საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლის – თეიმურაზ ტუღუშის განსხვავებული აზრი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 25 დეკემბრის №2/23/1796 განჩინების სარეზოლუციო ნაწილის პირველ პუნქტთან მიმართებით

1. გამოვხატავ რა ჩემი კოლეგებისადმი – საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის წევრებისადმი პატივისცემას, ამავე დროს, „საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონის 47-ე მუხლის შესაბამისად, გამოვთქვამ განსხვავებულ აზრს საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 25 დეკემბრის №2/23/1796 განჩინების სარეზოლუციო ნაწილის პირველ პუნქტთან დაკავშირებით. მიმაჩნია, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს არსებითად განსახილველად უნდა მიეღო №1796 კონსტიტუციური სარჩელი და საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით, არაკონსტიტუციურად ეცნო საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც სისხლით ნათესავს, რომელიც ზრუნავდა მამკვიდრებელზე, გამორიცხავს კანონით მემკვიდრეთა რიგებიდან.

2. მოსარჩელე მხარე სადავოდ ხდიდა, მათ შორის, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის კონსტიტუციურობას. სადავო ნორმა ამომწურავად განსაზღვრავს, კანონით მემკვიდრეობისას, სამკვიდროს მიმღებ სუბიექტთა წრეს და ადგენს მათ რიგითობას. კერძოდ, გასაჩივრებული ნორმა კანონით მემკვიდრეთა წრეს მიაკუთვნებს სისხლით ნათესავთა შეზღუდულ კატეგორიას (შვილი, მშობელი, შვილიშვილი, შვილიშვილის შვილი, და-ძმა, დისწული, ძმისწული, ბებია, პაპა, ბებიის და პაპის დედ-მამა, ბიძა, დეიდა, მამიდა, ბიძაშვილი, დეიდაშვილი და მამიდაშვილი) და იმ პირებს, რომელთან ერთადაც, ოჯახის შექმნის სურვილი სიცოცხლეშივე სამართლებრივად დასტურდება მამკვიდრებლის მხრიდან – მეუღლე და ნაშვილები. ამავდროულად, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1343-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, თუ არც კანონით მემკვიდრეები და არც ანდერძით მემკვიდრეები არ არიან, არც ერთმა მემკვიდრემ არ მიიღო სამკვიდრო ან ყველა მემკვიდრეს ჩამოერთვა მემკვიდრეობის უფლება, უმკვიდრო ქონება გადადის სახელმწიფოს საკუთრებაში.

3. №1796 კონსტიტუციური სარჩელის ავტორი მიიჩნევდა, რომ სხვა მემკვიდრეთა არყოფნის შემთხვევაში, გარდაცვლილი პირის სისხლით ნათესავის, რომელიც ზრუნავდა მამკვიდრებლის ჯანმრთელობასა და საჭიროებებზე, კანონით მემკვიდრეთა რიგიდან ამორიცხვა და სამკვიდროს სახელმწიფოს საკუთრებაში გადასვლა, ეწინააღმდეგებოდა საქართველოს კონსტიტუციით გარანტირებულ მემკვიდრეობის უფლებას. განსახილველ საქმეზე, მოსარჩელე იყო მამკვიდრებლის სისხლით ნათესავი, კერძოდ, კონსტიტუციური სარჩელის ავტორისა და მამკვიდრებლის ბებიები იყვნენ დები. გარდა სისხლით ნათესაობისა, მოსარჩელის მტკიცებით, ოჯახებს შორის არსებობდა მრავალწლიანი მჭიდრო კავშირი. ამასთანავე, მოსარჩელე განაგებდა მამკვიდრებლის საოჯახო მეურნეობას, წლების განმავლობაში ზრუნავდა მამკვიდრებლის საყოფაცხოვრებო საჭიროებებზე და მის კეთილდღეობაზე, რაც დასტურდებოდა გარდაცვლილის მეზობლების მიერ.

4. საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიამ №2/23/1796 განჩინებაში მიუთითა, რომ იზიარებდა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 19 სექტემბრის №2/3/1395 გადაწყვეტილებაში გამოთქმულ პოზიციას კანონისმიერი მემკვიდრეების წრის განსაზღვრისას, კანონმდებლის მიხედულების ფარგლებსა და ამ ფარგლებში შემუშავებული კრიტერიუმების კონსტიტუციის მოთხოვნებთან შესაბამისობის თაობაზე და მიიჩნია, რომ მოსარჩელის შორეული სისხლით ნათესავის მემკვიდრეთა წრეში შეყვანა, მამკვიდრებელთან თანაცხოვრებისა და მასზე ზრუნვის შემთხვევაშიც კი, არ არის საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველი პუნქტით გათვალისწინებული მოთხოვნა. საკონსტიტუციო სასამართლოს პოზიციით, მოსარჩელის მსგავს მდოგმარეობაში მყოფი პირების კანონისმიერ მემკვიდრეთა წრეში გაუთვალისწინებლობა, ექცევა კანონმდებლის მიხედულების ფარგლებში და არ ეწინააღმდეგება მემკვიდრეობის კონსტიტუციურ უფლებაზე საქართველოს კონსტიტუციით დადგენილ სტანდარტებს, შესაბამისად, არ ხდება უფლებაში ჩარევა. აღნიშნულიდან გამომდინარე, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ №1796 კონსტიტუციური სარჩელი, სასარჩელო მოთხოვნის იმ ნაწილში, რომელიც შეეხებოდა საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით, არ მიიღო არსებითად განსახილველად (იხ., №2/23/1796 განჩინების სამოტივაციო ნაწილის 27-44 პუნქტები).

5. 2025 წლის 19 სექტემბრის №2/3/1395 გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით, როგორც ცნობილია, გამოვთქვი განსხვავებული აზრი და არ დავეთანხმე საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის პოზიციას კანონისმიერი მემკვიდრეების წრის განსაზღვრისას, კანონმდებლის მიხედულების ფარგლებსა და ამ ფარგლებში შემუშავებული კრიტერიუმების კონსტიტუციის მოთხოვნებთან შეფასების თაობაზე.

6. დასახელებულ განსხვავებულ აზრში აღვნიშნე, რომ სამკვიდროზე, რომელზეც არ არსებობს მამკვიდრებლის ვალიდური ანდერძისმიერი ნება, საკუთრების უფლების მოპოვებისა და ამით შესაბამისი ფინანსური სარგებლის მიღების კერძო სამართლებრივი ინტერესი, ყველა დაინტერესებულ პირს, პოტენციურ მემკვიდრეს, მათ შორის, სახელმწიფოს აქვს prima facie თანაბრად. ამ მხრივ, კონსტიტუცია არ განსაზღვრავს ფინანსურ ინტერესთა თავისთავადი უპირატესობის შესახებ რაიმე ტიპის იერარქიას და, შესაბამისად, სახელმწიფოს ინტერესი, სხვა დაინტერესებულ სუბიექტებთან მიმართებით, a priori პრივილეგირებულად არ შეიძლება იქნეს განხილული, რამდენადაც სახელმწიფოც მოქმედებს, როგორც ქონებაზე საკუთრების მოპოვებით დაინტერესებული ერთ-ერთი კერძო პირი. შესაბამისად, უპატრონოდ დარჩენილ სამკვიდროზე საკუთრების უფლების მიღების მიმართ შეპირისპირებულ კერძო ინტერესთა პირობებში, კანონმდებელი ვალდებულია, მოახდინოს ინტერესთა შორის პრიორიტეტულობის სამართლიანი განსაზღვრა და მათი რაციონალური დაბალანსება. ამ პროცესში კი მემკვიდრეობის უფლებაზე კონსტიტუციური გარანტიის არსებითი მოთხოვნაა, რომ ანდერძისმიერად უმკვიდრო ქონება გადავიდეს იმ პირ(ებ)თან, ვისაც, მამკვიდრებელთან კავშირიდან გამოდინარე, აქვს მასზე უპირატესი მოთხოვნის უფლება და სამკვიდროზე წვდომის პრიორიტეტული ინტერესი. მამკვიდრებელთან ახლო კავშირის სახელმძღვანელო კრიტერიუმის მხედველობაში მიღების კონსტიტუციური ვალდებულება ემსახურება არა მხოლოდ გარდაცვლილის პიროვნული ავტონომიის პატივისცემას, რადგან ივარაუდება, რომ მამკვიდრებლის ნება სწორედ ასეთი იქნებოდა, არამედ, აგრეთვე უზრუნველყოფს საზოგადოებრივი ქსოვილისთვის მნიშვნელოვანი ინსტიტუტების, ოჯახური და ნათესაური კავშირების, მათი კეთილდღეობის დაცვა-გაძლიერებას. აღნიშნულ განსხვავებულ აზრში აგრეთვე მივუთითე, რომ კერძო ინტერესების თაობაზე, თავისთავადი იერარქიის არარსებობის პირობებში, სამკვიდროზე საკუთრების უფლების მოპოვების სახელმწიფოს ფინანსური ინტერესი, ზოგიერთ დაინტერსებულ პირთან მიმართებით, იქნება უპირატესი, ხოლო სხვებთან – მეორეხარისხოვანი, რაც, ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში, უნდა შეფასდეს კონკრეტულ შესადარებელ პირთა ჯგუფებთან მიმართებით (ვრცლად იხ., საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლის – თეიმურაზ ტუღუშის განსხვავებული აზრი საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს 2025 წლის 19 სექტემბრის №2/3/1395 გადაწყვეტილების სარეზოლუციო ნაწილის მე-2 პუნქტის იმ ნაწილთან მიმართებით, რომელიც შეეხება საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის კონსტიტუციურობას საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით).

7. ბუნებრივია, ვიზიარებ №2/3/1395 გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებით გამოთქმულ ჩემს განსხვავებულ აზრში დაფიქსირებულ პოზიციებს და კვლავ მივიჩნევ, რომ საკონსტიტუციო სასამართლომ, ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში, კანონისმიერ მემკვიდრეთა წრეში ამა თუ იმ პირის ინტერესის ასახვის კონსტიტუციურობაზე მსჯელობისას, უნდა შეაფასოს შესადარებელ ინტერესებს შორის კანონმდებლის მიერ გაკეთებული არჩევანი, პრიორიტეტულობის განსაზღვრის მოდელი, რამდენად განჭვრეტადი და სამართლიანია, ე.ი. რამდენად აკმაყოფილებს კონსტიტუციით გარანტირებული მემკვიდრეობის უფლებრივი არსის მოთხოვნას – სამკვიდრო მიიღოს იმან, ვისაც, მამკვიდრებელთან კავშირიდან გამოდინარე, აქვს მასზე უპირატესი მოთხოვნის უფლება და წვდომის პრიორიტეტული ინტერესი.

8. განსახილველ შემთხვევაში, №1796 კონსტიტუციური სარჩელის ავტორის პოზიციით, სხვა მემკვიდრეების არარსებობისას, მამკვიდრებლის სისხლისმიერ ნათესავს, რომელიც ზრუნავდა გარდაცვლილი პირის ჯანმრთელობასა და საჭიროებებზე, ჰქონდა სამკვიდროზე სახელმწიფოსთან, როგორც ბოლო რიგის მემკვიდრესთან შედარებით, უპირატესი მოთხოვნის უფლება. საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიას, სწორედ დასახელებული სასარჩელო მოთხოვნის ფარგლებში უნდა მიეღო კონსტიტუციური სარჩელი და შეეფასებინა შესადარებელ ინტერესებს შორის კანონმდებლის მიერ გაკეთებული არჩევნის კონსტიტუციურობა. აღნიშნული გადაწყვეტილების მისაღებად კი, საკონსტიტუციო სასამართლოს მხედველობაში უნდა მიეღო, კანონისმიერ მემკვიდრეთა წრის განსაზღვრისას, მამკვიდრებელთან ბიოლოგიური (სისხლისმიერი) კავშირის მნიშვნელობა.

9. როგორც უკვე აღინიშნა, მამკვიდრებლის მიერ გამოხატული ვალიდური ანდერძისმიერი ნების არარსებობის შემთხვევაში, იმთავითვე, ჩნდება სამკვიდროს სამართლებრივი ბედის განსაზღვრისა და მასზე უფლებრივი სტატუსის კანონისმიერი რეგულირების საჭიროება, რათა საფრთხე არ შეექმნას სამოქალაქო ბრუნვის სიცოცხლისუნარიანობას. ასეთ შემთხვევაში კი, კანონმდებლის მიმართ არსებობს კონსტიტუციური ვალდებულება, მოახდინოს ინტერესთა შორის პრიორიტეტულობის სამართლიანი განსაზღვრა და მათი რაციონალური დაბალანსება. კანონით მემკვიდრეთა ვინაობისა და რიგითობის განსაზღვრისას, როგორც ისტორიულ, ასევე თანამედროვე საერთაშორისო პრაქტიკაზე დაკვირვება ცხადყოფს, რომ სხვადასხვა ქვეყნის სამართლებრივ სისტემაში დომინანტურ კრიტერიუმად განიხილება მამკვიდრებელთან ბიოლოგიური (სისხლისმიერი) ნათესაური კავშირები. აღნიშნული მიდგომა დამკვიდრებულია როგორც კონტინენტური ევროპის ქვეყნების სისტემებში, ასევე ანგლო-ამერიკულ სამართლებრივ ტრადიციაში და ეფუძნება მოსაზრებას, რომლის თანახმად, სისხლით ნათესაობა წარმოადგენს ყველაზე უფრო სტაბილურ და წინასწარ განჭვრეტად კავშირს მამკვიდრებელსა და პოტენციურ მემკვიდრეს შორის, რომელიც არ არის დამოკიდებული სუბიექტურ შეფასებებსა თუ ინდივიდუალურ ქცევით ფაქტორებზე და, როგორც წესი, ობიექტურად ასახავს მამკვიდრებლის სავარაუდო ნებას, რომლის დაცვაც, მემკვიდრეობის უფლებაზე კონსტიტუციური გარანტიის არსებითი მოთხოვნაა. ამასთანავე, ანდერძისმიერი ნების არარსებობის შემთხვევაში, მიჩნეულია, რომ ბიოლოგიური კავშირი არის ყველაზე ადვილად იდენტიფიცირებადი ფაქტი, რომელიც სამკვიდროს სამართლებრივი ბედის განსაზღვრისას, ამცირებს თვითნებური შეფასებების რისკებს.

10. კანონისმიერ სამემკვიდრეო სამართალში ბიოლოგიური ნათესავობის გათვალისწინების პრინციპი, მართალია, არ არის ერთადერთი კრიტერიუმი, თუმცა შეიძლება ითქვას, რომ იგი წარმოადგენს ყველაზე უფრო გავრცელებულ, სტაბილურ და მყარ საზომს, ერთგვარ ზოგად წესს, რომლის საფუძველზეც, სხვადასხვა ქვეყნის კანონმდებლის მიერ ფორმირდება კანონით მემკვიდრეთა ძირითადი წრე. პირის გარდაცვალების შემდეგ მამკვიდრებლის სავარაუდო ნების შესახებ აღნიშნული ზოგადი პრეზუმფცია, მართალია, არ არის აბსოლუტური და შესაძლოა, დაიძლიოს განსაკუთრებული გარემოებების დადგენის შემთხვევაში, თუმცა მამკვიდრებელსა და მემკვიდრეს შორის ბიოლოგიური კავშირიდან გადახვევა სამართლებრივ სისტემებში, როგორც წესი, დასაშვებად მიიჩნევა მხოლოდ საგამონაკლისო შემთხვევებში, როდესაც მამკვიდრებელთან არსებული სხვა ტიპის, ახლო სამართლებრივი კავშირები, როგორებიცაა, მაგალითად, ქორწინების ან შვილების იურიდიული ფაქტი, თავისი ინტენსივობითა და სამართლებრივი მნიშვნელობით უთანაბრდება ან აღემატება ბიოლოგიური ნათესაობით განსაზღვრულ კავშირებს.

11. ამდენად, სისხლით ნათესავები ერთმანეთთან, როგორც წესი, prima facie დაკავშირებულ პირებად მიიჩნევიან, თუკი საპირისპირო არ მტკიცდება, რადგან მათ შორის არსებობს ბიოლოგიური ბმა, რომელიც აღიქმება როგორც მამკვიდრებელთან განსაკუთრებულად მჭიდრო და გამორჩეული კავშირის არსებობის ობიექტური ინდიკატორი. სწორედ ამ ბმის საფუძველზე, ივარაუდება, რომ მამკვიდრებელს სიცოცხლეში ბიოლოგიურ ნათესავებთან აქვს ყველაზე ახლო ურთიერთობა და, შესაბამისად, გონივრულია ვარაუდი, რომ ანდერძისმიერი ნების არარსებობის პირობებში, მისი სურვილი იქნებოდა, რომ ქონება დარჩენოდა სისხლით ნათესავებს.

12. განსახილველ შემთხვევაში, მოსარჩელე იყო მამკვიდრებლის სისხლით ნათესავი, რომელიც ზრუნავდა გარდაცვლილი პირის ჯანმრთელობასა და ყოველდღიურ საჭიროებებზე, შესაბამისად, ჰქონდა მამკვიდრებელთან ობიექტურად გადამოწმებადი ბიოლოგიური ბმა, მჭიდრო ფაქტობრივი ურთიერთობა და სამკვიდროზე წვდომის ინტერესი. ასეთ ვითარებაში, სწორედ მამკვიდრებლის სისხლით ნათესავის სამკვიდროზე წვდომის ინტერესის მნიშვნელობა და მისი შედარება სახელმწიფოს ინტერესთან, რომელიც სამკვიდროზე პრეტენზიას აცხადებს უკანასკნელი რიგის მემკვიდრის (ultimus heres) სტატუსით, უნდა გამხდარიყო საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოსთვის არსებითი შეფასების საგანი. მიუხედავად ამისა, საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიას №2/23/1796 განჩინებაში არ დაუსაბუთებია და ჩემთვისაც უცნობია, მამკვიდრებლის კავშირიდან გამოდინარე, რატომ შეიძლება ჰქონდეს სახელმწიფოს, მამკვიდრებელთან მსგავს ახლო ურთიერთობაში მყოფ პირთან შედარებით, სამკვიდროზე მოთხოვნის უპირატესი უფლება. ჩემი შეფასებით, სადავო რეგულირება, რომელიც ამომწურავად განსაზღვრავს კანონით მემკვიდრეობისას სამკვიდროს მიმღებ სუბიექტთა წრეს და სხვა მემკვიდრეების არარსებობის შემთხვევაშიც კი, კონსტიტუციური სარჩელის ავტორს, მამკვიდრებლის სისხლისმიერ ნათესავს სრულად უკეტავს სამკვიდროზე წვდომის შესაძლებლობას, რის შედეგადაც ქონება ავტომატურად გადადის სახელმწიფოს საკუთრებაში, არღვევს კონსტიტუციით გათვალისწინებული მემკვიდრეობის უფლებაზე გარანტიის არსებით მოთხოვნას, რომლის თანახმად, ანდერძისმიერად უმკვიდრო ქონება უნდა გადავიდეს იმ პირ(ებ)თან, ვისაც, მამკვიდრებელთან არსებული კავშირის ხასიათიდან და ინტენსივობიდან გამომდინარე, გააჩნია სამკვიდროზე უპირატესი მოთხოვნის უფლება და წვდომის პრიორიტეტული ინტერესი.

13. ყოველივე აღნიშნულიდან გამომდინარე, ვერ დავეთანხმები საკონსტიტუციო სასამართლოს მეორე კოლეგიის უმრავლესობის პოზიციას და მიმაჩნია, რომ საკონსტიტუციო სასამართლოს არსებითად განსახილველად უნდა მიეღო №1796 კონსტიტუციური სარჩელი, ხოლო შემდგომ, საქართველოს კონსტიტუციის მე-19 მუხლის პირველ და მე-2 პუნქტებთან მიმართებით, არაკონსტიტუციურად ეცნო საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლის ის ნორმატიული შინაარსი, რომელიც სისხლით ნათესავს, რომელიც ზრუნავდა მამკვიდრებელზე, გამორიცხავს კანონით მემკვიდრეთა რიგებიდან.

საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს წევრი

თეიმურაზ ტუღუში