაეცემა პარლამენტის ბიუროს პარლამენტის უახლოესი პლენარული სხდომის დღის წესრიგში შესატანად. დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის საკითხზე პარლამენტი გადაწყვეტილებას იღებს სრული შემადგენლობის ერთი მესამედის მხარდაჭერით. აღნიშნული გადაწყვეტილების მიღებისას მოწინააღმდეგეთა ხმები არ გაითვალისწინება. პარლამენტის დადგენილებაში მითითებული უნდა იყოს დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის საფუძველი, გამოსაკვლევ საკითხთა წრე და კომისიის უფლებამოსილების ვადა“.

4. საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 5 თებერვლის №240-IIმს-XIმპ დადგენილების საფუძველზე შეიქმნა „2003-2012 წლებში მოქმედი რეჟიმისა და რეჟიმის პოლიტიკური თანამდებობის პირების საქმიანობის შემსწავლელი საქართველოს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისია“. 2025 წლის 1 აპრილს საპარლამენტო ფრაქცია „ქართული ოცნების“ ინიციატივით პარლამენტმა მიიღო დადგენილება №413-IIმს-XIმპ10, რომლის საფუძველზეც შეიცვალა საგამოძიებო კომისიის მანდატი და ახლებურად ჩამოყალიბდა კომისიის სახელწოდება, როგორც „2003–2012 წლებში მოქმედი რეჟიმის, ამ რეჟიმის პოლიტიკური თანამდებობის პირებისა და პოლიტიკურ პარტიებში გაერთიანებული მოქმედი და ყოფილი თანამდებობის პირების 2003 წლიდან დღემდე საქმიანობის შემსწავლელი საქართველოს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისია“.

5. საქართველოს პარლამენტმა 2025 წლის 3 სექტემბერს კენჭი უყარა და დაამტკიცა „2003–2012 წლებში მოქმედი რეჟიმის, ამ რეჟიმის პოლიტიკური თანამდებობის პირებისა და პოლიტიკურ პარტიებში გაერთიანებული მოქმედი და ყოფილი თანამდებობის პირების 2003 წლიდან დღემდე საქმიანობის შემსწავლელი საქართველოს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის საქმიანობის შედეგების შესახებ“ №958-IVმს-XIმპ დადგენილება.

6. საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტის თანახმად, საქართველოს მოქალაქეებს უფლება აქვთ ორგანული კანონის შესაბამისად შექმნან პოლიტიკური პარტია და მონაწილეობა მიიღონ მის საქმიანობაში.

7. მოსარჩელის განმარტებით, 2025 წლის 3 თებერვალს შექმნილი პარლამენტის საგამოძიებო კომისიის გაცხადებული მიზანი ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების საქმიანობის გამოძიება და მათი საქმიანობის არაკონსტიტუციურად ცნობისათვის შესაბამისი პოლიტიკურ-სამართლებრივი საფუძვლის მომზადება იყო. მოსარჩელის აზრით, საქართველოს პარლამენტმა პრეცედენტი შექმნა, რომლის საფუძველზეც საპარლამენტო უმრავლესობას უფლება მიეცა, თავის საპარლამენტო კონტროლს დაუქვემდებაროს (ოპოზიციური) პოლიტიკური პარტიები, მათი საქმიანობის კონსტიტუციურობის შეფასების მიზნით და დაავალდებულოს ისინი საგამოძიებო კომისიის წინაშე პასუხი აგონ მათ მიერ მიღებული (პოლიტიკური) გადაწყვეტილებების მიზნებსა და მოტივებზე.

8. მოსარჩელე მხარე მიუთითებს საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტის შინაარსზე, რომლის თანახმად, საქართველოს მოქალაქეებს უფლება აქვთ ორგანული კანონის შესაბამისად შექმნან პოლიტიკური პარტია და მონაწილეობა მიიღონ მის საქმიანობაში. მოსარჩელეს იქვე მოჰყავს ამ ნორმის საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსეული განმარტება, რომლის თანახმად, „აღნიშნული კონსტიტუციური ჩანაწერი ქმნის როგორც პოლიტიკური პარტიების შექმნის, ასევე მათი თავისუფლად საქმიანობის კონსტიტუციურ გარანტიას“. შესაბამისად, მოსარჩელეს მიაჩნია, რომ პარლამენტის მაკონტროლებელი ფუნქციის ისეთი ფართო განსაზღვრება, როგორიც მას „ქართული ოცნების“ უმრავლესობამ მიანიჭა, პოლიტიკურ პარტიათა თავისუფლად საქმიანობაში თვითნებური ჩარევაა.

9. მოსარჩელე უთითებს საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი პუნქტის შინაარსს, რომლის შესაბამისად, რეგლამენტით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, აგრეთვე პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედის ინიციატივით პარლამენტში იქმნება საგამოძიებო და სხვა დროებითი კომისიები. მოსარჩელე იქვე აღწერს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-2 პუნქტისა და რეგლამენტის მე-60 მუხლის პირველი პუნქტის შინაარსს, რომლის თანახმადაც დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის შესახებ პარლამენტი გადაწყვეტილებას იღებს რეგლამენტით დადგენილი წესით. გადაწყვეტილება დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის შესახებ მიიღება პარლამენტის სრული შემადგენლობის ერთი მესამედის მხარდაჭერით. დროებით კომისიაში საპარლამენტო ფრაქციები წარმოდგენილი უნდა იყვნენ თითო წევრით მაინც. დროებით კომისიაში ოპოზიციის წარმომადგენლობა არ უნდა იყოს კომისიის წევრთა საერთო რაოდენობის ნახევარზე ნაკლები. რეგლამენტის მე-60 მუხლის პირველი პუნქტი, თავის მხრივ, მიუთითებს, რომ საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის შესაბამისად, ამ მუხლით გათვალისწინებული საფუძვლის არსებობისას პარლამენტში იქმნება დროებითი საგამოძიებო კომისია სახელმწიფო ორგანოებისა და თანამდებობის პირების მიერ საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევის ფაქტების გამოკვლევისა და შესაბამისი რეაგირების მიზნით. დროებითი საგამოძიებო კომისია არის საპარლამენტო საქმიანობის დროებითი სუბიექტი.

10. მოსარჩელე მხარე ზემოთ აღნიშნული რეგულაციების საფუძველზე მიუთითებს, რომ დროებითი საგამოძიებო კომისია შეიძლება შეიქმნას მხოლოდ იმ კონკრეტული საკითხის შესასწავლად, რომელიც განსაზღვრულია რეგლამენტის მე-60 მუხლის მე-2 პუნქტით. მოსარჩელე იქვე იმოწმებს რეგლამენტის მე-60 მუხლის მე-3 პუნქტს რომელიც, მისი პოზიციით, დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის შესაძლებლობას ითვალისწინებს მხოლოდ კონკრეტული საკითხის შესასწავლად. აღნიშნულ საკითხს კი, როგორც მოსარჩელე განმარტავს, იმავე რეგლამენტის მე-60 მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების შესაბამისად, სწორედ სახელმწიფო ორგანოებისა და თანამდებობის პირების მიერ საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევის ფაქტების გამოკვლევა უნდა წარმოადგენდეს.

11. მოსარჩელე მხარეს მიაჩნია, რომ მნიშვნელოვანია დროებითი საგამოძიებო კომისიის კონსტიტუციურ-სამართლებრივი ფარგლების სათანადო განსაზღვრა იმისთვის, რომ საპარლამენტო უმრავლესობის ხელში იგი არ იქცეს, ერთი მხრივ, ხელისუფლების შტოთა შორის ბალანსის დარღვევის, მეორე მხრივ კი, კონსტიტუციით აღიარებული უფლებების თვითნებური შეზღუდვის, მათ შორის, ოპოზიციის პოლიტიკური დევნის იარაღად.

12. მოსარჩელე მხარე მიუთითებს, რომ შესაძლებელია განისაზღვროს ის რეალური მიზანი, რომელიც საქართველოს კანონმდებელმა დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნით დაისახა. ამ მხრივ, პირველ რიგში, მხედველობაშია მისაღები შესაბამისი დადგენილების საფუძვლად გამოყენებული სამართლებრივი ნორმების შინაარსი. როგორც დადგენილებაშია მითითებული, დადგენილების მიღება და კომისიის შექმნა განხორციელდა საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტებისა და რეგლამენტის 61-ე და 62-ე მუხლების პირველი პუნქტის შესაბამისად და არა 60-ე მუხლით გათვალისწინებული წესით. აქედან გამომდინარე, მოსარჩელე მხარე მიუთითებს, რომ დადგენილების მიღების სამართლებრივ საფუძვლებს შორის არ გვხვდება რეგლამენტის მე-60 მუხლი, რომელიც დროებითი საგამოძიებო კომისიის საქმიანობის საფუძვლებს და იმ საკითხებს განსაზღვრავს, რომელთა შესასწავლადაც შეიძლება შეიქმნას დროებითი საგამოძიებო კომისია.

13. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელე მიუთითებს, რომ საქართველოს პარლამენტის მიერ კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი პუნქტის იმგვარი ინტერპრეტაცია, რომელიც საგამოძიებო კომისიის შექმნას ნებისმიერ საკითხთან დაკავშირებით მიიჩნევს დასაშვებად, მათ შორის, ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიის (პარტიების) საქმიანობის შესწავლის მიზნით, ეწინააღმდეგება მისი ტელეოლოგიური განმარტების არსს და ისეთ რეალობას ქმნის, რომელშიც საპარლამენტო უმრავლესობას უფლება ეძლევა ნებისმიერ დროსა და ნებისმიერ საკითხზე, მისთვის არასასურველი პოლიტიკური პარტიის საქმიანობა შეისწავლოს და შეაფასოს საგამოძიებო კომისიის ფარგლებში, პარტიის თანამდებობის პირებს დაავალდებულოს კომისიის სხდომებზე გამოცხადება და პარტიის ამა თუ იმ პოლიტიკურ გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით მათ ახსნა-განმარტებებისა და ინფორმაციის მიწოდება მოსთხოვოს. მოსარჩელე აღნიშნავს, რომ საგამოძიებო კომისიის უფლებამოსილების ასეთი ფართო ინტერპრეტაცია, უმრავლესობის ხელში წარმოშობს ოპოზიციურ პოლიტიკურ პარტიებზე ზემოქმედების ისეთ ბერკეტს, რომელიც ზღუდავს პარტიათა საქმიანობის თავისუფლებას და წინააღმდეგობაში მოდის დემოკრატიის კონსტიტუციურ პრინციპთან. შესაბამისად, როგორც სარჩელშია მითითებული, საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი პუნქტის არასწორი და კონსტიტუციურ პრინციპებთან შეუსაბამო განმარტების საფუძველზე, საქართველოს პარლამენტმა რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველ პუნქტს იმგვარი ნორმატიული შინაარსი მიანიჭა, რომელიც მას დროებითი საგამოძიებო კომისიის ფორმატში ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების საქმიანობის შესწავლისა და შეფასების ნებას რთავს.

14. ზემოხსენებულის გათვალისწინებით, მოსარჩელეს მიაჩნია, რომ პარლამენტის საგამოძიებო ფუნქციისადმი პარტიათა ასეთი დაქვემდებარება, ბუნებრივად ქმნის მათ მიერ საკუთარი მიზნებისა თუ საქმიანობის საპარლამენტო უმრავლესობის ნების შესაბამისად კორექტირების და თვითშეზღუდვის წინაპირობას. ამგვარად, მოსარჩელე მხარის განმარტებით, რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის გასაჩივრებული ნორმატიული შინაარსი ადგენს პოლიტიკური პარტიების საქმიანობის შინაარსობრივი რეგულირების ისეთ მექანიზმს, რომელიც იწვევს საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტით გარანტირებულ უფლებაში გაუმართლებელ ჩარევას და არაკონსტიტუციურად უნდა იქნეს ცნობილი.

15. მოსარჩელე მხარეს მიაჩნია, რომ რეგლამენტის 61-ე მუხლის სადავო ნორმატიული შინაარსი, რომელიც პარლამენტის საგამოძიებო კომისიისადმი პარტიის ანგარიშვალდებულებას განსაზღვრავს, წინააღმდეგობაში მოდის საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტის ფორმალურ მოთხოვნასთანაც, რომლის მიხედვითაც, პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის ნებისმიერი რეგულირება შესაბამისი იერარქიის მქონე საკანონმდებლო აქტით - „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით უნდა იყოს დადგენილი. აღნიშნულიდან გამომდინარე, მოსარჩელე მხარე ასკვნის, რომ რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის სადავო ნორმატიული შინაარსი, ასევე ამ შინაარსის საფუძველზე შექმნილი პარლამენტის საგამოძიებო კომისიის დასკვნა, რომელიც საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 3 სექტემბრის №958-IVმს-XIმპ დადგენილებით დამტკიცდა, ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტის ფორმალურ მოთხოვნას და არაკონსტიტუციურად უნდა გამოცხადდეს. მოსარჩელის აზრით, მოცემულ შემთხვევაში ფორმალური კონსტიტუციურობა უნდა შეფასდეს იმ ნორმების ჭრილში, რომლის მიხედვითაც ხდება გადაწყვეტილების მიღება პარლამენტში, ხოლო, მოცემულ შემთხვევაში, უგულებელყოფილია საქართველოს კონსტიტუციის პრინციპული მოთხოვნები, რომ საგამოძიებო კომისია შეიქმნას ოპოზიციის მიერ, სულ მცირე, პარიტეტულების პრინციპის დაცვით. ამ შემთხვევაში, მოსარჩელის განმარტებით, არა თუ ოპოზიციის მიერ ან მისი მონაწილეობით შეიქმნა აღნიშნული კომისია, არამედ თავად ოპოზიციის აკრძალვის მიზნით.

16. მოსარჩელე საკუთარი არგუმენტაციის გასამყარებლად მიუთითებს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკაზე და ასევე, ვენეციის კომისიის დასკვნებზე.

II
სამოტივაციო ნაწილი

1. კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მისაღებობის სტანდარტები, რითაც იხელმძღვანელებს სასამართლო

1. კონსტიტუციური სარჩელი არსებითად განსახილველად მიიღება თუ ის აკმაყოფილებს საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილ მოთხოვნებს. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის მიხედვით, „კონსტიტუციური სარჩელისადმი კანონმდებლობით წაყენებულ პირობათაგან ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესია დასაბუთებულობის მოთხოვნა. „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად, კონსტიტუციური სარჩელი დასაბუთებული უნდა იყოს. მოსარჩელემ კონსტიტუციურ სარჩელში უნდა მოიყვანოს ის მტკიცებულებანი, რომლებიც, მისი აზრით, ადასტურებს სარჩელის საფუძვლიანობას“ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 19 ოქტომბრის №2/6/475 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე ალექსანდრე ძიმისტარიშვილი საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-1). მოსარჩელის ანალოგიურ ვალდებულებას ითვალისწინებს დასახელებული ორგანული კანონის 31¹ მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის მოთხოვნა. კანონმდებლობის ამ მოთხოვნების შეუსრულებლობის შემთხვევაში, საკონსტიტუციო სასამართლო „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31³ მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის საფუძველზე, უარს ამბობს კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღებაზე. ამასთანავე, კონსტიტუციური სარჩელის არსებითად განსახილველად მიღებისათვის აუცილებელია, მასში გამოკვეთილი იყოს აშკარა და ცხადი შინაარსობრივი მიმართება სადავო ნორმასა და კონსტიტუციის იმ დებულებებს შორის, რომლებთან დაკავშირებითაც მოსარჩელე მოითხოვს სადავო ნორმების არაკონსტიტუციურად ცნობას (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2009 წლის 10 ნოემბრის №1/3/469 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქე კახაბერ კობერიძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“, II-1). ამავე დროს, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31³ -ე მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტის თანახმად, კონსტიტუციური სარჩელი განსახილველად არ მიიღება, თუ მასში მითითებული არც ერთი სადავო საკითხი არ არის საკონსტიტუციო სასამართლოს განსჯადი.

2. რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის არსებითად განსახილველად მისაღებობა საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით

ა) შემოწმების ფარგლები

2. როგორც ზემოთ აღინიშნა, მოსარჩელისათვის პრობლემურია რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც პარლამენტმა დროებით საგამოძიებო კომისიას მიანიჭა - შეისწავლოს და შეაფასოს ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების საქმიანობა, რაც მოსარჩელის აზრით, პარლამენტის საგამოძიებო კომისიისადმი პარტიის ანგარიშვალდებულებას განსაზღვრავს და ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტით დაცულ პოლიტიკური პარტიების შექმნისა და საქმიანობის თავისუფლებას. მოსარჩელის აზრით, რეგლამენტის შესაბამისი ნორმის ამგვარი ნორმატიული შინაარსი, იმავდროულად, წინააღმდეგობაში მოდის საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტის ფორმალურ მოთხოვნასთანაც, რამდენადაც ეს პუნქტი ადგენს, რომ პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის ნებისმიერი რეგულირება შესაბამისი იერარქიის მქონე საკანონმდებლო აქტით - „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით უნდა იყოს დადგენილი. მოსარჩელე იმაზეც მიუთითებს, რომ სადავოდ ქცეული დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის რეალური მიზანი ოპოზიციური პარტიების აკრძალვის პოლიტიკურ-სამართლებრივი საფუძვლის მომზადება იყო.

3. ამასთან დაკავშირებით სასამართლო აღნიშნავს, რომ წინამდებარე სარჩელის თემატიკა და არგუმენტაცია მჭიდროდ უკავშირდება წმინდა პოლიტიკური ბუნების საკითხებს. მაგრამ სასამართლო შეეხება შესაბამისი საკითხების სამართლებრივ გარსს, იმ ასპექტებში შეჭრის გარეშე, რომელთა შეფასებაც პოლიტიკურ კრიტერიუმებს მოითხოვს, რასაც სასამართლო ვერ გამოიყენებს. სასამართლო ვერ შეაფასებს, იყო თუ არა პოლიტიკურად მიზანშეწონილი დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნა, წინდაწინვე რა მიზანს ისახავდა იგი ან რა პოლიტიკური მოტივები ამოძრავებდა პარლამენტს. აღნიშნული სცილდება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს დისკურსის ფარგლებს და ვერ ჩაითვლება რელევანტურ გარემოებად, რომელიც გავლენას მოახდენდა დაყენებული სამართლებრივი საკითხების გადაწყვეტაზე. სასარჩელო მოთხოვნიდან გამომდინარე, სასამართლო უფლებამოსილია, კონსტიტუციური კონტროლის ფარგლებში შეაფასოს რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის გასაჩივრებული ნორმატიული შინაარსის მიმართება საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით. კერძოდ, სარჩელის ლოგიკიდან და მოსარჩელის დაინტერესებიდან გამომდინარე, სასამართლო შეამოწმებს შემდეგ საკითხებს: გულისხმობს თუ არა რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის წესი მათ შორის, შემთხვევას, როდესაც საგამოძიებო კომისია იქმნება ამა თუ იმ პოლიტიკური (მათ შორის, ოპოზიციური) პარტიის საქმიანობის კონსტიტუციურობის შემოწმების მიზნით, რასაც შეიძლება შედეგობრივად მოჰყვეს საკონსტიტუციო სასამართლოში შესაბამისი სარჩელის შეტანა და თუ გულისხმობს, არის თუ არა ეს პოლიტიკური პარტიების თავისუფლებაში ჩარევა კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტის გაგებით. ასევე, გულისხმობს თუ არა პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის შემოწმების მიზნით პარლამენტის საგამოძიებო კომისიის შექმნა „პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის რეგულირებას“, რაც, მოსარჩელის პოზიციით, რეგლამენტით კი არა, ორგანული კანონით უნდა იყოს დარეგულირებული, რამდენადაც კონსტიტუციის 23-ე მუხლის მოთხოვნათა მიხედვით, პოლიტიკური პარტიის შექმნა და საქმიანობა ორგანული კანონის მიხედვით უნდა ხორციელდებოდეს. ზემოაღნიშნულ საკითხებზე პასუხის გაცემა სასამართლოს დაეხმარება გაარკვიოს, რა ურთიერთმიმართებაა რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტსა და კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტს შორის.

ბ) რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის შინაარსი

4. საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტსა და სადავო ნორმას შორის შინაარსობრივი ურთიერთმიმართების გამოსაკვეთად საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ უწინარესად უნდა განმარტოს რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტით დადგენილი რეგულაცია, რომელიც, როგორც აღინიშნა, დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის სამართლებრივ საფუძველს ადგენს.

5. საგამოძიებო და სხვა დროებითი კომისიის მნიშვნელობაზე მიუთითებს ის გარემოებაც, რომ ფუნდამენტური დებულებები მათ თაობაზე გადმოცემულია საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლში. პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისია საპარლამენტო კონტროლის ერთ-ერთ მნიშვნელოვანი მექანიზმია, რომელსაც ახორციელებს პარლამენტი, როგორც ქვეყნის უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანო და რომელიც წარმოდგება მისი კონსტიტუციური სტატუსიდან. იგი პარლამენტს საშუალებას აძლევს, შეისწავლოს ყველა მნიშვნელოვანი სახელმწიფო და საზოგადო საკითხი, რომელთა გადაწყვეტის საჯარო ინტერესი არსებობს და რომელთა გადაწყვეტის უფლებამოსილებაც მას გააჩნია. კონკრეტული მიზნით და განსაზღვრული ვადით შექმნილი საგამოძიებო კომისიის საქმიანობა ემსახურება აღმასრულებელი ხელისუფლების, კონკრეტული სახელმწიფო ორგანოებისა თუ თანამდებობის პირების საქმიანობის კონტროლს შესაბამისი გამოკვლევის ჩატარების გზით, რაც გულისხმობს ფაქტებისა თუ გარემოებების დადგენას, ინფორმაციისა და მტკიცებულებების მოპოვებას. ამგვარად, იგი არის ხელისუფლების ორგანოებისა და ცალკეული წარმომადგენლების საქმიანობის მონიტორინგის ეფექტიანი საშუალება. ამის დასტურია ის გარემოებაც, რომ კონსტიტუცია სავალდებულოდ აცხადებს საგამოძიებო კომისიის მოთხოვნის შემთხვევაში მის სხდომაზე გამოცხადებას, ისევე როგორც გამოკვლევისათვის აუცილებელი საბუთებისა და ინფორმაციის წარდგენას (იხ. კონსტიტუციის 42-ე მუხლის მე-3 პუნქტი).

6. იმავდროულად, საგამოძიებო კომისია პარლამენტში პოლიტიკური უმცირესობის ინსტრუმენტია, კონტროლსა და მონიტორინგს დაუქვემდებაროს, მისი ხედვით, საჭირბოროტო საკითხები, მიაღწიოს კომისიის შექმნას და მასში მონაწილეობას. ასევე, უმნიშვნელოვანესია დროებითი კომისიის საქმიანობაში მთელი პოლიტიკური სპექტრის ჩართულობა. საამისო გარანტიები ასევე უზრუნველყოფილია კონსტიტუციით. მხედველობაშია, ერთი მხრივ, მითითება, რომ საგამოძიებო კომისია შეიძლება შეიქმნას პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედის ინიციატივით; მეორე მხრივ, დებულება, რომ გადაწყვეტილების მისაღებად საკმარისია პარლამენტის სრული შემადგენლობის ერთი მესამედის მხარდაჭერა, და მესამე მხრივ, კი - ჩანაწერი, რომ „დროებით კომისიაში ფრაქციები წარმოდგენილ უნდა იქნენ თითო წევრით მაინც“, და რომ „ოპოზიციის წარმომადგენლობა არ უნდა იყოს კომისიის წევრთა საერთო რაოდენობის ნახევარზე ნაკლები“ (იხ. კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები). აქვე, სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ კონსტიტუცია დელეგირებას ახდენს რეგლამენტზე, განსაზღვროს შემთხვევები, როდესაც დასაშვები იქნება საგამოძიებო და სხვა დროებითი კომისიების შექმნა და დაადგინოს წესი, რომლითაც პარლამენტი მიიღებს ამ კომისიების შექმნის გადაწყვეტილებას (იხ. კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები).

7. რაც შეეხება საკუთრივ სადავო ნორმას - რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველ პუნქტს, მისი შინაარსი ნაწილობრივ იმეორებს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის დებულებებს. კერძოდ, მხედველობაშია დებულება, რომ „პარლამენტი დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის საკითხზე გადაწყვეტილებას იღებს სრული შემადგენლობის ერთი მესამედის მხარდაჭერით.“ იქვე რეგლამენტი უთითებს, რომ „აღნიშნული გადაწყვეტილების მიღებისას მოწინააღმდეგეთა ხმები არ გაითვალისწინება“, რაც იმას ნიშნავს, რომ მნიშვნელობა არ აქვს, თუ რამდენი პარლამენტის წევრი იყო კომისიის შექმნის წინააღმდეგი და თუკი პარლამენტის სრული შემადგენლობის ერთი მესამედი მხარს უჭერს, კომისია შეიქმნება. სადავო ნორმის დანარჩენი დებულებები კი კომისიის ფორმირებასთან დაკავშირებული იმ პროცედურული ელემენტების დაზუსტებაა, რომელთა რეგლამენტაციის უფლება კონსტიტუციის 42-ე მუხლმა რეგლამენტს ანდო. ასე მაგალითად, რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტი აზუსტებს, თუ ვისი ინიციატივით შეიძლება შეიქმნას საგამოძიებო კომისია და უთითებს, რომ გარდა პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედისა (რასაც კონსტიტუციის 42-ე მუხლი პირდაპირ უთითებს), საგამოძიებო კომისია შეიძლება შეიქმნას პარლამენტის თავმჯდომარის, კომიტეტის და ფრაქციის ინიციატივითაც. ამგვარად, ეს წარმოადგენს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის სიტყვების - „რეგლამენტით გათვალისწინებულ შემთხვევებში“- შინაარსობრივ დაზუსტებას. სადავო ნორმა ასევე მოითხოვს, რომ პარლამენტის დადგენილების პროექტი (რომლითაც კომისია იქმნება) „უნდა შეიცავდეს დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის საჭიროების სათანადო დასაბუთებას“, ხოლო პარლამენტის დადგენილებაში კი „მითითებული უნდა იყოს დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის საფუძველი, გამოსაკვლევ საკითხთა წრე და კომისიის უფლებამოსილების ვადა“. სადავო ნორმა ასევე შეიცავს მითითებას, რომ „პარლამენტის დადგენილების პროექტი გადაეცემა პარლამენტის ბიუროს პარლამენტის უახლოესი პლენარული სხდომის დღის წესრიგში შესატანად“.

8. ამგვარად, რეგლამენტის დებულებები, რომლებიც შეეხება დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნას არა მარტო იზიარებს, არამედ ავითარებს კიდევაც კონსტიტუციის 42-ე მუხლის დემოკრატიულ სულისკვეთებას, რაც უწინარესად იმით ვლინდება, რომ საკითხის ინიციირების უფლება ეძლევა პარლამენტის წევრთა მცირე ჯგუფს (თუნდაც მხოლოდ ერთ რომელიმე კომიტეტს ან ფრაქციას), ხოლო გადაწყვეტილებას მხოლოდ პარლამენტის სრული შემადგენლობის მესამედის მხარდაჭერა ესაჭიროება. ეს იმას ნიშნავს, რომ საპარლამენტო უმცირესობა, ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიები კონსტიტუციითა და რეგლამენტის სადავო ნორმით, სრულად აღჭურვილი არიან უფლებამოსილებით, ცალკეული ფრაქციებისა თუ პარლამენტის წევრთა ერთი მეხუთედის ინიციატივით, მიაღწიონ პარლამენტის საგამოძიებო და სხვა დროებითი კომისიების შექმნას და მისი მეშვეობით გამოიკვლიონ ხელისუფლების, მისი ცალკეული წარმომადგენლების, სახელმწიფო ორგანოებისა თუ თანამდებობის პირების საქმიანობა და მოპოვებულ ინფორმაციაზე მოახდინონ შესაბამისი რეაგირება, მაგალითად, მისცენ მას შემდეგი მსვლელობა, მოითხოვონ შემდგომი გამოძიება, ცალკეულ პირთა სამართლებრივი თუ პოლიტიკური პასუხისმგებლობა, მათ შორის, იმპიჩმენტი, მთავრობის გადადგომა ან სხვა, მოამზადონ შესაბამისი დასკვნები და ანგარიშები, სასამართლოში შეიტანონ სარჩელი ანდა გამოძიების შედეგები გამოიყენონ სხვაგვარად, თავიანთი პოლიტიკური დღის წესრიგის შესაბამისად

9. ამ კონტექსტში ასევე მნიშვნელოვანია რეგლამენტის მოთხოვნა, რომ კომისიის შექმნის შესახებ პარლამენტის დადგენილების პროექტში, ხოლო შემდგომ დადგენილებაში გადმოცემული უნდა იყოს კომისიის შექმნის საჭიროების დასაბუთება. ეს მოთხოვნა იმას ემსახურება, რომ ამგვარი კომისიები იქმნებოდეს მხოლოდ რეალური საჭიროების შემთხვევაში და კომისია, როგორც კონტროლის ეფექტიანი ბერკეტი, პოლიტიკური სუბიექტების მხრიდან არ იქნეს გამოყენებული არაკეთილსინდისიერად და არაჯანსაღი პოლიტიკური მანიპულაციების ინსტრუმენტად. რაც შეეხება მოთხოვნას კომისიის შექმნის დადგენილებაში გამოსაკვლევ საკითხთა წრისა და კომისიის უფლებამოსილების ვადის მითითების თაობაზე, იგი ხაზს უსვამს, რომ საგამოძიებო კომისია იქმნება კონკრეტული (ობიექტურად არსებული ან ნავარაუდები) პრობლემის შესასწავლად და გამოსარკვევად, და არა აბსტრაქტული და ჰიპოთეტური მიზნით. წინდაწინვე ცხადი უნდა იყოს საკითხთა წრე, რაც კომისიამ უნდა გამოიკვლიოს და დროის პერიოდი, რისი ამოწურვის შემდეგაც უნდა დაასრულოს საქმიანობა.

10. ზემოხსენებულის გათვალისწინებით, სასამართლო აღნიშნავს, რომ დროებითი საგამოძიებო კომისიის ფორმირებასთან დაკავშირებული წესები, რაც რეგლამენტის სადავო ნორმით არის გათვალისწინებული, უზრუნველყოფს, რომ დროებითი საგამოძიებო კომისია წარმოადგენდეს აღმასრულებელ ხელისუფლებაზე, სახელმწიფო ორგანოებსა და თანამდებობის პირებზე კონტროლის განხორციელების ეფექტიან საშუალებას, ოპოზიციური საპარლამენტო პოლიტიკური პარტიების ქმედით ბერკეტს, საპარლამენტო კონტროლის დამოუკიდებელ კონსტიტუციურ ორგანოსა და არა პოლიტიკური უმრავლესობის ინტერესებისადმი დაქვემდებარებულ ინსტრუმენტს.

გ) რეგლამენტის 61-ე მუხლის მიმართება კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან

11. მართალია საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტი უთითებს მხოლოდ „პოლიტიკური პარტიის შექმნისა“ და „მის საქმიანობაში მონაწილეობის“ თავისუფლებაზე, თუმცა, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკით ფართოდ განიმარტა ამ მუხლის შინაარსი და დადგინდა, რომ კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტი როგორც ორგანული კანონის შესაბამისად პოლიტიკური პარტიების შექმნის, ასევე მათი თავისუფლად საქმიანობის კონსტიტუციურ გარანტიას განამტკიცებს (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2022 წლის 21 აპრილის №3/2/1277 გადაწყვეტილება საქმეზე „გიორგი ლაბაძე საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“ II-1). ამიტომ, საკონსტიტუციო სასამართლო სადავო ნორმის კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებას როგორც უშუალოდ პარტიის დაფუძნების, ისე პოლიტიკური პარტიების თავისუფლების ფართო კონტექსტში შეაფასებს.

12. როგორც ზემოთ აღინიშნა, რეგლამენტის სადავო ნორმა პარლამენტში დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის პროცედურას არეგულირებს. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო აღნიშნავს, რომ რეგლამენტის 61-ე მუხლი არ განსაზღვრავს - პოლიტიკური პარტიის შექმნის/დაფუძნების არც ერთ შინაარსობრივ კომპონენტს. პოლიტიკური პარტიების შექმნის თავისუფლება იმას გულისხმობს, რომ მოქალაქეებს კანონის საფუძველზე და წინასწარი ნებართვის გარეშე პოლიტიკური პარტიის დაფუძნებისა და მისი ფორმალური რეგისტრაციის უფლება აქვთ, რა დროსაც სახელმწიფოს არ უნდა გააჩნდეს დისკრეციული უფლებამოსილება. შესაბამისად, აშკარაა, რომ სადავო ნორმის არცერთი დებულება არ უკავშირდება პოლიტიკური პარტიის დაფუძნებასთან დაკავშირებულ არც ერთ კომპონენტს, არ შეიცავს ამ უფლების განხორციელებისათვის რაიმე ბარიერს ან რისკს და არ არსებობს რაციონალური ან მიზეზ-შედეგობრივი ურთიერთმიმართება პარლამენტში საგამოძიებო კომისიის შექმნის პროცედურასა (რომელშიც უკვე არსებული და პარლამენტში მანდატმოპოვებული პოლიტიკური პარტიები მონაწილეობენ) და პოლიტიკური პარტიის დაფუძნების ძირითად უფლებას შორის.

13. მსგავსი ვითარება იკვეთება პოლიტიკური პარტიების თავისუფლებასთან მიმართებაშიც ფართო კონტექსტში. აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ პოლიტიკური პარტიების თავისუფლება, ფართო გაგებით, მათი დაფუძნების უფლებასაც მოიცავს, რაზედაც ზემოთ უკვე გამახვილდა ყურადღება, თუმცა მის გარდა, კიდევ არაერთ პრინციპსა და უფლებრივ კომპონენტს გულისხმობს. კერძოდ: პროგრამულ და იდეოლოგიურ თავისუფლებას (პარტიის უფლება, თავისუფლად განსაზღვროს თავისი იდეოლოგია, ღირებულებები და მიზნები, დაცული იყოს იდეოლოგიური ცენზურისაგან, გამოხატოს არაპოპულარული, კრიტიკული ან რადიკალური შეხედულებები, მთავარია, სიტყვითა თუ საქმით, არ გადალახოს დემოკრატიულობის მიჯნები და არ უარყოფდეს მის ფუნდამენტურ ღირებულებებს); ორგანიზაციულ ავტონომიას (შიდა სტრუქტურების, მმართველი ორგანოების და წევრობის წესების დამოუკიდებლად განსაზღვრა, ლიდერების შერჩევის თავისუფლება, პარტიის შიდა საქმეებში სახელმწიფოს ჩარევის აკრძალვა) პოლიტიკური მოქმედების/საქმიანობის თავისუფლებას (პოლიტიკური კამპანიების წარმოება, შეკრებებისა და დემონსტრაციების ორგანიზება, ამომრჩევლებთან კომუნიკაცია, მედიის გამოყენება, არჩევნებში მონაწილეობა რეალური და თანასწორი პირობებით); ფინანსური და მატერიალური საფუძვლების თავისუფლებას (დაფინანსების ლეგალურ წყაროებზე ხელმისაწვდომობა, გამჭვირვალობის მოთხოვნის პროპორციულობა, სახელმწიფოს ვალდებულება ფინანსური რეგულაციები არ გამოიყენოს პოლიტიკური შევიწროების ინსტრუმენტად); თანასწორობას და არადისკრიმინაციას (შესაძლებლობათა თანასწორობა, სახელმწიფო არ უნდა ქმნიდეს პრივილეგირებულ ან დაჩაგრულ პარტიებს); გარანტიებს დაშლის წინააღმდეგ (პარტიის დაშლა მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევებში, როდესაც იგი სერიოზულ საფრთხეს უქმნის დემოკრატიულ წესრიგს და მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილების საფუძველზე). სასამართლო აღნიშნავს, რომ პოლიტიკური პარტიების ზემოაღნიშნული უფლებები და სახელმწიფოს შესაბამისი ვალდებულებები ასახავს და განამტკიცებს პოლიტიკური პლურალიზმის, პოლიტიკური პარტიების, როგორც კოლექტიური აქტორის, ავტონომიურობის, არჩევნების თავისუფლებისა და სამართლიანობის, თავდაცვისუნარიანი დემოკრატიის და პოლიტიკური კონკურენციის თანასწორობის უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ და სამართლებრივ კონცეფციებს.

14. სადავო ნორმა, რომელიც პარლამენტში დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის პროცედურას არეგულირებს, პოლიტიკური პარტიების თავისუფლების არც ერთ ზემოაღნიშნულ კომპონენტთან არ არის პირდაპირ და უშუალო შემხებლობაში. პოლიტიკური პარტიების თავისუფლების ზოგიერთი ასპექტი, მაგალითად, „პოლიტიკური მოქმედების თავისუფლება“ ან „თანასწორობა და არადისკრიმინაცია“ შეიძლება რელევანტური გამხდარიყო, თუკი სადავო ნორმით დაშვებული იქნებოდა ამა თუ იმ საპარლამენტო პარტიის ან მისი წარმომადგენლების რაიმე ფორმით შეზღუდვა მონაწილეობა მიეღოთ საგამოძიებო კომისიის შექმნაში ან მისი შექმნის ინიციირებაში, ან არჩეული ყოფილიყვნენ მასში; აგრეთვე მაშინ, თუკი ასეთი უფლება დაშვებული იქნებოდა რაიმე პირობით, ანდა გათვალისწინებული იქნებოდა რაიმე ისეთი წესი, წინაპირობა თუ ვალდებულება, რომელიც შეზღუდავდა მათ თავისუფალ ნებას, ემოქმედათ თავისუფლად საგამოძიებო ან სხვა დროებითი კომისიის შექმნის საკითხზე გადაწყვეტილების მიღებისას როგორც რაიმე კონკრეტულ შემთხვევაში, ისე საერთოდ. ხაზგასმით უნდა აღნიშნოს, რომ პოლიტიკური პარტიების თავისუფლების რაიმე შეზღუდვას, რასაც შეეძლო მოქმედებაში მოეყვანა კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტი, სადავო რეგულაცია არ ითვალისწინებს და, არც ამ თვალსაზრისით, მისი ბოროტად გამოყენების რაიმე პოტენციალს შეიცავს. სადავო ნორმის მიხედვით, დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის შესახებ პარლამენტის დადგენილების პროექტის ინიციირების უფლება აქვს პარლამენტის თავმჯდომარეს, კომიტეტს, ფრაქციას, პარლამენტის სრული შემადგენლობის არანაკლებ ერთ მეხუთედს, იმის მიუხედავად, თუ რომელი პოლიტიკური პარტიის წევრები არიან ისინი; კომისიის შექმნის საკითხზე გადაწყვეტილება მიიღება პარლამენტის სრული შემადგენლობის ერთი მესამედის მხარდაჭერით და არც ამ შემთხვევაში აქვს მნიშვნელობა, მმართველი პოლიტიკური პარტიის წევრები არიან გადაწყვეტილების მხარდამჭერები თუ ოპოზიციური პარტიებისა. მეტიც: ის გარემოება, რომ საკმაოდ დაბალია საკითხის ინიციირებისა თუ გადაწყვეტილების მიღების ბარიერები, იმაზე მეტყველებს, რომ პოლიტიკური უმცირესობის უფლებები და გავლენაუნარიანობა უზრუნველყოფილია. გარდა ამისა, პროცედურა არ შეიცავს რაიმე ისეთ წესს, რომელსაც შეიძლებოდა დაჰყრდნობოდა თუნდაც მცირედით გამართლებული ვარაუდი, რომ საკითხის ინიციირებისა თუ გადაწყვეტილების მიღებისას იგი რაიმე ფორმით ზღუდავს ან საფრთხეს უქმნის პარლამენტის წევრის ნების თავისუფლებას, რომელი პოლიტიკური პარტიის წევრიც არ უნდა იყოს ის. შესაბამისად, არ იკვეთება პოლიტიკური პარტიის საქმიანობაში თუნდაც არაპირდაპირი ჩარევის რაიმე ფორმა ან ამის ანგარიშგასაწევი რისკი. საკონსტიტუციო სასამართლო, ცხადია, არ უარყოფს, რომ სადავო ნორმის საფუძველზე პარლამენტში საგამოძიებო და სხვა დროებითი კომისიის შექმნა და მისი შემდგომი საქმიანობა, რაც უკავშირდება საზოგადოებრივ-პოლიტიკური მნიშვნელობის მქონე საკითხების შესწავლას, გამოძიებას, სახელმწიფო ორგანოებისა თუ თანამდებობის პირების ქმედებებს, შეიძლება სისხლხორცეულად ეხებოდეს პოლიტიკური პარტიების ინტერესებს, მათ პოლიტიკურ დღის წესრიგს, გავლენას ახდენდეს მათი პოზიციების ჩამოყალიბებასა თუ შეცვლაზე, იწვევდეს მათი პოლიტიკური გავლენების მოპოვებას ან გაძლიერებას, ან პირიქით, მათ შემცირებას, ისევე როგორც, მორალურ, პოლიტიკურ ან სამართლებრივ პასუხისმგებლობას, მაგრამ ის მოვლენები, რომლებიც შეიძლება თან ახლდეს საგამოძიებო კომისიის შექმნასა და მის საქმიანობას, ან რომლებიც შეიძლება შედეგობრივად მოჰყვეს მათ, გავლენას ვერ მოახდენს საკუთრივ კომისიის შექმნის რეგულაციის შეფასებაზე, რომელიც რაციონალურ კავშირში არ არის პოლიტიკური პარტიის თავისუფლების არსებით კომპონენტებთან, არ შეიცავს მათი ხელყოფის რაიმე რისკს და შესაბამისად, არ გააჩნია კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართება.

დ) მოსარჩელის მიერ სადავო ნორმის ნაგულვები ნორმატიული შინაარსი და არგუმენტაცია

15. მოსარჩელის აზრით, საქართველოს პარლამენტმა კონსტიტუციის 42-ე მუხლის შინაარსის თვითნებური განმარტების გზით, რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველ პუნქტს ისეთი შინაარსი მიანიჭა, რომლის საფუძველზეც საპარლამენტო უმრავლესობას ნება ეძლევა, დროებითი საგამოძიებო კომისიის ფორმატში შეისწავლოს და შეაფასოს ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების საქმიანობა, მოსთხოვოს პარტიის თანამდებობის პირებს კომისიის სხდომებზე გამოცხადება, პარტიის ამა თუ იმ პოლიტიკურ გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით ახსნა-განმარტებებისა და ინფორმაციის მიწოდება; ხოლო ამ გზით - დაავალდებულოს ისინი საგამოძიებო კომისიის წინაშე პასუხი აგონ მათ მიერ მიღებული (პოლიტიკური) გადაწყვეტილებების მიზნებსა თუ მოტივებზე. მისი აზრით, ეს ნიშნავს სადავო ნორმისათვის იმგვარი ნორმატიული შინაარსის მიცემას, რომელიც გულისხმობს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის გადაქცევას ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების საქმიანობის კონტროლის მექანიზმად, ხოლო, პოლიტიკური გაერთიანებებისა კი - საპარლამენტო უმრავლესობისადმი ანგარიშვალდებულ სუბიექტებად.

16. ზემოაღნიშნულთან დაკავშირებით, საკონსტიტუციო სასამართლო უწინარესად აზუსტებს, რომ მოცემულ კონტექსტში იგი 2025 წლის 3 თებერვალს შექმნილი პარლამენტის საგამოძიებო კომისიის შექმნის კონსტიტუციურობას კი არა შეაფასებს, არამედ შეამოწმებს, გააჩნია თუ არა სადავო ნორმას მოსარჩელის მიერ იდენტიფიცირებული ნორმატიული შინაარსი. სასამართლო ასევე წინდაწინვე განმარტავს, რომ წინამდებარე სარჩელის ფარგლებში მისაღები გადაწყვეტილება არ შეიცავს სადავო ნორმის ან მოსარჩელის მიერ ნაგულვები ნორმატიული შინაარსის შეფასებას კონსტიტუციის 42-ე მუხლთან მიმართებაში, რადგან მასთან მიმართებაში სადავო ნორმა მოსარჩელის მიერ არ არის და ვერც იქნებოდა გასაჩივრებული, თუმცა, კონსტიტუციის 42-ე მუხლის დებულებები შეიძლება გამოყენებულ იქნეს მოსარჩელის მიერ დაყენებული საკითხებზე pro et contra არგუმენტების განხილვისას.

17. სასამართლო აღნიშნავს, რომ მოსარჩელის მიერ იდენტიფიცირებული ნორმატიული შინაარსი - თითქოს საგამოძიებო კომისია საპარლამენტო უმრავლესობის/მმართველი პოლიტიკური ძალისათვის გადაცემული შესაძლებლობაა, მათი საქმიანობის გაკონტროლების გზით დაიქვემდებაროს ოპოზიციური პარტიები და მისადმი ანგარიშვალდებული გახადოს - სადავო ნორმას არ გააჩნია. საკუთრივ საგამოძიებო კომისიის შექმნის პროცედურაც კი, რომელზედაც სასამართლომ ზემოთ მიუთითა, ცხადყოფს, რომ იგი არ არის საპარლამენტო პოლიტიკური უმრავლესობის მიერ უმცირესობაზე პოლიტიკური წნეხის განხორციელების ბერკეტი. საქმე ისაა, რომ საგამოძიებო კომისიის შექმნის სრული უფლებამოსილება გააჩნია პოლიტიკურ უმცირესობასაც, ვინაიდან მის შექმნას პარლამენტის სრული შემადგენლობის მხოლოდ ერთი მესამედი ესაჭიროება, ხოლო საკითხის ინიციირების უფლება კი მხოლოდ ერთ მეხუთედის, მხოლოდ ერთი რომელიმე კომიტეტის წევრების ან/და ერთი ფრაქციის (მაშასადამე მხოლოდ და მხოლოდ 7 პარლამენტის წევრის) მხარდაჭერითაც კი შესაძლებელია (იხ. რეგლამენტი, მუხლი 49)). მეტიც. კონსტიტუცია ითვალისწინებს, რომ დროებით საგამოძიებო კომისიაში ყველა საპარლამენტო ფრაქცია უნდა იყოს წარმოდგენილი, ხოლო კომისიაში ოპოზიციის წარმომადგენლობა არ უნდა იყოს კომისიის წევრთა საერთო რაოდენობის ნახევარზე ნაკლები. ასე, რომ, საგამოძიებო კომისია კონსტიტუციით მოაზრებულია როგორც პოლიტიკურად პლურალისტური კონსტიტუციური ორგანო, რომელიც საპარლამენტო კონტროლის ფარგლებში და შესაბამისი საჭიროების არსებობისას იქმნება სავარაუდოდ ჩადენილი კონკრეტული კანონდარღვევების გამოსავლენად, გამოსაძიებლად და მათზე რეაგირების მიზნით. ამრიგად, საგამოძიებო კომისია საპარლამენტო კონტროლის ბერკეტია, რომლის გამოყენება თანაბარი წარმატებით შეუძლია როგორც პოლიტიკურ უმრავლესობას პარლამენტში, ისე უმცირესობას. შესაბამისად, საგამოძიებო კომისიის ფორმატში შეიძლება გამოძახებულ იქნეს ნებისმიერი პირი, იმის მიუხედავად, რომელი პარტიის წარმომადგენელია ის, ან/და, არის თუ არა საერთოდ რომელიმე პოლიტიკური პარტიის წევრი; კომისიის სხდომაზე გამოცხადების, ახსნა-განმარტების მიცემისა თუ ინფორმაციის წარდგენის ვალდებულებაც ყველას თანაბრად გააჩნია. შესაბამისად, ამ კონტექსტში, მოსარჩელის მოსაზრება საპარლამენტო უმრავლესობის მიერ საგამოძიებო კომისიის „პოლიტიკური დევნის იარაღად“ გამოყენების შესახებ, ნიადაგსმოკლებულია.

18. რეგლამენტი, ცხადია, არ შეიცავს რაიმე მითითებას, რომ საგამოძიებო კომისია შეიძლება შეიქმნას პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის შესამოწმებლად. რეგლამენტის მე-60 მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, დროებითი საგამოძიებო კომისია პარლამენტში იქმნება „სახელმწიფო ორგანოებისა და თანამდებობის პირების მიერ საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევის ფაქტების გამოვლენისა და შესაბამისი რეაგირების მიზნით“ „ამ მუხლში მითითებული საფუძვლების არსებობისას“. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტი კი აზუსტებს, რომ ასეთი საფუძველი შეიძლება იყოს „ინფორმაცია სახელმწიფო ორგანოს, თანამდებობის პირის კანონსაწინააღმდეგო ქმედების, კორუფციული სამართალდარღვევის შესახებ, რომელიც საფრთხეს უქმნის საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოებას, სუვერენიტეტს, ტერიტორიულ მთლიანობას, პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სხვა ინტერესებს“, აგრეთვე, „ინფორმაცია სახელმწიფო თუ მუნიციპალური ბიუჯეტის არამართლზომიერი ხარჯვის შესახებ“. ასე, რომ, რეგლამენტის თანახმად, საგამოძიებო კომისია იქმნება სახელმწიფო ორგანოებისა და თანამდებობის პირების მიერ სავარაუდოდ ჩადენილი კონკრეტული კანონდარღვევების შესახებ არსებული შესაბამისი რელევანტური ინფორმაციის საფუძველზე. თუმცა, ისიც ცხადია, რომ სავარაუდო სამართალდარღვევები შეიძლება ჩადენილი იყოს თანამდებობის პირების მიერ, რომლებიც იმავდროულად არიან ამა თუ იმ პოლიტიკური პარტიის წევრები და ასეთ შემთხვევებში, ისინი შეიძლება მოექცნენ საგამოძიებო კომისიის ინტერესის სფეროში. რეგლამენტის 66-ე მუხლის მე-2 პუნქტის ცალსახად მიუთითებს, რომ საგამოძიებო კომისიას „უფლება აქვს შესასწავლ საკითხთან დაკავშირებით, ამა თუ იმ გარემოების გამო, მოიწვიოს და ახსნა-განმარტება ჩამოართვას ნებისმიერ პირს (გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა)“. ამავე მუხლის პირველი პუნქტი კი შეიცავს მითითებას კომისიის მოთხოვნის შემთხვევაში სხდომაზე გამოცხადების სავალდებულოობის შესახებ, რაც ასევე შეეხება „ნებისმიერ პირს“. ამგვარად, როდესაც არსებობს რეგლამენტით გათვალისწინებული ინფორმაცია, ამა თუ იმ პოლიტიკური პარტიის/პარტიების წევრთა საქმიანობა მართლაც შეიძლება გახდეს პარლამენტის საგამოძიებო კომისიის შესწავლის საგანი, თუმცა ეს სრულიადაც არ ნიშნავს იმას, თითქოს სადავო ნორმას იმგვარი ნორმატიული შინაარსი აქვს, რომელიც გულისხმობს ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების საპარლამენტო უმრავლესობისადმი დაქვემდებარებას და მისადმი ანგარიშვალდებულ სუბიექტად გადაქცევას. სასამართლო იმეორებს, რომ სადავო ნორმა სრული უფლებამოსილებით აღჭურავს პოლიტიკურ უმცირესობას, შესაბამისი საფუძვლების არსებობისას შექმნას საგამოძიებო კომისია და გამოიძიოს კანონდარღვევის ფაქტები, რომლებიც, სავარაუდოდ, მათ შორის, საპარლამენტო უმრავლესობის წევრების, მმართველი პოლიტიკური ძალის წარმომადგენლების მიერ არის ჩადენილი (იგულისხმება როგორც კომისიის შექმნის საკითხის ინიციირების, ისე გადაწყვეტილების მიღების პროცედურები).

19. ცალკე აღებული ის გარემოება, რომ ამა თუ იმ პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის კონსტიტუციურობის შემოწმებისათვის სარჩელის წარდგენის ისევე როგორც, საგამოძიებო კომისიის შექმნის საკითხის ინიციირების უფლება, პარლამენტის წევრთა მცირე ჯგუფს - პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთ მეხუთედს, ანუ მხოლოდ პარლამენტის 30 წევრს გააჩნია, ხოლო კომისიის შექმნისა, - ერთ მესამედს, ანუ პარლამენტის 50 წევრს, იმას ნიშნავს, რომ შესაბამისი ბერკეტებით სარგებლობის შესაძლებლობა თანაბრად გააჩნია პოლიტიკურ უმრავლესობას და უმცირესობას და ამ მხრივ რაიმე უთანასწორობა და დაუბალანსებელი ვითარება არ იკვეთება. სასამართლო აქვე დასძენს, რომ მოსარჩელის მტკიცება ხელისუფლების განშტოებებს შორის ბალანსის დარღვევის თაობაზე, მით უმეტეს, არ არის რელევანტური. მოსარჩელეს ახსნილიც არ აქვს, თუ რაში ხედავს საკანონმდებლო, აღმასრულებელ და სასამართლო ხელისუფლებებს შორის კონსტიტუციური ბალანსის დარღვევის რისკს თუნდაც მაშინ, როდესაც საპარლამენტო პოლიტიკური უმრავლესობა რომელიმე ოპოზიციური პარტიის წარმომადგენლის სავარაუდო კანონდარღვევებით ინტერესდება და მათ გამოსაძიებლად კომისიას ქმნის. შესაბამისად, საკონსტიტუციო სასამართლო ვერ ხედავს რაიმე ხელმოსაჭიდ საფუძველს, რომელზედაც შეიძლებოდა აგებულიყო თეორია სადავო ნორმის იმ ნორმატიული შინაარსის შესახებ, რომლის არსებობაზეც მოსარჩელე მიუთითებს.

20. სასამართლო ვერ დაეთანხმება მოსარჩელის შემოთავაზებულ ინტერპრეტაციასაც, რომ „პარლამენტის მაკონტროლებელი ფუნქციის ფართოდ განსაზღვრა“, თითქოს, ქმნიდეს „პარტიების მიერ საკუთარი მიზნებისა თუ საქმიანობის საპარლამენტო უმრავლესობის ნების შესაბამისად კორექტირების და თვითშეზღუდვის წინაპირობას, რის გამოც, ის წარმოადგენს ამ პოლიტიკური პარტიების „თავისუფლად საქმიანობაში თვითნებურ ჩარევას“, რაც ეწინააღმდეგება კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტს და იმავდროულად, არღვევს ხელისუფლების შტოთა შორის ბალანსს. საკონსტიტუციო სასამართლო ხაზს უსვამს, რომ საგამოძიებო და სხვა დროებითი კომისია კონსტიტუციური ორგანოა, რომელიც არის საპარლამენტო კონტროლის განხორციელების, ხელისუფლების ანგარიშვალდებულებისა და გამჭვირვალობის უზრუნველყოფის ეფექტიანი მექანიზმი. კონსტიტუციითვე არის დადგენილი კომისიის სხდომაზე გამოცხადებისა და შესაბამისი საკითხის გამოკვლევისათვის აუცილებელი საბუთებისა თუ ინფორმაციის წარდგენის ვალდებულება. სასამართლო ვერ გაიზიარებს ხედვას, თითქოს კომისიაზე წარდგენის, მისთვის მოთხოვნილი ინფორმაციის ან საბუთების გადაცემის ვალდებულება, პოლიტიკური პარტიის „თავისუფლად საქმიანობაში თვითნებურ ჩარევად“ შეიძლება იქნეს მიჩნეული, ან/და ის ქმნიდეს „პარტიების მიერ საკუთარი მიზნებისა თუ საქმიანობის საპარლამენტო უმრავლესობის ნების შესაბამისად კორექტირების და თვითშეზღუდვის წინაპირობას“. პოლიტიკურ პარტიებს უდიდესი როლი ეკისრებათ დემოკრატიის ფუნქციონირებაში, ქვეყნის უმაღლესი წარმომადგენლობითი ხელისუფლება, სწორედ პოლიტიკური პარტიების წარმომადგენლებისაგან შედგება, ისინი ახდენენ საზოგადოების პოლიტიკური ნების ფორმირებას და მათ საქმიანობაზე დიდწილადაა დამოკიდებული საზოგადოებრივი და პოლიტიკური პროცესების განვითარება ქვეყანაში. ამიტომ, ისინი ვერ იქნებიან გამორიცხული, მათ შორის, ვერც საპარლამენტო კონტროლის სფეროდან, როდესაც არსებობს ინფორმაცია მათ მიერ კანონდარღვევების ჩადენის თაობაზე. სასამართლომ ზემოთ უკვე განმარტა, კონცეპტუალურად რა კომპონენტებს მოიცავს პოლიტიკური პარტიების თავისუფლება, თუმცა ის ვერ იქნება განმარტებული როგორც საზოგადოების წინაშე ანგარიშვალდებულებისაგან გათავისუფლების გარანტია სახელმწიფოს ან საზოგადოების მხრიდან პოლიტიკურ პარტიებისა თუ მისი ცალკეული წარმომადგენლებისათვის ბოძებული.

21. სასამართლო ეთანხმება მოსარჩელის მიერ მოხმობილ ვენეციის კომისიის მოსაზრებებს, რომელთა მიხედვითაც, საპარლამენტო საგამოძიებო კომისია, ის მექანიზმია, რომლის მეშვეობითაც ხორციელდება პარლამენტის „კონტროლი“, „მეთვალყურეობა“ ან „ზედამხედველობა“; რომ ის ემსახურება დემოკრატიული პოლიტიკური ანგარიშვალდებულების უზრუნველყოფას, მთავრობისა და ადმინისტრაციის გამჭვირვალობისა და ეფექტიანობის გაუმჯობესებას, ეხმარება პარლამენტს იმგვარი ინფორმაციის მოპოვებაში, რომელიც შესაბამისი საკანონმდებლო ან საბიუჯეტო პროცესების განსახორციელებლად არის მნიშვნელოვანი. სასამართლო ეთანხმება ვენეციის კომისიას იმ პოზიციასაც, რომ „საგამოძიებო კომისიის თემატიკა მნიშვნელოვნად შეიძლება გაფართოვდეს და აღარ შემოიფარგლოს მხოლოდ პარლამენტსა და აღმასრულებელ ხელისუფლებას შორის ურთიერთობებით, არამედ მოიცვას საზოგადოებისთვის მნიშვნელოვანი სხვა საკითხებიც“. მეტიც, აღსანიშნავია, რომ ფაქტობრივად, თვით მოსარჩელეც იზიარებს საპარლამენტო კონტროლის ფართო ხედვას და აღიარებს, რომ პარლამენტს უნდა გააჩნდეს სახელმწიფოსთვის პოლიტიკური თვალსაზრისით მნიშვნელოვანი მოვლენების შეფასების შესაძლებლობა“. ამის გათვალისწინებით, გასაგები არ არის, რატომ არის გამორიცხული მოსარჩელისათვის, რომ პოლიტიკური პარტიის და მისი წარმომადგენლების მიერ კანონმდებლობის დარღვევის ფაქტები, განსაკუთრებით, თუ ისინი მათი თანამდებობაზე ყოფნის პერიოდშია ჩადენილი, ასევე გულისხმობდეს „პოლიტიკური თვალსაზრისით მნიშვნელოვან მოვლენას“, ან ამ ფაქტების გამოვლენა და გამოძიება რატომ აღიქმება პოლიტიკური უმრავლესობის დიქტატისადმი ამ პარტიის დაქვემდებარებას და მისი საქმიანობის თავისუფლების შეზღუდვას.

22. სასამართლო ყურადღებას ამახვილებს იმაზეც, თუ რა გაგრძელება შეიძლება მოჰყვეს, რეგლამენტის მიხედვით, საგამოძიებო კომისიის მიერ დადგენილ ფაქტებს. რეგლამენტის თანახმად, საგამოძიებო კომისიას უფლება აქვს განსახილველ საკითხზე ინფორმაციის მოსმენის, კონტროლისა და შემოწმების შედეგად საქართველოს კანონმდებლობის დარღვევის ფაქტის გამოვლენის შემთხვევაში, შესაბამისი სახელმწიფო ორგანოს ან თანამდებობის პირის წინაშე დასვას კანონმდებლობის დარღვევის აღმოფხვრის საკითხი, ან/და დარღვევის ხასიათის გათვალისწინებით, დასვას სისხლისსამართლებრივი გამოძიების დაწყების, ადმინისტრაციული ან დისციპლინური წარმოების აღძვრის, უკანონო მფლობელობიდან სახელმწიფო ქონების გამოთხოვის ან სახელმწიფოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების საკითხი (რეგლამენტის 69-ე მუხლის პირველი პუნქტი). ხოლო რეგლამენტის 66-ე მუხლის მე-11 პუნქტი ითვალისწინებს საგამოძიებო კომისიის უფლებამოსილებას, პარლამენტს მიმართოს წინადადებით შესაბამის თანამდებობის პირთა იმპიჩმენტით გადაყენების საკითხის აღძვრისათვის პარლამენტის წევრთა ხელმოწერის შეგროვების შესახებ. ამგვარად, საგამოძიებო კომისიის მიერ გამოკვლეულ საკითხებს შეიძლება მოჰყვეს სრულიად სხვადასხვაგვარი გაგრძელება. ამ კონტექსტში ცხადი ხდება, რომ თუკი ერთი და იმავე პოლიტიკური პარტიის წევრების მიერ სავარაუდო კანონდარღვევების ხასიათი და სიმრავლე ერთობლიობაში მეტყველებს პარტიის საქმიანობის არაკონსტიტუციურ ბუნებაზე, ბუნებრივია, ამას შეიძლება მოჰყვეს შესაბამისი გაგრძელებაც, კერძოდ, საკონსტიტუციო სასამართლოში სარჩელის შეტანა ამ პოლიტიკური პარტიის არაკონსტიტუციურად გამოცხადების მოთხოვნით. საკონსტიტუციო სასამართლოში ამგვარი კონსტიტუციური სარჩელის შეტანა, ისევე როგორც, ამა თუ იმ თანამდებობის პირის იმპიჩმენტის მოთხოვნა, კონსტიტუციურად შესაძლებელი/დაშვებული პროცედურებია, რომლებიც გულისხმობს შესაბამისი ფაქტების, ინფორმაციის, მასალების, დოკუმენტაციისა და სხვა მტკიცებულებების წარდგენას სასამართლოში და ისინი შეიძლება სწორედ პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის მიერ იყოს მოპოვებული. ამგვარად, სასამართლო განმარტავს, რომ მართალია, პარლამენტის საგამოძიებო კომისია ჩვეულებრივ, იქმნება სახელმწიფო ორგანოებისა თუ თანამდებობის პირების მიერ სავარაუდოდ ჩადენილი კანონდარღვევების გამოვლენის მიზნით, თუმცა, გამოძიების შედეგებს შეიძლება მოჰყვეს განსხვავებული რეაგირება, მათ შორის, ამა თუ იმ პოლიტიკური პარტიის არაკონსტიტუციურად გამოცხადების თაობაზე სარჩელის წარდგენა (მათ შორის, არამარტო პოლიტიკური უმრავლესობის, არამედ უმცირესობის მიერაც, პარლამენტის წევრთა ერთი მეხუთედის მხარდაჭერის შემთხვევაში, რაც კონსტიტუციური სარჩელის წარდგენას ესაჭიროება). შესაბამისად, სასამართლო აზუსტებს - ის გარემოება, რომ გამოძიების შედეგებს შეიძლება მოჰყვეს პოლიტიკური პარტიის არაკონსტიტუციურად გამოცხადების თაობაზე სარჩელის წარდგენა, ვერ მოახდენს გავლენას საკუთრივ სადავო ნორმის (რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტი) შინაარსზე, რომელიც პირდაპირ და ამომწურავად უკავშირდება საგამოძიებო კომისიის შექმნის წესს და არა იმ შედეგებს, რაც კომისიის მიერ გამოვლენილმა კანონდარღვევებმა შემდგომში შეიძლება ლეგიტიმურად გამოიწვიოს.

23. მოსარჩელის მიერ ნაგულვები ნორმატიული შინაარსის არაკონსტიტუციურობის კიდევ ერთი არგუმენტი შეეხება კონსტიტუციის 23-ე მუხლის ფორმალურ მოთხოვნებთან მიმართებას. კერძოდ, მოსარჩელე მიიჩნევს, რომ რეგლამენტის 61-ე მუხლის სადავო ნორმატიული შინაარსი, რომელიც, პარლამენტის საგამოძიებო კომისიისადმი პარტიის ანგარიშვალდებულებას განსაზღვრავს, წინააღმდეგობაში მოდის საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველი პუნქტის ფორმალურ მოთხოვნასთან, რამდენადაც, მისი აზრით, საგამოძიებო კომისიის შემოწმებისადმი პოლიტიკური პარტიის დაქვემდებარება, რაც გულისხმობს პოლიტიკური პარტიების საქმიანობის შინაარსობრივ რეგულირებას, უნდა იყოს შესაბამისი იერარქიის მქონე საკანონმდებლო აქტით - „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით დადგენილი.

24. ამასთან დაკავშირებით, სასამართლო აღნიშნავს შემდეგს: პარლამენტის საგამოძიებო კომისია იკვლევს სახელმწიფო ორგანოების, თანამდებობის ან სხვა პირების მხრიდან კანონმდებლობის სავარაუდო დარღვევის ფაქტებს; საგამოძიებო კომისიის სხდომაზე გამოცხადების, საკითხის გამოკვლევისათვის აუცილებელი საბუთებისა და ინფორმაციის გადაცემის ვალდებულებას კი საკუთრივ კონსტიტუცია აწესებს (იხ. 42-ე მუხლის მე-3 პუნქტი). ის გარემოება, რომ საპარლამენტო კონტროლის ფარგლებში შექმნილი პარლამენტის საგამოძიებო კომისიაზე წარდგენის, მისთვის ახსნა-განმარტების მიცემისა თუ მასალების გადაცემის ვალდებულებას პოლიტიკური პარტიის წევრებიც ექვემდებარებიან (მათ მიერ კანონმდებლობის დარღვევის თაობაზე ინფორმაციის არსებობისას), არ წარმოადგენს „პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის შინაარსობრივ რეგულირებას“, რომელიც პოლიტიკური პარტიების შესახებ ორგანული კანონით უნდა იყოს განსაზღვრული. კანონი რომ არავინ (მათ შორის, პოლიტიკურმა პარტიამ და მისმა წარმომადგენლებმა) არ უნდა დაარღვიოს, ეს სამართლის უზენაესობის ფუნდამენტური პრინციპია და არა საქმიანობის რეგულირება. ხოლო თუ მოსარჩელე იმას გულისხმობს, რომ „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი უნდა შეიცავდეს ცალკე მითითებას იმის თაობაზე, რომ პარტიის წევრებს პარლამენტის საგამოძიებო კომისიის სხდომაზე გამოცხადების, მისთვის შესაბამისი ინფორმაციისა თუ საბუთების გადაცემა ევალებათ, სასამართლო განმარტავს, რომ ეს ვალდებულება საკუთრივ კონსტიტუციით - უმაღლესი იურიდიული ძალის მქონე სამართლებრივი აქტით - არის დაწესებული ყველა პირის მიმართ, ვინც კი საგამოძიებო კომისიის მოთხოვნით არის მოწვეული მის სხდომაზე. ამ მხრივ, კონსტიტუცია ვინმეს მიმართ რაიმე გამონაკლისსა თუ პრივილეგიას ცხადია, არ ითვალისწინებს. ამგვარად სარჩელში გამოთქმული პოზიცია, რომ პოლიტიკური უმრავლესობის მიერ შექმნილი საგამოძიებო კომისიის სხდომაზე ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიის წევრების გამოძახება და მათთვის ინფორმაციისა თუ საბუთების წარდგენის მოთხოვნა - პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის რეგულირებაა და ამიტომ „მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით უნდა იყოს მოწესრიგებული და ვინაიდან არ არის, ეს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის ფორმალური მოთხოვნებთან მოდის წინააღმდეგობაში, მცდარ წარმოდგენებს ემყარება. საკონსტიტუციო სასამართლო ვერ ხედვას კონსტიტუციის 23-ე მუხლის ფორმალური მოთხოვნებთან მიმართებას და ამ ნაწილშიც მოსარჩელის არგუმენტებს არარელევანტურად მიიჩნევს.

25. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, სასამართლო ასკვნის, რომ ის ნორმატიული შინაარსი, თითქოს სადავო ნორმა გულისხმობს „პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის გადაქცევას ოპოზიციური პოლიტიკური პარტიების საქმიანობის (საგამოძიებო) კონტროლის მექანიზმად, ხოლო, პოლიტიკური გაერთიანებებისა კი - საპარლამენტო უმრავლესობისადმი ანგარიშვალდებულ სუბიექტებად“, სადავო ნორმას არ გააჩნია. ამგვარი გაგება სადავო ნორმის ისეთი ინტერპრეტაციაა, რომელიც ნორმის ტექსტის შინაარსიდან და სულისკვეთებიდან არ გამომდინარეობს. სასამართლოს მიაჩნია, რომ მოსარჩელის პოზიცია ემყარება სადავო ნორმის შინაარსის, ასევე საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლისა და რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის ურთიერთმიმართების არასწორ აღქმას.

26. ზემოაღნიშნულიდან გამომდინარე, №1915 კონსტიტუციური სარჩელი, სასარჩელო მოთხოვნის იმ ნაწილში, რომელიც შეეხება საქართველოს პარლამენტის რეგლამენტის 61-ე მუხლის პირველი პუნქტის კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით, დაუსაბუთებელია და არსებობს მისი არსებითად განსახილველად მიღებაზე უარის თქმის „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31¹ მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტითა და 31³ მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძველი.

3. საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 5 თებერვლის №240-IIმს-XIმპ და 2025 წლის 3 სექტემბრის №958-IVმს-XIმპ დადგენილებათა არსებითად განსახილველად მისაღებობა

27. მოსარჩელე მხარე სადავოდ ხდის „2003-2012 წლებში მოქმედი რეჟიმისა და რეჟიმის პოლიტიკური თანამდებობის პირების საქმიანობის შემსწავლელი საქართველოს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის შექმნის შესახებ“ საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 5 თებერვლის №240-IIმს-XIმპ დადგენილების კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით.

28. მოსარჩელე ასევე სადავოდ ხდის „2003–2012 წლებში მოქმედი რეჟიმის, ამ რეჟიმის პოლიტიკური თანამდებობის პირებისა და პოლიტიკურ პარტიებში გაერთიანებული მოქმედი და ყოფილი თანამდებობის პირების 2003 წლიდან დღემდე საქმიანობის შემსწავლელი საქართველოს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის“ შესახებ საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 3 სექტემბრის №958-IVმს-XIმპდადგენილების კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის 23-ე მუხლის პირველ პუნქტთან მიმართებით.

29. როგორც არაერთხელ აღინიშნა, საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 5 თებერვლის №240-IIმს-XIმპ დადგენილებით, საქართველოს პარლამენტის მიერ შეიქმნა დროებითი საგამოძიებო კომისია 2003-2012 წლებში მოქმედი რეჟიმისა და რეჟიმის პოლიტიკური თანამდებობის პირების საქმიანობის შესწავლის მიზნით. ამავე დადგენილების მე-2 პუნქტის შესაბამისად, დროებითი საგამოძიებო კომისიის გამოსაკვლევ საკითხად განისაზღვრა 2003-2012 წლებში მოქმედი რეჟიმისა და რეჟიმის პოლიტიკური თანამდებობის პირების საქმიანობა. საქართველოს პარლამენტმა კომისიის უფლებამოსილების ვადად დაადგინა 3 თვე. აღნიშნული დადგენილების მიღების სამართლებრივ საფუძვლებად მითითებულია საქართველოს კონსტიტუციის 42-ე მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტები, რეგლამენტის 61-ე მუხლისა და 62-ე მუხლის პირველი პუნქტები.

30. საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 3 სექტემბრის №958-IVმს-XIმპ დადგენილებით კი, საქართველოს პარლამენტმა შეაჯამა 2003–2012 წლებში მოქმედი რეჟიმის, ამ რეჟიმის პოლიტიკური თანამდებობის პირებისა და პოლიტიკურ პარტიებში გაერთიანებული მოქმედი და ყოფილი თანამდებობის პირების 2003 წლიდან დღემდე საქმიანობის შემსწავლელი საქართველოს პარლამენტის დროებითი საგამოძიებო კომისიის საქმიანობის შედეგები.

31. საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით, საკონსტიტუციო სასამართლო ორგანული კანონით დადგენილი წესით, „ფიზიკური პირის, იურიდიული პირის ან სახალხო დამცველის სარჩელის საფუძველზე იხილავს ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობას კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებულ ადამიანის ძირითად უფლებებთან მიმართებით“. „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით, საკონსტიტუციო სასამართლო კონსტიტუციური სარჩელის ან კონსტიტუციური წარდგინების საფუძველზე უფლებამოსილია განიხილოს და გადაწყვიტოს საქართველოს კონსტიტუციასთან საქართველოს პარლამენტის ნორმატიული დადგენილებების შესაბამისობის საკითხები. მოსარჩელე, მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება „ერთიანობა- ნაციონალური მოძრაობა“ წარმოადგენს იურიდიულ პირს და კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებულ ადამიანის ძირითად უფლებებთან მიმართებით მას შეუძლია გაასაჩივროს მხოლოდ საქართველოს ნორმატიული აქტი. ამიტომ სასამართლომ უნდა გამოარკვიოს გასაჩივრებული პარლამენტის დადგენილებები წარმოადგენს თუ არა ნორმატიულ აქტს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მიზნებისათვის.

32. „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-10 მუხლის მე-9 პუნქტის თანახმად, საქართველოს პარლამენტის დადგენილება ნორმატიული აქტია, რომელიც მიიღება საქართველოს საკანონმდებლო აქტით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევაში. რეგლამენტის 126-ე მუხლის პირველი პუნქტის მიხედვით, პარლამენტის ყველა გადაწყვეტილება ფორმდება დადგენილებით. თუმცა, პარლამენტის დადგენილება შეიძლება იყოს არანორმატიული აქტიც. რეგლამენტის იმავე, 126-ე მუხლის მე-2 პუნქტის შესაბამისად კი, პარლამენტის დადგენილება შეიძლება იყოს ინდივიდუალური ან ნორმატიული ხასიათის. კერძოდ, არანორმატიულია საქართველოს პარლამენტის ის დადგენილება, რომელიც საკადრო ან პერსონალურ საკითხებს ეხება. არანორმატიული პარლამენტის დადგენილების მიღების სხვა შემთხვევები განისაზღვრება რეგლამენტით.

33. „ნორმატიული აქტების შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-2 მუხლის მე-3 პუნქტში ნორმატიული აქტი განმარტებულია როგორც უფლებამოსილი სახელმწიფო ან ადგილობრივი თვითმმართველობის (მმართველობის) ორგანოს (თანამდებობის პირის) მიერ კანონმდებლობით დადგენილი წესით გამოცემული სამართლებრივი აქტი, რომელიც შეიცავს მისი მუდმივი ან დროებითი და მრავალჯერადი გამოყენების ქცევის ზოგად წესს. აღნიშნული მუხლის მე-4 პუნქტის შესაბამისად, ინდივიდუალური სამართლებრივი აქტი ერთჯერადია და უნდა შეესაბამებოდეს ნორმატიულ აქტს. ინდივიდუალური სამართლებრივი აქტი მიიღება (გამოიცემა) მხოლოდ ნორმატიული აქტის საფუძველზე და მის მიერ დადგენილ ფარგლებში. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსი ნორმატიული აქტის (ნორმატიული ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტის) ცნებას ანალოგიურად განმარტავს, ხოლო ინდივიდუალურ სამართლებრივი აქტის დეფინიციას უფრო დეტალურად იძლევა. აღნიშნული კოდექსის მე-2 მუხლის პირველი ნაწილის „დ“ ქვეპუნქტის თანახმად, ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი არის ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ ადმინისტრაციული კანონმდებლობის საფუძველზე გამოცემული ინდივიდუალურ სამართლებრივი აქტი, რომელიც აწესებს, ცვლის, წყვეტს ან ადასტურებს პირის ან პირთა შეზღუდული წრის უფლებებსა და მოვალეობებს. აღნიშნულიდან ჩანს, რომ ესა თუ ის აქტი სამართლებრივ აქტად რომ ჩაითვალოს, იგი უნდა აკმაყოფილებდეს კანონმდებლობით განსაზღვრულ ფორმალურ და მატერიალურ ნიშნებს. ერთი მიგვანიშნებს მისი მიღების წესზე, მეორე კი მის შინაარსზე (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 9 ნოემბრის №1/7/436 განჩინება საქმეზე შპს „კავკასუს ონლაინი“ საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის წინააღმდეგ“, II-5). ამრიგად, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს პრაქტიკის მიხედვით, სადავო აქტები ფასდება არა მხოლოდ ფორმალური ნიშნით, არამედ მისი მატერიალური შინაარსის მიხედვით (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2014 წლის 11 ნოემბრის №2/9/612 განჩინება საქმეზე „საქართველოს მოქალაქეები - ირმა ქურასბედიანი და ნელი გოგიშვილი საქართველოს პრემიერ-მინისტრის წინააღმდეგ“).

34. ნორმატიული აქტების მატერიალური ელემენტი მისი სუბსტანციის განმსაზღვრელი პრინციპული კომპონენტია. ნორმატიულ აქტს აქვს საყოველთაობის პრეტენზია, იგი მიმართულია პირთა განუსაზღვრელი წრისადმი და ასეთად რჩება ამ წრის გვარეობითი ნიშნით იდენტიფიკაციის შემთხვევაშიც. ინდივიდუალური სამართლებრივი აქტი ეხება როგორც კონკრეტულ პირს, ისე მისი გამოცემის მომენტში განსაზღვრულ ან განსაზღვრებად პირთა ჯგუფს. ნორმატიული აქტი თავისი ბუნებით აბსტრაქტული, საერთო ნორმაა და დაკავშირებულია არა რაიმე კონკრეტულ მოვლენასთან ან შემთხვევასთან, არამედ თავის იურიდიულ მნიშვნელობას ინარჩუნებს მთელი რიგი ანალოგიური შემთხვევების მიმართ. მის საფუძველზე შესაძლებელია წარმოიშვას კონკრეტული შემთხვევის განუსაზღვრელი რაოდენობა. სწორედ ამაში მდგომარეობს ნორმატიული აქტის მრავალჯერადი გამოყენების თვისება. ამდენად, ნორმატიული აქტი, როგორც ქცევის ზოგადი წესი, მიმართულია მისი გამოცემის დროს განუსაზღვრელი ოდენობის ურთიერთობის განუსაზღვრელი რაოდენობის მონაწილეებისაკენ (საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2007 წლის 9 ნოემბრის №1/7/436 განჩინება საქმეზე შპს „კავკასუს ონლაინი“ საქართველოს კომუნიკაციების ეროვნული კომისიის წინააღმდეგ“, II-5).

35. საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 5 თებერვლის №240-IIმს-XIმპ დადგენილება კონკრეტულ საკითხს შეეხება და თავისი ბუნებით „ერთჯერადია“. შესაბამისად, ამ სახის და შინაარსის დადგენილება ვერ იქნება ნორმატიული თვისების მატარებელი. აღნიშნულ დადგენილებას გააჩნია ერთჯერადი მოწესრიგების ეფექტი და ვერ იქნება გამოყენებული სხვა, ანალოგიური ურთიერთობების მოსაწესრიგებლად. შესაბამისად, საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 5 თებერვლის №240-IIმს-XIმპ დადგენილება, საკონსტიტუციო სამართალწარმოების მიზნებისათვის, არ შეიძლება განხილულ იქნეს ნორმატიულ აქტად, რის გამოც არ განეკუთვნება საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს განსჯადობის სფეროს.

36. საკონსტიტუციო სასამართლო ასევე ვერ შეაფასებს ნორმატიულ აქტად საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 3 სექტემბრის №958-IVმს-XIმპ დადგენილებას. იგი მხოლოდ აღწერს და აფასებს კონკრეტულ პოლიტიკურ მოვლენას; მეტიც, იგი საერთოდ არ ადგენს უფლებებს, ვალდებულებებს, არ იწვევს სამართლებრივ შედეგებს; არ შეიცავს ქცევის სავალდებულო წესებს. მოცემულ შემთხვევაში, გადამწყვეტი მნიშვნელობა უნდა მიენიჭოს არა აქტის ფორმალურ სახელწოდებას, არამედ მის შინაარსს. თუ აქტს შინაარსობრივად არ გააჩნია სამართლებრივ შედეგის გამოწვევის რესურსი, ის ვერ მიიღებს ნორმატიული აქტის სტატუსს. დადგენილება შეიძლება მიჩნეულიყო ნორმატიულ აქტად მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ის პოლიტიკური შეფასების პარალელურად დაადგენდა სავალდებულო ქცევის წესს, უფლებებსა და ვალდებულებებს, ან სხვა მხრივ გავლენას მოახდენდა განუსაზღვრელი რაოდენობის სუბიექტთა სამართლებრივ სტატუსზე. შესაბამისად, საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 3 სექტემბრის №958-IVმს-XIმპ დადგენილება პოლიტიკური შინაარსის დეკლარაციული დოკუმენტია, და არა ამა თუ იმ სამართალურთიერთობის მომწესრიგებელი, მითუმეტეს მრავალჯერადად გამოსაყენებელი აქტი.

37. ზემოთქმულიდან გამომდინარე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს არ გააჩნია უფლებამოსილება იმსჯელოს სადავო აქტების - საქართველოს პარლამენტის 2025 წლის 5 თებერვლის №240-IIმს-XIმპ დადგენილებისა და 2025 წლის 3 სექტემბრის №958-IVმს-XIმპ დადგენილების კონსტიტუციურობის თაობაზე, ვინაიდან, ისინი არ წარმოადგენს „ნორმატიულ აქტს“, რომელიც კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის მიხედვით შეიძლება განიხილოს სასამართლომ იურიდიული პირის სარჩელის საფუძველზე კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებულ ადამიანის ძირითად უფლებებთან მიმართებით. შესაბამისად, იგი არ უნდა იქნეს მიღებული არსებითად განსახილველად „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 31³ მუხლის პირველი პუნქტის „გ“ ქვეპუნქტით გათვალისწინებული საფუძველზე.

III
სარეზოლუციო ნაწილი

საქართველოს კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მე-4 პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტის, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტის „ე“ ქვეპუნქტის, 21-ე მუხლის მე-2 პუნქტის, 27¹ მუხლის მე-2 პუნქტის, 31-ე მუხლის, 31¹ მუხლის პირველი და მე-2 პუნქტების, 31² მუხლის მე-8 პუნქტის, 31³ მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ და „გ“ ქვეპუნქტების, 31⁵ მუხლის პირველი, მე-3, მე-4 და მე-7 პუნქტების, 31⁶ მუხლის მე-2 პუნქტის, 39-ე მუხლის პირველი პუნქტის „ა“ ქვეპუნქტისა და 43-ე მუხლის საფუძველზე,

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო
ა დ გ ე ნ ს:

1. არ იქნეს მიღებული არსებითად განსახილველად №1915 კონსტიტუციური სარჩელი („მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანება „ერთიანობა-ნაციონალური მოძრაობა“ საქართველოს პარლამენტის წინააღმდეგ“).

2. განჩინება საბოლოოა და გასაჩივრებას ან გადასინჯვას არ ექვემდებარება.

3. განჩინება გამოქვეყნდეს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ვებგვერდზე 15 დღის ვადაში, გაეგზავნოს მხარეებს და „საქართველოს საკანონმდებლო მაცნეს“.

კოლეგიის შემადგენლობა:

ვასილ როინიშვილი

ევა გოცირიძე

გიორგი თევდორაშვილი

გიორგი კვერენჩხილაძე